Zatürre
Zatürre (pnömoni), akciğerdeki hava keseciklerinin iltihaplanıp iltihap sıvısıyla dolmasıdır; en sık bakteri ve virüsler neden olur. Ateş, balgamlı öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısı tipiktir; yaşlılarda bilinç bulanıklığı öne çıkabilir. Çoğu sağlıklı kişide tedaviyle iyileşir, ancak bebek, yaşlı ve kronik hastalığı olanlarda ağır seyredebilir. Tanı muayene ve akciğer filmiyle konur. Bakteriyel zatürrede antibiyotik esastır. Pnömokok ve grip aşıları korunmada etkilidir. Nefes darlığı ve morarma acil belirtidir.
Zatürre (Pnömoni) Nedir?
Zatürre (tıbbi adıyla pnömoni), akciğerlerdeki küçük hava keseciklerinin (alveoller) mikroplar nedeniyle iltihaplanması ve iltihaplı sıvıyla dolmasıdır. Sağlıklı akciğerde bu kesecikler havayla doludur ve oksijen buradan kana geçer. Zatürrede kesecikler sıvı ve iltihapla dolduğu için nefes almak zorlaşır ve kana yeterli oksijen geçemeyebilir. Zatürre bir veya her iki akciğeri, akciğerin tek bir bölümünü (lober pnömoni) veya yaygın alanları etkileyebilir.
Zatürre dünyada en sık görülen ve en sık ölüme yol açan enfeksiyon hastalıkları arasındadır. Her yaşta görülebilir; ancak 5 yaş altındaki çocuklarda, 65 yaş üzerindeki yetişkinlerde ve kronik hastalığı olanlarda daha ağır seyreder. Sağlıklı kişilerin çoğu uygun tedaviyle birkaç hafta içinde tamamen iyileşir. Aşılar zatürrenin önemli bir kısmını önleyebilir.
Zatürre Türleri
Nerede Kapıldığına Göre
- Toplumdan edinilmiş pnömoni: Hastane dışında, günlük yaşamda kapılan zatürredir; en sık görülen türdür.
- Hastane kaynaklı pnömoni: Hastaneye yattıktan 48 saat sonra gelişen zatürredir. Antibiyotiklere dirençli mikroplara bağlı olabileceğinden daha ciddidir.
- Ventilatörle ilişkili pnömoni: Yoğun bakımda solunum cihazına bağlı hastalarda gelişir.
- Bakım evleriyle ilişkili pnömoni
Etkene Göre
- Bakteriyel zatürre: En sık neden Streptococcus pneumoniae (pnömokok) bakterisidir. Haemophilus influenzae, Staphylococcus aureus ve Klebsiella gibi bakteriler de neden olabilir.
- Atipik zatürre: Mycoplasma pneumoniae, Chlamydophila pneumoniae ve Legionella gibi etkenlerin yol açtığı, genellikle daha hafif seyreden ve "ayakta geçirilen zatürre" olarak da bilinen türdür; gençlerde sıktır.
- Viral zatürre: Grip (influenza), RSV, COVID-19 ve diğer solunum yolu virüsleri neden olur. Viral zatürrenin üzerine bakteriyel enfeksiyon da eklenebilir.
- Mantar kaynaklı zatürre: Genellikle bağışıklık sistemi zayıf kişilerde görülür.
- Aspirasyon pnömonisi: Yiyecek, sıvı, kusmuk veya tükürüğün akciğerlere kaçmasıyla gelişir. Yutma güçlüğü olan, inme geçirmiş, bilinç bozukluğu olan ve aşırı alkol kullanan kişilerde sıktır.
Risk Faktörleri
- 65 yaş üzeri ve 2 yaş altı
- Sigara kullanımı
- Kronik akciğer hastalıkları (KOAH, astım, bronşektazi)
- Kalp yetmezliği, diyabet, kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları
- Bağışıklık sistemi zayıflığı (kanser tedavisi, organ nakli, HIV, uzun süreli kortizon kullanımı)
- Aşırı alkol kullanımı
- İnme, Parkinson, demans gibi yutma güçlüğüne yol açan hastalıklar
- Yakın zamanda geçirilen grip veya viral enfeksiyon
- Hastanede yatış, ameliyat, solunum cihazına bağlanma
- Yatağa bağımlılık ve hareketsizlik
- Yetersiz beslenme
- Aşılarının eksik olması
Belirtileri Nelerdir?
- Öksürük; genellikle balgamlı (sarı, yeşil, pas renkli veya kanlı balgam)
- Ateş, terleme ve titreme
- Nefes darlığı, hızlı ve yüzeyel solunum
- Nefes alırken veya öksürürken artan, batıcı göğüs ağrısı (yan ağrısı)
- Halsizlik, yorgunluk, kas ağrıları
- İştahsızlık, bulantı, kusma, ishal
- Çarpıntı, hızlı nabız
- Dudaklarda ve parmak uçlarında morarma (ağır olgularda)
Yaşlılarda ve Bebeklerde Farklı Belirtiler
Yaşlılarda ateş olmayabilir ve öksürük belirgin olmayabilir; ilk belirti bilinç bulanıklığı, ani halsizlik, düşmeler veya iştahsızlık olabilir. Bebek ve küçük çocuklarda hızlı nefes alma, nefes alırken kaburga aralarında içe çekilme, burun kanatlarının açılıp kapanması, inleme, beslenmeyi reddetme ve huzursuzluk görülebilir.
Komplikasyonlar
- Sepsis: Enfeksiyonun kana yayılması; hayatı tehdit eder.
- Solunum yetmezliği: Oksijen veya solunum cihazı desteği gerektirebilir.
- Plevral efüzyon ve ampiyem: Akciğer zarları arasında sıvı veya iltihap birikmesi; boşaltılması gerekebilir.
- Akciğer apsesi
- Kalp sorunları: Özellikle yaşlılarda kalp krizi ve ritim bozukluğu riski artar.
- Böbrek yetmezliği
- Kronik hastalıkların alevlenmesi (KOAH, kalp yetmezliği, diyabet)
Tanı Nasıl Konur?
- Fizik muayene: Steteskopla akciğerlerde hışırtı (ral), solunum seslerinde azalma ve boğuk ses alanları dinlenir; ateş, solunum sayısı, nabız ve tansiyon ölçülür.
- Nabız oksimetresi: Kandaki oksijen düzeyi ölçülür.
- Akciğer grafisi: Zatürre tanısını doğrulamada temel tetkiktir.
- Kan testleri: Tam kan sayımı, CRP ve prokalsitonin gibi enfeksiyon belirteçleri, böbrek fonksiyonları; ağır olgularda kan kültürü ve kan gazı.
- Balgam incelemesi ve kültürü: Etkeni belirlemek için.
- Hızlı testler: Grip ve COVID-19 testleri; idrarda pnömokok ve Legionella antijeni.
- Bilgisayarlı tomografi: Tanının belirsiz olduğu, tedaviye yanıt alınamayan veya komplikasyon düşünülen durumlarda.
- Hastalığın şiddetinin değerlendirilmesi: Hekimler; bilinç durumu, böbrek fonksiyonu, solunum sayısı, tansiyon ve yaşı dikkate alan puanlama sistemleriyle (CURB-65 gibi) hastanın evde mi yoksa hastanede mi tedavi edileceğine karar verir.
Tedavi Seçenekleri
Bakteriyel Zatürre
- Antibiyotikler temel tedavidir. Antibiyotik türü; hastanın yaşına, eşlik eden hastalıklarına, zatürrenin şiddetine ve bölgedeki direnç durumuna göre hekim tarafından seçilir.
- Tedavi genellikle 5–7 gün sürer; hastanın durumuna göre uzayabilir.
- Belirtiler düzelse bile antibiyotikler önerilen süre boyunca eksiksiz kullanılmalıdır.
- Tedaviye başladıktan 48–72 saat sonra ateşte ve genel durumda düzelme beklenir; düzelme olmazsa hekime yeniden başvurulmalıdır.
Viral Zatürre
Antibiyotikler virüslere etkili değildir. Grip kaynaklı zatürrede erken dönemde antiviral ilaçlar (oseltamivir gibi), COVID-19'da ilgili tedaviler uygulanabilir. Tedavinin büyük kısmı destek tedavisidir. Üzerine bakteriyel enfeksiyon eklenirse antibiyotik verilir.
Destek Tedavisi ve Evde Bakım
- Bol dinlenme
- Bol sıvı alımı; balgamın yumuşamasına yardımcı olur
- Ateş ve ağrı için parasetamol veya hekim önerisiyle diğer ağrı kesiciler
- Öksürük, balgamın atılmasını sağladığı için genellikle tamamen bastırılmamalıdır; öksürük şurubu yalnız hekim önerisiyle kullanılmalıdır
- Derin nefes alma egzersizleri
- Sigaradan ve sigara dumanından uzak durma
Hastanede Tedavi
Ağır zatürrede, yaşlılarda, kronik hastalığı olanlarda, oksijen düzeyi düşük olanlarda veya ağızdan ilaç ve sıvı alamayanlarda hastaneye yatış gerekir. Hastanede damardan antibiyotik, oksijen tedavisi, sıvı desteği ve gerekirse yoğun bakımda solunum desteği uygulanır.
İyileşme Süreci
Sağlıklı kişilerde ateş genellikle birkaç gün içinde düşer; öksürük ve halsizlik ise birkaç hafta sürebilir. Tam iyileşme, özellikle yaşlılarda ve ağır zatürre geçirenlerde 1–2 ay alabilir. Sigara içenlerde ve 50 yaş üzerindekilerde, akciğer grafisindeki gölgenin tamamen düzeldiğini görmek ve altta yatan başka bir hastalığı (örneğin tümör) dışlamak için iyileşmeden yaklaşık 6–8 hafta sonra kontrol grafisi önerilebilir.
