Sosyal Anksiyete Bozukluğu

Sosyal anksiyete bozukluğu nedir?

Sosyal anksiyete bozukluğu, kişinin başkaları tarafından izlenebileceği, değerlendirilebileceği ya da yargılanabileceği durumlarda yoğun korku ve kaygı yaşadığı bir ruh sağlığı sorunudur. Halk arasında “sosyal fobi” olarak da bilinir. Utangaçlıktan farklı olarak bu korku orantısızdır, uzun sürelidir ve kişinin günlük yaşamını, okulunu, işini ya da ilişkilerini belirgin biçimde kısıtlar.

Bu bozukluğu olan kişiler çoğu zaman “rezil olacağım”, “kekeleyeceğim”, “kızardığımı herkes görecek”, “aptal görüneceğim” gibi düşünceler taşır. Kaygı yaratan durumdan ya hiç yaklaşmazlar ya da büyük sıkıntıyla katlanırlar. Zamanla kaçınma davranışı kalıcı hale gelir ve kişi yaşamının birçok alanında geri çekilir.

Sosyal anksiyete bozukluğu yaygın bir sorundur ve tedavi edilebilir. Ne yazık ki birçok kişi yıllarca yardım aramaz; çünkü yakınmalarını bir karakter özelliği, utangaçlık ya da zayıflık olarak görür. Oysa uygun psikolojik destek ve gerektiğinde ilaç tedavisiyle belirgin iyileşme sağlanabilir.

Utangaçlık ile sosyal anksiyete arasındaki fark

Birçok insan yeni ortamlarda ya da kalabalık karşısında bir miktar gerginlik hisseder. Bu normaldir. Aşağıdaki özellikler, sıradan utangaçlıktan farklı olarak bir bozukluğa işaret edebilir:

• Korkunun durumun gerçek tehlikesine göre çok fazla olması
• Kaygının günlerce veya haftalarca önceden başlaması
• Korkulan durumlardan sistematik olarak kaçınma
• Okul, iş, arkadaşlık gibi alanlarda belirgin işlev kaybı
• Altı ay veya daha uzun süre devam etmesi

Belirtileri

Sosyal anksiyete belirtileri duygusal, bedensel ve davranışsal olarak üç grupta incelenir.

Duygusal ve düşünsel belirtiler:

• Başkalarının önünde küçük düşme korkusu
• Olumsuz değerlendirilmekten ve eleştirilmekten aşırı çekinme
• Kendini sürekli izleme ve kendi performansını sert eleştirme
• Konuşma sonrasında yaptıklarını tekrar tekrar zihinde gözden geçirme
• Yeni insanlarla tanışmadan önce yoğun endişe

Bedensel belirtiler:

• Kızarma, terleme ve titreme
• Çarpıntı ve göğüste sıkışma hissi
• Ağız kuruluğu, ses titremesi, kekeleme
• Mide bulantısı, karında rahatsızlık
• Zihnin boşalması, baş dönmesi hissi

Davranışsal belirtiler:

• Toplantı, sunum, parti veya telefon görüşmesi gibi durumlardan kaçınma
• Göz teması kurmaktan kaçınma, sessiz kalma
• Yemek yerken, yazı yazarken ya da imza atarken izlenmekten korkma
• Kaygıyı azaltmak için alkol veya başka maddelere yönelme
• Güvenlik davranışları: sürekli telefona bakma, kalabalıkta kenarda durma, makyaj veya giysiyle kızarmayı gizlemeye çalışma

Hangi durumlar korku yaratır?

Korkulan durumlar kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde yalnızca belirli bir durum (örneğin topluluk önünde konuşma) sorun yaratırken, bazılarında hemen her sosyal ortam kaygı kaynağıdır. Sık karşılaşılan durumlar şunlardır:

• Topluluk önünde konuşma ve sunum yapma
• Yeni insanlarla tanışma ve sohbet başlatma
• İş görüşmesi, sınav veya sözlü değerlendirme
• Başkalarının yanında yemek yeme ya da içme
• Kalabalık ortamlarda bulunma, toplu taşıma
• Otorite sahibi kişilerle konuşma
• Telefonda konuşma veya kamusal tuvaleti kullanma

Nedenleri ve risk faktörleri

Sosyal anksiyete bozukluğunun tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, çocukluk deneyimleri, mizaç özellikleri ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülür.

