Uyuz

Uyuz Nedir?

Uyuz (skabiyez), Sarcoptes scabiei adı verilen, gözle zor görülebilen çok küçük bir akarın (uyuz böceği) deriye yerleşmesiyle oluşan, şiddetli kaşıntıyla seyreden bulaşıcı bir deri hastalığıdır. Dişi akar, derinin en üst tabakasında tüneller kazar, bu tünellere yumurtalarını bırakır ve dışkısını burada biriktirir. Vücudun akara, yumurtalarına ve dışkısına karşı geliştirdiği alerjik reaksiyon, uyuzun en belirgin belirtisi olan şiddetli kaşıntıya yol açar.

Uyuz, dünya genelinde her yaştan, her cinsiyetten ve her sosyoekonomik düzeyden insanı etkileyebilen yaygın bir hastalıktır. Uyuzun kişisel temizlikle ilgisi yoktur; temiz ve bakımlı kişiler de uyuz olabilir. Türkiye'de son yıllarda uyuz vakalarında belirgin bir artış gözlenmektedir. Özellikle kalabalık ortamlarda (yurtlar, kreşler, huzurevleri, askeri birlikler, cezaevleri) salgınlar şeklinde görülebilir.

Uyuz, doğru tedavi uygulandığında tamamen iyileşir. Ancak tedavide en sık yapılan hatalar, ilacın yanlış veya eksik uygulanması ve aynı evde yaşayan kişilerin aynı anda tedavi edilmemesidir; bu da hastalığın tekrarlamasına ve "uyuz geçmiyor" yakınmasına yol açar.

Nasıl Bulaşır?

• Uzun süreli doğrudan cilt teması: En önemli bulaşma yoludur. Aynı yatağı paylaşma, el ele tutuşma, bebek ve çocuk bakımı, cinsel temas gibi. Kısa süreli tokalaşma veya sarılma ile bulaşma olasılığı düşüktür.
• Eşyalar aracılığıyla: Akar insan vücudu dışında oda sıcaklığında genellikle 2–3 gün yaşayabildiğinden, yatak takımları, havlular ve giysiler aracılığıyla da bulaşabilir; bu yol daha az önemlidir. Kabuklu uyuzda ise eşyalarla bulaşma çok daha kolaydır.
• Kuluçka süresi: İlk kez uyuz olan kişilerde belirtilerin ortaya çıkması 2–6 hafta sürebilir. Bu süre boyunca kişi belirti göstermese de hastalığı bulaştırabilir. Daha önce uyuz geçirmiş kişilerde belirtiler 1–4 gün içinde başlar.
• Evcil hayvanlardaki uyuz (hayvan uyuzu) insanlarda geçici kaşıntıya yol açabilir; ancak bu akarlar insan derisinde çoğalamaz ve hayvanın tedavisiyle sorun ortadan kalkar.

Belirtileri Nelerdir?

Şiddetli Kaşıntı

Uyuzun en temel belirtisidir. Kaşıntı özellikle geceleri ve sıcak duş sonrası belirgin şekilde artar ve uykuyu bozacak kadar şiddetli olabilir. Aynı evde yaşayan birden fazla kişide aynı anda kaşıntı olması uyuz açısından çok önemli bir ipucudur.

Deri Bulguları

• Tüneller: Deride ince, kıvrımlı, gri-beyaz veya ten rengi, birkaç milimetre uzunluğunda çizgiler. Uyuza özgü bulgudur; ancak kaşıma nedeniyle her zaman görülemeyebilir.
• Küçük kırmızı kabarcıklar (papüller) ve sulu kabarcıklar (veziküller)
• Kaşıntı izleri, sıyrıklar ve kabuklanma
• Nodüller: Özellikle erkek genital bölgede, koltuk altında ve kasıklarda kırmızı-kahverengi, kaşıntılı şişlikler. Tedaviden sonra da haftalarca sürebilir.

Uyuzun Sık Görüldüğü Bölgeler

• Parmak araları
• El bilekleri
• Dirsekler
• Koltuk altları
• Bel çevresi ve göbek
• Kadınlarda meme başı çevresi
• Erkeklerde penis ve skrotum
• Kalçalar ve uyluk iç yüzleri
• Ayak bilekleri ve ayak kenarları

Erişkinlerde baş ve yüz genellikle tutulmaz.

Bebek ve Küçük Çocuklarda

Bebeklerde hastalık daha yaygın olabilir; avuç içleri, ayak tabanları, baş, yüz ve saçlı deri de tutulabilir. Bebek huzursuz olur, uyuyamaz, beslenmesi bozulabilir. Avuç içi ve ayak tabanlarında sulu kabarcıklar ve püstüller görülebilir.

Kabuklu (Norveç) Uyuz

Bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde (HIV, organ nakli, kanser tedavisi alanlar, uzun süre kortizon kullananlar), yaşlılarda, huzurevlerinde kalanlarda ve bazı nörolojik hastalığı olanlarda görülen ağır bir uyuz türüdür. Normal uyuzda vücutta genellikle 10–15 akar bulunurken, kabuklu uyuzda binlerce, hatta milyonlarca akar bulunur. Deride kalın, gri-sarı kabuklar ve pullanma oluşur; kaşıntı az olabilir veya hiç olmayabilir. Son derece bulaşıcıdır ve kurumlarda salgınlara yol açabilir. Daha yoğun tedavi gerektirir.

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü ve fizik muayene: Geceleri artan kaşıntı, tipik yerleşim yerlerinde döküntü ve aynı evde benzer şikâyetleri olan başka kişilerin bulunması çoğu zaman tanı için yeterlidir.
• Dermoskopi: Deri büyüteciyle tünelin ucunda akarın kendisi ("deltakanat" veya "jet uçağı" görünümü) görülebilir.
• Deri kazıntısı ve mikroskobik inceleme: Tünelin bulunduğu yerden alınan kazıntı örneğinde akar, yumurta veya dışkı gösterilerek tanı kesinleştirilir. Negatif sonuç uyuzu dışlamaz.
• Mürekkep testi: Şüpheli bölgeye mürekkep sürülüp silindiğinde tünellerin belirginleşmesi.

Uyuz; egzama, alerjik deri reaksiyonları, böcek ısırıkları, ürtiker, kontakt dermatit ve diğer kaşıntılı deri hastalıklarıyla karışabilir. Uyuzun egzama sanılarak yalnızca kortizonlu kremlerle tedavi edilmesi, kaşıntıyı geçici olarak azaltsa da hastalığın yayılmasına neden olabilir.

Tedavi Seçenekleri

Uyuz tedavisi mutlaka hekim önerisiyle yapılmalıdır. Tedavinin başarısı için en önemli kural: Hastayla birlikte aynı evde yaşayan ve yakın temasta bulunan herkes, belirti göstersin ya da göstermesin, aynı gün tedavi edilmelidir.

Deriye Sürülen İlaçlar

• Permetrin %5 krem: Uyuz tedavisinde en sık kullanılan ve ilk tercih edilen ilaçtır. 2 aylıktan büyük bebeklerde, gebelerde ve emziren annelerde de hekim önerisiyle güvenle kullanılabilir.
• Diğer ilaçlar: Benzil benzoat, kükürtlü merhemler (özellikle küçük bebeklerde ve gebelerde alternatif olarak) ve krotamiton gibi.

Kremin doğru uygulanması:

1. Krem, akşam yatmadan önce, ılık duş alınıp cilt kurulandıktan ve vücut soğuduktan sonra uygulanır (sıcak ve nemli cilt ilacın emilimini artırıp etkisini azaltabilir).
2. Çeneden aşağı tüm vücuda, hiçbir bölge atlanmadan ince bir tabaka halinde sürülür: Parmak araları, tırnak altları (tırnaklar kısa kesilmelidir), koltuk altları, göbek, genital bölge, kalça arası, ayak tabanları ve ayak parmak araları dahil. Sırt gibi ulaşılması zor bölgeler için başka birinden yardım alınmalıdır.
3. Bebeklerde, küçük çocuklarda, yaşlılarda ve bağışıklığı zayıf kişilerde baş, yüz (göz ve ağız çevresi hariç), kulak arkası ve saçlı deri de tedavi edilir.
4. Krem, ilacın türüne göre genellikle 8–14 saat (bir gece) deride bırakılır, sonra duş alınarak yıkanır.
5. Bu sürede ellerin yıkanması gerekirse krem eller için yeniden sürülmelidir.
6. Tedavi genellikle 7 gün sonra tekrarlanır; çünkü krem yumurtaları tamamen etkilemeyebilir ve yeni çıkan akarların öldürülmesi gerekir.

