Çölyak Dışı Gluten Duyarlılığı

Çölyak Dışı Gluten Duyarlılığı Nedir?

Gluten; buğday, arpa ve çavdarda bulunan protein grubunun genel adıdır. Ekmek, makarna, bulgur, bisküvi, börek ve birçok hazır üründe yer alır. Çölyak dışı gluten duyarlılığı, çölyak hastalığı ve buğday alerjisi dışlandığı halde, gluten içeren besinlerin tüketilmesinden sonra bağırsak ve bağırsak dışı şikayetlerin ortaya çıktığı, glutensiz beslenmeyle ise düzeldiği bir durumdur. Tıbbi literatürde bu tablo buğday ve gluten duyarlılığı olarak da geçer.

Önemli olan, bu durumun çölyak hastalığından farklı olmasıdır. Çölyakta glutene karşı otoimmün bir tepki gelişir ve ince bağırsak yüzeyinde hasar oluşur. Çölyak dışı gluten duyarlılığında ise tanıda kullanılan çölyak kan testleri ve bağırsak biyopsisi normaldir; bağırsak yüzeyinde belirgin bir tahribat görülmez. Buğday alerjisinden de farklıdır; çünkü alerjide klasik alerjik mekanizma ve alerjik antikorlar devreye girer.

Bu durumun kesin mekanizması henüz tam olarak aydınlatılmış değildir. Şikayetlerin yalnızca glutenden mi, yoksa buğdayda bulunan diğer bileşenlerden mi kaynaklandığı da tartışmalıdır. Fermente olabilen kısa zincirli karbonhidratlar (FODMAP'ler) ve amilaz tripsin inhibitörleri gibi bileşenlerin rol oynayabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle bazı uzmanlar durumu yalnızca gluten duyarlılığı yerine daha geniş bir buğday duyarlılığı olarak değerlendirir.

Kesin bir tanı testi bulunmadığı için tanı, diğer hastalıkların dışlanmasına ve belirtilerin glutensiz beslenmeyle iyileşmesine dayanır. Bu, sürecin mutlaka bir hekim eşliğinde yürütülmesini gerektirir.

Çölyak, Buğday Alerjisi ve Gluten Duyarlılığı Arasındaki Farklar

• Çölyak hastalığı: Otoimmün bir hastalıktır. Çölyak antikorları yüksektir, ince bağırsak biyopsisinde hasar görülür ve yaşam boyu katı glutensiz diyet gerekir.
• Buğday alerjisi: Alerjik tepkidir. Kurdeşen, dudak ve dilde şişlik, nefes darlığı, kusma gibi belirtiler yapabilir; bazı durumlarda anafilaksiye kadar gidebilir.
• Çölyak dışı gluten duyarlılığı: Çölyak ve alerji testleri normaldir, bağırsakta belirgin hasar yoktur; ancak gluten ya da buğday içeren besinlerden sonra şikayetler görülür.

Bu üç durum birbirine çok benzeyen şikayetler yapabileceği için kendi kendine glutensiz diyete başlamak önerilmez. Diyetle birlikte çölyak antikorları ve bağırsak biyopsisi normale dönebileceğinden, çölyak hastalığı gözden kaçabilir ve gerçek tanı yıllarca gecikebilir.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle gluten içeren bir besin alındıktan sonra saatler ya da bir iki gün içinde ortaya çıkar. Çölyaktaki klasik emilim bozukluğu bulgularından farklı olarak, tablo çoğunlukla bağırsak şikayetleri ile belirsiz genel yakınmaların bileşimidir.

• Karın şişliği ve gaz
• Karın ağrısı ya da kramplar
• İshal, kabızlık veya her ikisinin dönüşümlü görülmesi
• Bulantı ve yemekten sonra rahatsızlık
• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş ağrısı, migren benzeri ağrılar
• Zihinsel bulanıklık, konsantrasyon güçlüğü ("beyin sisi")
• Eklem ve kas ağrıları, uyuşma hissi
• Cilt döküntüleri veya egzama benzeri şikayetler
• Ruh hali değişiklikleri, anksiyete ve depresif his

Bu belirtilerin çoğu huzursuz bağırsak sendromu, laktoz intoleransı, fruktoz intoleransı, stres ve uyku bozukluğu gibi pek çok başka durumda da görülür. Dolayısıyla belirtilerin varlığı tek başına gluten duyarlılığı anlamına gelmez.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Çölyak dışı gluten duyarlılığının kesin nedeni bilinmemektedir. Araştırmalar bağırsak bağışıklık sisteminin ve bağırsak bariyerinin işlevindeki değişikliklerin rol oynayabileceğini düşündürmektedir. Ayrıca bağırsak florası, geçirilmiş bağırsak enfeksiyonları ve stres gibi etkenlerin şikayetleri tetiklediği ileri sürülmektedir.

• Huzursuz bağırsak sendromu bulunması; bu hastaların bir kısmında şikayetler buğdaya bağlanabilmektedir.
• Ailede çölyak ya da otoimmün hastalık öyküsü olması.
• Genellikle yetişkin yaşlarda ve kadınlarda daha sık bildirilmesi.
• Fermente olabilen karbonhidratlardan (FODMAP) zengin beslenme.
• Bağırsak enfeksiyonu sonrası gelişen duyarlılık.
• Stres, uyku düzensizliği ve düzensiz beslenme gibi tetikleyiciler.

Birçok kişide şikayetlerin asıl nedeni gluten değil, buğdayın içerdiği fermente edilebilir şekerler olabilir. Kontrollü çalışmalarda, glutensiz diyetten fayda gördüğünü düşünen kişilerin önemli bir kısmında yalnızca gluten verildiğinde şikayetlerin tekrarlamadığı görülmüştür. Bu da beklenti ve plasebo etkisinin rolünü gösterir ve hekim eşliğinde sistematik değerlendirme yapılmasının önemini artırır.

Tanı Nasıl Konur?

Çölyak dışı gluten duyarlılığını doğrudan gösteren kesin bir laboratuvar testi yoktur. Bu nedenle tanı bir dışlama tanısıdır ve belirli basamaklarla konur:

• Ayrıntılı hikâye: Şikayetlerin türü, ne zaman başladığı, hangi besinlerle ilişkili olduğu ve tetikleyiciler değerlendirilir.
• Çölyak hastalığının dışlanması: Kişi hâlâ gluten içeren bir diyet alırken doku transglutaminaz antikoru gibi çölyak testleri yapılır; gerektiğinde ince bağırsak biyopsisi planlanır.
• Buğday alerjisinin dışlanması: Gerekirse alerji uzmanı tarafından deri testi veya özgül antikor ölçümü yapılır.
• Diğer hastalıkların araştırılması: İltihabi bağırsak hastalıkları, laktoz ve fruktoz intoleransı, ince bağırsakta bakteri aşırı çoğalması, tiroid hastalıkları gibi benzer tablo yapan durumlar incelenir.
• Kontrollü glutensiz dönem ve yeniden deneme: Hekim ya da diyetisyen eşliğinde belirli süre gluten çıkarılır, şikayetlerdeki değişim bir belirti ölçeğiyle izlenir, sonra kontrollü şekilde yeniden gluten verilir.

Çölyak testleri yapılmadan glutensiz diyete başlanmamalıdır. Diyet başladıktan sonra yapılan testler yanıltıcı biçimde normal çıkabilir ve çölyak hastalığı gözden kaçabilir. Eğer daha önce diyete başlandıysa, test öncesinde hekimin önerdiği süre boyunca yeniden gluten tüketmek gerekebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin temelinde gluten içeren besinlerin kişinin şikayetlerine göre azaltılması ya da çıkarılması yer alır. Çölyaktan farklı olarak, gluten duyarlılığında çoğu kişi için çok katı bir yaşam boyu çıkarma gerekmeyebilir; küçük miktarlar bazı kişilerde tolere edilebilir.

• Önce hekim ve diyetisyen eşliğinde belirli bir süre glutenin çıkarıldığı bir deneme dönemi uygulanır.
• Şikayetler düzelirse gluten kademeli olarak tekrar denenir ve kişinin eşiği belirlenir.
• Şikayetler glutensiz diyetle de düzelmiyorsa, FODMAP içeriği düşük bir beslenme planı değerlendirilebilir.
• Besin eksikliklerini önlemek için glutensiz ürünlerin yerine doğal glutensiz besinler (pirinç, mısır, patates, baklagiller, sebze, meyve, et, süt ürünleri) tercih edilir.
• Aşırı işlenmiş "glutensiz" paketli ürünlerin şeker, yağ ve tuz içeriği yüksek olabileceğinden etiket okumak gerekir.
• Stres yönetimi, düzenli uyku ve fiziksel aktivite, bağırsak şikayetlerinin kontrolüne katkı sağlar.