• Genetik ve biyolojik etkenler: Ailesinde anksiyete bozukluğu olan kişilerde risk artar. Beyinde korku ve tehdit algısını düzenleyen bölgelerin işleyişi ile serotonin gibi bazı sinyal maddelerinin rolü araştırılmaktadır.
• Mizaç: Çocuklukta yeni ortamlarda çekingen, ürkek ve davranışsal olarak kaçıngan olmak sonraki yıllarda riski artırabilir.
• Çocukluk deneyimleri: Alay edilme, akran zorbalığı, aşırı eleştiren veya aşırı koruyucu ebeveyn tutumları ve utandırıcı yaşantılar etkili olabilir.
• Öğrenilmiş davranış: Aile içinde kaygılı ya da kaçıngan davranışların gözlenmesi çocuğun benzer tepkiler geliştirmesine yol açabilir.
• Yaşam olayları: Görünümle ilgili sorunlar, kekemelik gibi konuşma güçlükleri veya toplum önünde yaşanan olumsuz bir deneyim bozukluğu tetikleyebilir.

Bozukluk çoğunlukla ergenlik döneminde başlar. Tedavi edilmediğinde yıllarca sürebilir.

Sosyal anksiyetenin yaşama etkileri

Tedavi edilmeyen sosyal anksiyete, eğitim ve iş yaşamında başarıyı olumsuz etkileyebilir. Kişi sınıf içinde söz almaktan, toplantıda fikir söylemekten ya da terfi fırsatlarından kaçınabilir. Arkadaşlık ve romantik ilişkiler kurmak güçleşir, yalnızlık duygusu artar. Zamanla depresyon, diğer anksiyete bozuklukları ve alkol ya da madde kullanım sorunları eşlik edebilir.

Bu nedenle sosyal anksiyetenin erken tanınması ve tedavi edilmesi yalnızca sıkıntıyı azaltmak için değil, olası ek sorunları önlemek açısından da önemlidir.

Tanı nasıl konur?

Tanıyı psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog, ayrıntılı bir görüşmeyle koyar. Kaygının hangi durumlarda ortaya çıktığı, ne zamandır sürdüğü, kaçınma davranışlarının boyutu ve günlük işlevselliğe etkisi sorgulanır. Gerektiğinde Liebowitz Sosyal Kaygı Ölçeği gibi değerlendirme araçları kullanılabilir.

Hekim, benzer belirtilere yol açabilen diğer durumları da araştırır. Panik bozukluğu, yaygın anksiyete bozukluğu, depresyon, tiroid hastalıkları, kafein ve madde kullanımı ile bazı ilaçların etkileri ayırıcı tanıda düşünülür. Gerekli görülürse kan tahlilleri istenir.

Tedavi seçenekleri

Sosyal anksiyete bozukluğunda psikoterapi ve ilaç tedavisi, tek tek ya da birlikte kullanılabilir. Seçim, belirtilerin şiddetine, kişinin tercihine ve eşlik eden sorunlara göre hekimle birlikte yapılır.

Bilişsel davranışçı terapi: Tedavide en çok araştırılmış ve etkili yöntemlerden biridir. Kişi, olumsuz düşünce kalıplarını fark etmeyi ve bunları gerçekçi biçimde sorgulamayı öğrenir. Ayrıca korkulan durumlara kademeli olarak maruz kalma çalışmaları yapılır; böylece kaçınma döngüsü kırılır. Terapide güvenlik davranışlarının azaltılması, dikkati kendi üzerinden dış dünyaya çevirme becerileri ve sosyal beceri eğitimi de kullanılabilir.

İlaç tedavisi: Belirtiler orta veya ağır düzeydeyse ya da psikoterapi tek başına yeterli olmuyorsa hekim ilaç önerebilir. Bu amaçla en sık seçici serotonin geri alım engelleyicileri ve benzeri antidepresan grupları kullanılır. Bu ilaçların etkisi genellikle birkaç hafta içinde belirginleşir. Ayrıca belirli durumlarda, örneğin topluluk önünde konuşma gibi, bedensel belirtileri azaltmak için hekim farklı ilaçlar da değerlendirebilir. İlaç seçimi, dozu ve süresi tamamen hekim kararıdır; kendi başınıza başlamamalı veya bırakmamalısınız.

Destekleyici yaklaşımlar: Düzenli egzersiz, uyku düzeni, gevşeme ve nefes egzersizleri, farkındalık temelli yöntemler ve destek grupları tedaviyi tamamlayıcı olabilir. Tedaviye yanıt çoğu kişide olumludur; ancak süre ve sonuç kişiden kişiye değişir.

Çocuklarda ve ergenlerde sosyal anksiyete

Çocuklarda sosyal anksiyete; okulda konuşmama, sınıfta söz almaktan kaçınma, arkadaş edinmekte zorlanma, ağlama, öfke nöbeti ya da ebeveyne yapışma biçiminde görülebilir. Fiziksel yakınmalar da sık olabilir: okul öncesinde karın ağrısı, baş ağrısı gibi. Bu belirtilerin okul reddi olarak yorumlanması yaygındır.

Çocuğun utandırılması ya da zorlanması durumu kötüleştirebilir. Çocuğun duygularını anlamak, onu destekleyici bir tutumla cesaretlendirmek ve gerektiğinde çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurmak en doğru yaklaşımdır.

Günlük yaşamda kendinize yardımcı olmak için

Profesyonel tedavinin yerini hiçbir şey tutmaz; ancak aşağıdaki küçük adımlar kaygıyla başa çıkmayı kolaylaştırabilir:

• Korkunuzu küçük basamaklara bölün ve kolaydan zora doğru kademeli olarak karşılaşın.
• Kaygı yükseldiğinde yavaş ve derin nefes egzersizleri uygulayın.
• Kafein ve nikotini azaltın; alkolü kaygıyı gidermek için kullanmaktan kaçının.
• Düzenli uyku ve fiziksel aktiviteyi günlük rutininize ekleyin.
• Düşüncelerinizi yazarak “gerçekten kanıtım var mı?” diye sorgulayın.
• Güvendiğiniz biriyle yaşadıklarınızı paylaşın.
• Mükemmel olmak zorunda olmadığınızı kendinize hatırlatın; herkes zaman zaman hata yapar.

Yakınlarına nasıl destek olunur?

Sosyal anksiyete yaşayan bir kişinin yakınları, durumu bir “tercih” ya da “nazlanma” olarak görmemelidir. Kişiyi zorla kalabalık ortamlara sokmak, alay etmek veya sürekli kaçınmalarını onaylamak yarar sağlamaz. Dinlemek, anlayış göstermek, küçük adımları takdir etmek ve profesyonel yardım almasını nazikçe teşvik etmek en çok işe yarayan tutumlardır.

Ne zaman doktora başvurulmalı?

Sosyal ortamlardaki korku ve kaçınma, iş, okul ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa, altı aydan uzun süredir devam ediyorsa veya yaşam kalitenizi bozuyorsa bir psikiyatri uzmanına ya da klinik psikologa başvurmanız önerilir. Bedensel belirtiler çok yoğunsa, depresif duygudurum ya da alkol-madde kullanımı eşlik ediyorsa gecikmemek gerekir.

Kendinize zarar verme veya yaşamınıza son verme düşünceleri ortaya çıkarsa hemen en yakın acil servise başvurun ya da 112 numarasını arayın.

Sonuç

Sosyal anksiyete bozukluğu yaygın, anlaşılabilir ve tedavi edilebilir bir sorundur. Erken fark edilip uygun terapi ve gerektiğinde ilaçla desteklendiğinde kişinin sosyal yaşamı belirgin biçimde rahatlayabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.