Pnömotoraks
Pnömotoraks, halk arasında akciğer sönmesi olarak bilinen, akciğerler ile göğüs duvarı arasındaki plevra boşluğuna hava dolması sonucu akciğerin kısmen veya tamamen çökmesidir. Ani göğüs ağrısı, nefes darlığı, hızlı solunum ve kalp çarpıntısı en yaygın belirtilerdir. Spontan pnömotoraks genç, uzun boylu ve zayıf erkeklerde daha sıktır; sigara en önemli risk faktörlerindendir. Tanı akciğer grafisi, ultrason ve bilgisayarlı tomografi ile konur. Tedavi, gözlem, iğne aspirasyonu, göğüs tüpü veya cerrahiden oluşur. Tansiyon pnömotoraks acil tıbbi müdahale gerektirir.
Pnömotoraks Nedir?
Pnömotoraks, akciğer ile göğüs duvarı arasındaki boşluğa (plevra boşluğu) hava kaçmasıdır. Halk arasında "akciğer sönmesi" veya "akciğer çökmesi" olarak da bilinir. Normalde akciğerler, göğüs boşluğunu kaplayan iki ince zar (plevra) arasındaki negatif basınç sayesinde göğüs duvarına yapışık şekilde genişler. Bu boşluğa hava girdiğinde basınç dengesi bozulur, akciğer kısmen veya tamamen söner ve nefes almak zorlaşır.
Pnömotoraks, küçük ve belirti vermeyen bir hava kaçağından hayatı tehdit eden acil bir duruma kadar geniş bir yelpazede görülebilir. Özellikle tansiyon pnömotoraks adı verilen tipte, göğüs boşluğunda giderek artan hava basıncı kalbi ve diğer akciğeri sıkıştırarak dolaşımı bozabilir; bu durum acil müdahale gerektirir.
Pnömotoraks Türleri
Primer Spontan Pnömotoraks
Bilinen bir akciğer hastalığı olmayan, genellikle sağlıklı kişilerde kendiliğinden gelişir. Tipik olarak 18–40 yaş arasındaki uzun boylu, zayıf genç erkeklerde görülür. Akciğerin üst kısımlarında bulunan ve "bleb" veya "bül" adı verilen küçük hava keseciklerinin yırtılmasıyla oluşur. Sigara içmek riski belirgin şekilde artırır. Genellikle dinlenirken ortaya çıkar; ağır egzersizle ilişkisi azdır.
Sekonder Spontan Pnömotoraks
Altta yatan bir akciğer hastalığı olan kişilerde gelişir. Genellikle daha ileri yaşlarda görülür ve akciğer rezervi azalmış olduğu için daha ağır seyreder. Nedenleri şunlardır:
- KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) ve amfizem (en sık neden)
- Kistik fibrozis
- Astım
- Tüberküloz (verem) ve zatürre (özellikle bazı bakteriyel ve fırsatçı enfeksiyonlar)
- Akciğer kanseri
- İnterstisyel akciğer hastalıkları
- Bağ dokusu hastalıkları (Marfan sendromu, Ehlers-Danlos sendromu)
- Lenfanjiyoleiomiyomatozis, Birt-Hogg-Dubé sendromu gibi nadir kistik akciğer hastalıkları
- Katamenial pnömotoraks: Kadınlarda adet dönemiyle ilişkili tekrarlayan pnömotoraks; çoğunlukla endometriozise bağlıdır.
Travmatik Pnömotoraks
- Künt travma: Trafik kazası, düşme veya darbeye bağlı kaburga kırıkları ve akciğer yaralanması.
- Delici travma: Bıçak veya ateşli silah yaralanmaları.
- Tıbbi işlemlere bağlı (iyatrojenik): Akciğer biyopsisi, boyun veya göğüs bölgesine kateter takılması, akupunktur, mekanik ventilasyon (solunum cihazı) ve bazı cerrahi işlemler.
- Barotravma: Dalış sırasında hızlı yüzeye çıkma, uçak yolculuğunda basınç değişiklikleri.
Tansiyon Pnömotoraks
Hava göğüs boşluğuna her nefeste girer ancak çıkamaz (tek yönlü kapak mekanizması). Basınç giderek artar; aynı taraftaki akciğer tamamen söner, kalp ve büyük damarlar karşı tarafa itilir ve kalbe kan dönüşü engellenir. Tansiyon düşmesi, şok ve kalp durmasıyla sonuçlanabilen, dakikalar içinde müdahale gerektiren hayati bir acildir. Travmalarda ve solunum cihazına bağlı hastalarda daha sık görülür.
Risk Faktörleri
- Sigara kullanımı: Primer spontan pnömotoraks riskini belirgin şekilde artırır; içilen sigara miktarıyla risk artar. Esrar kullanımı da riski artırır.
- Erkek cinsiyet, uzun boylu ve zayıf vücut yapısı
- Yaş: Primer tip için 18–40 yaş
- Altta yatan akciğer hastalıkları
- Ailede pnömotoraks öyküsü
- Daha önce pnömotoraks geçirmiş olmak: Tekrarlama riski yüksektir.
- Mekanik ventilasyon
- Dalış ve yüksek irtifa
Belirtileri Nelerdir?
Belirtilerin şiddeti, kaçan havanın miktarına, akciğerin ne kadar söndüğüne ve kişinin altta yatan akciğer sağlığına bağlıdır. Küçük pnömotorakslar hiç belirti vermeyebilir.
- Ani başlayan göğüs ağrısı: Genellikle tek taraflı, keskin, batıcı; derin nefes almakla ve öksürmekle artar. Omza yayılabilir.
- Nefes darlığı: Ani başlar; sağlıklı gençlerde hafif olabilirken altta akciğer hastalığı olanlarda ağır olabilir.
- Hızlı nefes alıp verme
- Hızlı kalp atışı (taşikardi)
- Kuru öksürük
- Yorgunluk ve kaygı
- Dudaklarda ve parmak uçlarında morarma: İleri durumlarda.
Tansiyon Pnömotoraksın Belirtileri
- Hızla artan ve ağırlaşan nefes darlığı
- Çok hızlı kalp atışı
- Tansiyon düşmesi, soğuk ve terli cilt, şok tablosu
- Boyun toplardamarlarında belirginleşme
- Soluk borusunun karşı tarafa kayması
- Bilinç bulanıklığı ve morarma
Tanı Nasıl Konur?
- Fizik muayene: Etkilenen tarafta solunum seslerinin azalması veya kaybolması, göğüs hareketinin azalması ve perküsyonda (vurmalı muayene) boş ses alınması.
- Akciğer grafisi: Tanıda ilk ve en sık kullanılan yöntemdir. Akciğer kenarı ile göğüs duvarı arasında akciğer dokusunun görülmediği hava bölgesi saptanır ve pnömotoraksın büyüklüğü değerlendirilir.
- Göğüs ultrasonu: Acil servislerde ve yoğun bakımlarda yatak başında hızlı tanı için giderek daha sık kullanılmaktadır.
- Bilgisayarlı tomografi (BT): Küçük pnömotoraksları göstermede, altta yatan akciğer hastalıklarını, bleb ve bülleri değerlendirmede ve cerrahi planlamada kullanılır.
- Kan gazı: Kandaki oksijen ve karbondioksit düzeylerinin değerlendirilmesi.
Not: Tansiyon pnömotoraks klinik bulgulara dayanarak tanınmalı ve görüntüleme beklenmeden acil tedavi edilmelidir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi; pnömotoraksın büyüklüğüne, belirtilerin şiddetine, türüne, altta yatan akciğer hastalığına ve ilk mi yoksa tekrarlayan bir atak mı olduğuna göre belirlenir. Amaç akciğerin yeniden genişlemesini sağlamak ve tekrarlamayı önlemektir.
Gözlem
Küçük, belirti vermeyen veya hafif belirtili primer spontan pnömotoraksta, hasta yakından izlenebilir. Hava genellikle birkaç hafta içinde kendiliğinden emilir. Burun kanülü veya maskeyle verilen yüksek akımlı oksijen, havanın emilimini hızlandırabilir. Akciğer grafisi ile kontrol edilir.
İğne ile Havanın Boşaltılması (İğne Aspirasyonu)
Göğüs duvarından ince bir iğne veya kateter ile girilerek göğüs boşluğundaki havanın boşaltılmasıdır. Belirti veren primer spontan pnömotoraksta ilk tedavi seçeneklerinden biridir.
Göğüs Tüpü (Tüp Torakostomi)
Göğüs duvarına, kaburgalar arasından yerleştirilen bir tüp aracılığıyla havanın sürekli olarak boşaltılmasıdır. Tüp, havanın dışarı çıkmasına izin veren ancak geri girmesini engelleyen bir su altı drenaj sistemine veya tek yönlü valfe bağlanır. Büyük pnömotorakslarda, sekonder ve travmatik pnömotorakslarda, iğne aspirasyonunun başarısız olduğu durumlarda kullanılır. Akciğer genişleyip hava kaçağı durunca tüp çıkarılır. Bazı hastalarda küçük çaplı kateterler ve ayaktan izlem sağlayan taşınabilir valfler kullanılabilir.
Tansiyon Pnömotoraksta Acil Dekompresyon
Göğüs duvarına kalın bir iğne veya kateter batırılarak (iğne dekompresyonu) ya da parmakla açılan küçük bir kesiyle basınç hemen boşaltılır; ardından göğüs tüpü yerleştirilir.
Cerrahi Tedavi
Aşağıdaki durumlarda ameliyat önerilir:
- Aynı tarafta tekrarlayan pnömotoraks
- Göğüs tüpüne rağmen 3–5 günden uzun süren hava kaçağı veya akciğerin genişlememesi
- İki taraflı pnömotoraks
- Kanlı pnömotoraks (hemopnömotoraks)
- Pilotlar ve dalgıçlar gibi tekrarlaması hayati risk oluşturabilecek meslek gruplarında ilk atakta
- Seçilmiş sekonder pnömotoraks olguları
Ameliyat genellikle video yardımlı torakoskopik cerrahi (VATS) ile, küçük kesilerden yapılır. Yırtılan veya yırtılma riski taşıyan bleb ve büller çıkarılır ve akciğer zarlarının birbirine yapışması sağlanarak (plörodez) tekrarlama önlenir. Plörodez, zarın mekanik olarak tahriş edilmesi veya kısmen çıkarılmasıyla yapılabilir.
Kimyasal Plörodez
Ameliyat edilemeyen hastalarda, göğüs tüpü aracılığıyla göğüs boşluğuna talk gibi maddeler verilerek akciğer zarlarının birbirine yapışması sağlanabilir.
Altta Yatan Hastalığın Tedavisi
Sekonder pnömotoraksta KOAH, enfeksiyon veya diğer akciğer hastalıkları da tedavi edilir.
Tekrarlama Riski ve Korunma
Primer spontan pnömotoraks geçiren kişilerin yaklaşık üçte birinde, genellikle ilk 1–2 yıl içinde, pnömotoraks tekrarlar. Sekonder pnömotoraksta tekrarlama riski daha da yüksektir.
- Sigarayı bırakmak: Tekrarlama riskini azaltmada en önemli adımdır. Esrar ve diğer maddelerin kullanılmaması da önemlidir.
- Uçak yolculuğu: Pnömotoraks tamamen iyileşene kadar uçak yolculuğu yapılmamalıdır. Akciğer grafisinde tam iyileşme gösterildikten sonra genellikle 1–2 hafta beklenmesi önerilir; hekiminize danışın.
- Tüplü dalış: Pnömotoraks geçirmiş kişilerin, cerrahi olarak her iki tarafta kalıcı tedavi uygulanmadıkça tüplü dalış yapmaması önerilir; çünkü su altında gelişen pnömotoraks hayatı tehdit edebilir.
- Yüksek irtifa ve basınç değişiklikleri: İyileşme tamamlanana kadar dağcılık gibi aktivitelerden kaçınılmalıdır.
- Fiziksel aktivite: İyileşme sonrası temas sporlarına ve ağır egzersize dönüş zamanı hekimle birlikte belirlenmelidir (genellikle birkaç hafta).
- Altta yatan akciğer hastalıklarının düzenli tedavi ve takibi.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Daha önce pnömotoraks geçirdiyseniz ve benzer bir göğüs ağrısı ya da nefes darlığı hissediyorsanız, hafif olsa bile hemen hekime başvurun. Pnömotoraks tedavisi sonrası kontrollerinizi aksatmayın; uçak yolculuğu, dalış ve spor gibi aktiviteler öncesinde hekiminize danışın.
Acil durum: Ani başlayan göğüs ağrısı ve nefes darlığı, hızla artan nefes darlığı, nefes almakta zorlanma, hızlı kalp atışı, dudaklarda morarma, baş dönmesi, bayılma veya göğüs travması sonrası nefes darlığı varsa beklemeden 112'yi arayın. Göğüste delici bir yara varsa, yaranın üzerini hava geçirmeyecek şekilde üç kenarından bantlanmış bir örtüyle kapatın ve acil yardım bekleyin.
Pnömotoraks acil serviste acil tıp uzmanları tarafından değerlendirilir. Tedavi ve takip göğüs cerrahisi ve göğüs hastalıkları uzmanları tarafından yapılır. Travmalarda genel cerrahi, yoğun bakım gerektiren durumlarda yoğun bakım, katamenial pnömotoraksta kadın hastalıkları ve doğum uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Pnömotoraks ne demektir ve ne kadar tehlikelidir?
Pnömotoraks, akciğer ile göğüs duvarı arasında hava birikmesidir. Küçük olanlar tehlikeli olmayabilir ve kendiliğinden iyileşebilir. Ancak tansiyon pnömotoraks adı verilen büyük hava basısı hayatı tehdit edebilir.
Pnömotoraks belirtileri nelerdir?
En sık belirtiler ani göğüs ağrısı, nefes darlığı ve kalp çarpıntısıdır. Ağrı nefes alırken artar. Kuru öksürük, halsizlik ve baş dönmesi de görülebilir.
Akciğer sönmesi tedavi edilmezse ne olur?
Küçük pnömotorakslar kendiliğinden iyileşebilir. Ancak büyük bir pnömotoraks hava kaçağını artırarak solunum yetmezliğine, tansiyon pnömotoraks ise şoka ve kalp durmasına yol açabilir.
Pnömotoraks tekrarlar mı?
Spontan pnömotoraks geçirenlerde tekrarlama oranı yüksektir. Sigara içmek, altta yatan akciğer hastalığı ve genetik yatkınlık riski artırır. Cerrahi tedavi, nüks riskini önemli ölçüde azaltır.
Pnömotoraks sonrası nelere dikkat etmeliyim?
Sigara içmemeli, dalış ve uçak yolculuğu gibi basınç değişimlerinden kaçınmalısınız. İyileşme sürecinde fiziksel aktivitenizi sınırlayın ve düzenli kontrol randevularınızı ihmal etmeyin.
Kendi durumunuzu yazın, Pnömotoraks ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →