Polikistik Over Sendromu

Polikistik Over Sendromu Nedir?

Polikistik over sendromu (PKOS), doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık görülen hormon bozukluğudur. Yumurtalıkların (over) düzenli yumurtlama yapamaması, erkeklik hormonlarının (androjenler) normalden yüksek olması ve yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül (kistik görünüm) bulunması ile karakterizedir. Doğurganlık çağındaki kadınların yaklaşık %6–13'ünü etkiler ve çoğu kadın tanı almadan yıllarca yaşayabilir.

Adında "kist" geçse de PKOS'ta görülen yapılar gerçek kistler değildir; olgunlaşamamış ve yumurtlamaya dönüşememiş küçük foliküllerdir. Ayrıca PKOS tanısı için bu görüntünün bulunması şart değildir.

PKOS yalnızca adet düzensizliği ve kısırlık ile ilgili bir sorun değildir; insülin direnci, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları, yağlı karaciğer ve rahim kanseri riskini artıran metabolik bir hastalıktır. Kesin bir tedavisi olmasa da yaşam tarzı değişiklikleri ve uygun tedavilerle belirtiler kontrol altına alınabilir ve uzun dönem riskler azaltılabilir. PKOS'lu kadınların çoğu tedaviyle gebe kalabilir.

Nedenleri

PKOS'un kesin nedeni bilinmemektedir; genetik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir:

• İnsülin direnci: PKOS'lu kadınların büyük çoğunluğunda, kilolu olsun olmasın, insülin direnci vardır. Yüksek insülin düzeyleri yumurtalıkları daha fazla erkeklik hormonu üretmeye uyarır ve yumurtlamayı bozar.
• Erkeklik hormonlarının fazlalığı: Yumurtalıkların ve böbrek üstü bezlerinin fazla androjen üretmesi.
• Hormon dengesizliği: Beyindeki hipofiz bezinden salgılanan LH hormonunun yüksek olması.
• Genetik yatkınlık: Annesinde veya kız kardeşinde PKOS olan kadınlarda risk daha yüksektir.
• Düşük dereceli kronik iltihap
• Fazla kilo: PKOS'a neden olmaz; ancak belirtileri ağırlaştırır.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle ergenlikte, ilk adet döneminden kısa süre sonra başlar; ancak bazı kadınlarda daha geç, örneğin kilo alımıyla birlikte ortaya çıkar. Belirtiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir:

Adet ve Yumurtlama Bozuklukları

• Seyrek adet görme (yılda 8'den az adet veya 35 günden uzun döngüler)
• Hiç adet görmeme
• Düzensiz, bazen uzun süren ve yoğun kanamalar
• Yumurtlamanın düzenli olmamasına bağlı gebe kalmada güçlük

Erkeklik Hormonu Fazlalığına Bağlı Belirtiler

• Hirsutizm (aşırı kıllanma): Yüzde (çene, dudak üstü), göğüste, karında, sırtta ve uyluklarda erkek tipi kıllanma.
• Akne: Özellikle çene hattında, inatçı ve tedaviye dirençli sivilceler.
• Saç dökülmesi: Tepe bölgesinde saçların incelmesi (kadın tipi saç dökülmesi).
• Yağlı cilt

Metabolik Belirtiler

• Kilo alma ve kilo vermekte zorlanma, özellikle karın bölgesinde yağlanma
• Boyun, koltuk altı ve kasıklarda koyu renkli, kadifemsi deri değişiklikleri (akantozis nigrikans)
• Deri etleri

Diğer

• Yorgunluk, uyku sorunları, uyku apnesi
• Kaygı ve depresyon; beden imajına ilişkin sorunlar

Tanı Nasıl Konur?

PKOS tanısı genellikle Rotterdam ölçütlerine göre konur. Aşağıdaki üç bulgudan en az ikisinin bulunması ve benzer belirtilere yol açan diğer hastalıkların dışlanması gerekir:

1. Seyrek yumurtlama veya hiç yumurtlamama (adet düzensizliği)
2. Erkeklik hormonu fazlalığının klinik (kıllanma, akne) veya kan testiyle saptanması
3. Ultrasonda polikistik yumurtalık görünümü (veya kanda yüksek AMH düzeyi)

• Kan testleri: Testosteron ve diğer androjenler, LH, FSH, prolaktin, tiroid hormonları, 17-OH progesteron (diğer nedenleri dışlamak için); açlık kan şekeri, HbA1c, şeker yükleme testi, kolesterol ve trigliserit.
• Pelvik ultrason: Yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül ve yumurtalık hacminde artış.

Ergenlerde, normal ergenlik dönemi değişiklikleriyle karışabileceği için ultrason bulgusu tanıda kullanılmaz ve tanı daha dikkatli konur. Ayrıca tiroid hastalıkları, prolaktin yüksekliği, Cushing sendromu ve doğuştan böbrek üstü bezi hastalıkları gibi benzer tablolar dışlanmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, kadının şikâyetlerine ve gebelik isteğine göre kişiye özel planlanır.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

PKOS tedavisinin temelidir. Fazla kilolu kadınlarda vücut ağırlığının yalnızca %5–10'unun kaybedilmesi bile adetleri düzene sokabilir, yumurtlamayı başlatabilir, insülin direncini ve erkeklik hormonlarını azaltabilir.

• Dengeli, lifli, düşük glisemik indeksli besinlerden zengin beslenme; şeker ve işlenmiş gıdaların azaltılması
• Haftada en az 150 dakika egzersiz ve kas güçlendirme çalışmaları
• Yeterli uyku ve stres yönetimi
• Sigaranın bırakılması

İlaç Tedavisi

• Doğum kontrol hapları: Gebelik istemeyen kadınlarda adetleri düzenler, rahim iç zarını korur, kıllanma ve akneyi azaltır.
• Progesteron tedavisi: Doğum kontrol hapı kullanamayanlarda belirli aralıklarla adet kanaması sağlayarak rahim iç zarını korur.
• Metformin: İnsülin direncini azaltır; kan şekeri ve kilo kontrolüne yardımcı olur, bazı kadınlarda adetleri düzenler.
• Anti-androjen ilaçlar (spironolakton gibi): Kıllanma ve akne tedavisinde; gebelikte kullanılmaz ve etkili doğum kontrolü ile birlikte kullanılmalıdır.
• Kilo verdirici ilaçlar: Obezitesi olan seçilmiş hastalarda.
• Kozmetik tedaviler: Lazer epilasyon, krem tedavileri ve akne tedavileri.

Gebelik İsteyen Kadınlarda

• Kilo verilmesi ve yaşam tarzı değişiklikleri
• Yumurtlama uyarıcı ilaçlar: Letrozol PKOS'ta ilk tercih edilen ilaçtır; klomifen sitrat da kullanılabilir.
• İğne tedavileri (gonadotropinler)
• Laparoskopik yumurtalık delme (ovarian drilling): Seçilmiş hastalarda.
• Tüp bebek tedavisi: Diğer yöntemlerle gebelik sağlanamazsa.

PKOS'lu kadınlarda gebelikte gebelik diyabeti, tansiyon yüksekliği ve preeklampsi riski daha yüksek olduğundan gebelik yakından takip edilmelidir.

Uzun Dönem Riskler ve Takip

• Tip 2 diyabet ve prediyabet: Düzenli kan şekeri kontrolü yapılmalıdır.
• Kalp-damar hastalıkları: Kolesterol, tansiyon ve kilo takibi.
• Rahim iç zarı kalınlaşması ve rahim kanseri: Uzun süre adet görmemek rahim iç zarının kalınlaşmasına yol açar; yılda en az 4 kez adet kanaması sağlanması önerilir.
• Yağlı karaciğer hastalığı
• Uyku apnesi
• Depresyon ve kaygı: Ruh sağlığı da takip edilmeli, gerekirse destek alınmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

• PKOS'u olan kadın gebe kalabilir mi? Evet; PKOS'lu kadınların çoğu, gerekirse tedavi desteğiyle gebe kalabilir.
• PKOS menopozla geçer mi? Adet düzensizliği menopozla sona erer; ancak insülin direnci ve metabolik riskler devam edebilir.
• Zayıf kadınlarda PKOS olur mu? Evet; PKOS normal kilolu ve zayıf kadınlarda da görülebilir.
• Doğum kontrol hapı PKOS'u tedavi eder mi? Hap kullanıldığı sürece adetleri düzenler ve belirtileri azaltır; ancak altta yatan hormon bozukluğunu ortadan kaldırmaz. Hap bırakıldığında belirtiler geri dönebilir.
• Yumurtalıktaki kistler ameliyatla alınmalı mı? Hayır; PKOS'taki küçük folliküller gerçek kist olmadığı için ameliyatla alınmaz.

Ergenlerde PKOS

İlk adetten sonraki 1–2 yılda adet düzensizliği ve sivilce normal kabul edilebildiği için ergenlerde PKOS tanısı dikkatle konur. Adet düzensizliği ilk adetten 2–3 yıl sonra hâlâ sürüyorsa, belirgin kıllanma varsa veya 15 yaşına kadar adet başlamamışsa değerlendirme yapılmalıdır. Tanı kesinleşmese bile risk taşıyan gençlerde sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve kilo kontrolü erken dönemde başlanmalı, takip sürdürülmelidir.

Günlük Yaşamda Öneriler

• Adet takviminizi tutun; döngü süresi ve kanama miktarını not edin.
• Öğün atlamayın; rafine şeker ve beyaz un yerine tam tahıl, sebze, baklagil ve protein tercih edin.
• Yürüyüş, yüzme ve direnç egzersizlerini rutininize ekleyin.
• Yılda bir kez kan şekeri, kolesterol ve tansiyon kontrolü yaptırın.
• Kendinizi çökkün veya kaygılı hissediyorsanız destek almaktan çekinmeyin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Adetleriniz düzensiz veya seyrekse, 3 aydan uzun süre adet görmediyseniz, yüzünüzde ve vücudunuzda aşırı kıllanma, inatçı akne veya saç dökülmesi varsa, kilo vermekte zorlanıyorsanız ya da bir yılı aşkın süredir (35 yaş üzerindeyseniz 6 ay) gebe kalamıyorsanız bir kadın hastalıkları ve doğum veya endokrinoloji uzmanına başvurun.

Acil durum: Çok yoğun ve durmayan vajinal kanama, baş dönmesi, bayılma ya da yumurtlama tedavisi sırasında şiddetli karın ağrısı, karında şişlik, nefes darlığı ve idrar miktarında azalma (yumurtalık aşırı uyarılma sendromu olabilir) varsa beklemeden acil servise başvurun.

PKOS kadın hastalıkları ve doğum, endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları ve üreme endokrinolojisi ve infertilite uzmanları tarafından tedavi edilir; kıllanma ve akne için dermatoloji, beslenme için diyetisyenlerden destek alınır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.