Glutensiz diyetin gereksiz yere uzun süre sürdürülmesi lif, B vitaminleri, demir ve folat eksikliğine ve bağırsak florasında olumsuz değişikliklere yol açabilir. Bu nedenle tedavi süreci düzenli olarak gözden geçirilmelidir. Gluten duyarlılığı için onaylanmış bir ilaç tedavisi bulunmamaktadır.

Çocuklarda Gluten Duyarlılığı

Çocuklarda tekrarlayan karın ağrısı, ishal, kabızlık ya da büyüme geriliği gibi şikayetler çoğunlukla önce çölyak hastalığı yönünden değerlendirilmelidir. Çocuğa ailenin kendi kararıyla glutensiz diyet uygulanması, çölyak tanısını gizleyebilir ve büyüme-gelişme için gerekli besinlerin eksik alınmasına neden olabilir. Bu nedenle çocuklarda her zaman çocuk sağlığı ve hastalıkları ya da çocuk gastroenterolojisi uzmanı değerlendirmesi önerilir.

Günlük Yaşam ve Beslenme İpuçları

• Beslenme ve belirti günlüğü tutarak şikayetlerin zamanlamasını kaydetmek hekime çok yardımcı olur.
• Paketli ürünlerde buğday, arpa, çavdar, malt ve irmik gibi ifadeleri etiketten kontrol edin.
• Dışarıda yerken çapraz bulaşma olasılığını sorun; ancak gluten duyarlılığında çölyaktaki kadar katı bulaşma önlemleri çoğu kez gerekli değildir.
• Glutensiz diye satılan işlenmiş ürünlere aşırı yönelmek yerine doğal, taze besinleri öne çıkarın.
• Diyet kararlarını internetteki genel listelere göre değil, hekim ve diyetisyen önerisine göre verin.
• Şikayetler sürüyorsa diyetin başarısız olduğunu düşünüp daha da kısıtlamayın; yeniden değerlendirme isteyin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Karın ağrısı, şişlik, ishal veya kabızlık haftalarca sürüyorsa
• İstemeden kilo kaybı, kansızlık, sürekli yorgunluk ya da saç dökülmesi varsa
• Dışkıda kan, gece uyandıran ishal, ateş veya şiddetli karın ağrısı olursa
• Ailede çölyak hastalığı veya otoimmün hastalık öyküsü varsa
• Glutensiz diyete başlamayı düşünüyorsanız, başlamadan önce
• Çocukta büyüme geriliği, karın şişliği ya da kronik ishal fark ediliyorsa

Gluten içeren bir besin sonrası dudakta ya da dilde şişlik, yaygın kurdeşen, nefes darlığı, bayılma hissi gibi belirtiler alerjik reaksiyonu düşündürür ve acil durumdur; derhal acil servise başvurun. Gastroenteroloji, dahiliye ya da aile hekimliği polikliniği ilk adım için uygundur; beslenme planı için diyetisyen desteği alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Gluten duyarlılığı ile çölyak aynı şey midir? Hayır. Çölyak otoimmün bir hastalıktır ve bağırsakta hasar yapar. Gluten duyarlılığında çölyak testleri ve biyopsi normaldir, ancak şikayetler gluten alımıyla ilişkilidir.

Glutensiz diyete kendi başıma başlayabilir miyim? Önermiyoruz. Diyetle birlikte çölyak testleri normale dönebilir ve gerçek tanı gözden kaçabilir. Önce hekime başvurmak daha doğrudur.

Gluten duyarlılığı yaşam boyu sürer mi? Süresi kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde zamanla tolerans artabilir; bu nedenle gluten kontrollü olarak yeniden denenir.

Şikayetlerim glutenden mi, yoksa başka bir şeyden mi? Buğdaydaki fermente edilebilir şekerler, laktoz ve fruktoz intoleransı ya da huzursuz bağırsak sendromu da benzer şikayet yapar. Ayrım için hekim değerlendirmesi gerekir.

Gluten duyarlılığı kansere ya da kalıcı bağırsak hasarına yol açar mı? Bilinen verilere göre çölyak dışı gluten duyarlılığında çölyaktaki gibi kalıcı bağırsak hasarı beklenmez; yine de kesin değerlendirme için hekim takibi önemlidir.