Ağızdan Alınan İlaç

İvermektin tablet: Kabuklu uyuzda, krem tedavisine yanıt vermeyen veya uygulanamayan durumlarda ve kurumlardaki salgınlarda kullanılır. Genellikle 1–2 hafta arayla iki doz verilir. 15 kg'ın altındaki çocuklarda, gebelerde ve emzirenlerde genellikle kullanılmaz. Kabuklu uyuzda krem ve tablet tedavisi birlikte, daha uzun süreli uygulanır.

Kaşıntının Tedavisi

Akarlar öldükten sonra bile kaşıntı, alerjik reaksiyonun sürmesine bağlı olarak 2–4 hafta daha devam edebilir. Bu durum tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Kaşıntı için antihistaminik ilaçlar, nemlendiriciler ve gerekirse hekim önerisiyle hafif kortizonlu kremler kullanılabilir. Tedavi sonrası kaşıntıyı geçirmek için kendi kendine uyuz ilacını tekrar tekrar sürmek, deride tahrişe ve egzamaya yol açabilir.

Enfeksiyon Gelişirse

Kaşıma nedeniyle deride bakteriyel enfeksiyon (impetigo, selülit) gelişirse antibiyotik tedavisi gerekir.

Ev ve Eşyaların Temizliği

Tedavinin uygulandığı gün ve öncesindeki 3 gün içinde kullanılan eşyalar şu şekilde temizlenmelidir:

• Yatak çarşafları, nevresimler, yastık kılıfları, havlular, iç çamaşırları ve giysiler en az 60 °C'de yıkanmalı ve sıcak kurutulmalı veya ütülenmelidir.
• Yıkanamayan eşyalar (yorgan, battaniye, mont, ayakkabı, oyuncaklar) ağzı kapalı plastik torbalarda en az 3 gün (kabuklu uyuzda 1 hafta) bekletilmelidir; akarlar insan vücudundan uzakta bu sürede ölür.
• Halı, koltuk ve yataklar elektrikli süpürgeyle süpürülmelidir.
• Evin ilaçlanmasına veya böcek ilacı sıkılmasına gerek yoktur; bu uygulamalar zararlı olabilir.
• Kabuklu uyuzda daha kapsamlı temizlik gerekebilir.

Okul, Kreş ve İşe Dönüş

Uyuz tedavisinin ilk uygulamasından 24 saat sonra çocuklar okula ve kreşe, erişkinler işe dönebilir. Okul, kreş veya kurum yönetiminin bilgilendirilmesi, diğer kişilerin de değerlendirilmesini sağlayarak salgınların önlenmesine yardımcı olur.

Tedavi Neden Başarısız Olur?

• Aynı evde yaşayan veya yakın temasta olan kişilerin tedavi edilmemesi (en sık neden)
• Kremin yanlış uygulanması: Yalnızca kaşınan bölgelere sürülmesi, parmak araları ve genital bölge gibi alanların atlanması, kremin erken yıkanması
• Tedavinin 7 gün sonra tekrarlanmaması
• Eşyaların uygun şekilde temizlenmemesi
• Kabuklu uyuzun tanınmaması
• Uyuz yerine başka bir deri hastalığı olması

Tedavi tamamlandıktan 4 hafta sonra hâlâ yeni lezyonlar çıkıyor veya tüneller görülüyorsa hekime yeniden başvurulmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Özellikle geceleri artan, uykudan uyandıran şiddetli kaşıntı, parmak aralarında, el bileklerinde, bel çevresinde veya genital bölgede kaşıntılı döküntüler fark ettiyseniz ya da aynı evde yaşayan birden fazla kişide kaşıntı varsa bir dermatoloji uzmanına veya aile hekiminize başvurun. Bebekler, gebeler, emziren anneler, yaşlılar ve bağışıklık sistemi zayıf kişiler mutlaka hekim kontrolünde tedavi edilmelidir.

Acil durum: Kaşıntılı lezyonlarda artan kızarıklık, şişlik, ısı artışı, irinli akıntı ile birlikte ateş ve halsizlik (deri enfeksiyonu), yaygın kalın kabuklanma ve genel durum bozukluğu ya da uygulanan ilaçtan sonra yaygın döküntü, dudak ve göz kapağı şişliği, nefes darlığı (alerjik reaksiyon) gelişirse vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Uyuz dermatoloji (deri ve zührevi hastalıklar) uzmanları ve aile hekimliği uzmanları tarafından tedavi edilir. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, kurumlardaki salgınların kontrolünde enfeksiyon hastalıkları ve halk sağlığı uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.