Korunma Yolları
- Pnömokok aşısı: 65 yaş üzerindeki herkese ve kronik hastalığı olan, sigara içen ve bağışıklığı zayıf yetişkinlere önerilir. Çocukluk çağı aşı takviminde de yer alır.
- Grip aşısı: Her yıl, özellikle risk gruplarına önerilir; grip sonrası gelişen zatürreyi önler.
- COVID-19 aşısı ve bebekler ile yaşlılar için RSV'ye karşı koruyucu seçenekler
- Çocukluk çağı aşıları: Hib, boğmaca ve kızamık aşıları.
- Sigarayı bırakmak
- Sık el yıkamak; öksürürken ve hapşırırken ağzı kapatmak
- Diyabet ve kronik hastalıkları kontrol altında tutmak
- Yutma güçlüğü olanlarda dik pozisyonda beslenmek; ağız ve diş bakımına özen göstermek
- Dengeli beslenmek ve düzenli egzersiz yapmak
- Ameliyat sonrası erken hareket etmek ve nefes egzersizleri yapmak
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Ateşle birlikte balgamlı öksürük, nefes darlığı, nefes alırken artan göğüs ağrısı varsa ya da soğuk algınlığı veya grip sonrası belirtiler düzelmek yerine kötüleşiyorsa bir hekime başvurun. 65 yaş üzerindeyseniz, kronik bir hastalığınız varsa, gebe iseniz ya da bebeğinizde hızlı nefes alma ve beslenmede azalma varsa daha erken değerlendirme gerekir.
Acil durum: Belirgin nefes darlığı, dinlenirken bile nefes almakta zorlanma, dudaklarda veya tırnaklarda morarma, bilinç bulanıklığı, aşırı uykululuk, şiddetli göğüs ağrısı, kanlı balgam, 39,5 °C üzerinde ve düşmeyen ateş, tansiyon düşüklüğü, idrar miktarında azalma ya da bebeklerde nefes alırken içe çekilmeler, inleme ve beslenmeyi reddetme varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.
Zatürre aile hekimliği, iç hastalıkları, göğüs hastalıkları ve enfeksiyon hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları ve çocuk göğüs hastalıkları, ağır olgularda yoğun bakım ve acil tıp uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Zatürre bulaşıcı mı?
Zatürrenin kendisinden çok, ona neden olan mikroplar (bazı bakteri ve virüsler) öksürük-hapşırık yoluyla kişiden kişiye bulaşabilir. Herkeste zatürreye yol açmaz; çoğu kişide üst solunum yolu enfeksiyonu olarak kalır. El hijyeni, hasta kişilerle yakın temastan kaçınma ve aşılar bulaşma ve hastalanma riskini azaltır.
Zatürre evde mi tedavi edilir, hastane mi gerekir?
Bu, hastanın durumuna göre değişir. Genç, sağlıklı ve hafif seyirli olgular çoğunlukla evde, hekim önerili tedaviyle iyileşir. Ancak ileri yaş, ek hastalıklar, düşük oksijen, belirgin nefes darlığı ve genel durum bozukluğu varsa hastanede tedavi gerekir. Kararı hekim, muayene ve tetkiklere göre verir.
Zatürrede antibiyotik her zaman gerekir mi?
Hayır. Bakteriyel zatürrede antibiyotik esastır ve tam süre kullanılmalıdır. Ancak viral zatürrede antibiyotik virüse etki etmez; tedavi genellikle destekleyicidir, bazı durumlarda antiviral ilaç verilir. Antibiyotiğin gerekip gerekmediğine hekim karar verir; bilinçsiz antibiyotik kullanımı zararlıdır.
Zatürreden nasıl korunurum?
En etkili korunma yolları, özellikle 65 yaş üstü ve risk gruplarında zatürre (pnömokok) ve grip aşılarını yaptırmaktır. Ayrıca sigarayı bırakmak, el hijyenine dikkat etmek, solunum yolu enfeksiyonlarından korunmak ve kronik hastalıkları kontrol altında tutmak riski belirgin biçimde azaltır.
Hangi doktora gitmeliyim?
Zatürre şüphesinde göğüs hastalıkları veya dahiliye (iç hastalıkları) uzmanına başvurabilirsiniz; çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı değerlendirir. Yüksek ateş, balgamlı öksürük ve nefes darlığı birlikteyse gecikmeden hekime gidin; nefes darlığı, morarma veya bilinç bulanıklığı gibi ağır belirtilerde ise doğrudan acile başvurun.
Kendi durumunuzu yazın, Zatürre ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →