Menisküs yırtığı, diz ekleminde uyluk kemiği ile kaval kemiği arasında amortisör görevi gören C biçimli kıkırdak dokunun zedelenmesidir; takılma, kilitlenme ve ağrıyla kendini gösterebilir.
Menisküs nedir ve ne işe yarar?
Her dizde iç (medial) ve dış (lateral) olmak üzere iki menisküs bulunur. Bu yapılar yükü eklem yüzeyine dağıtır, eklemi dengede tutar ve kıkırdağı korur. Menisküs zarar gördüğünde yük dağılımı bozulur; uzun vadede eklem kıkırdağında yıpranma riski artabilir. Bu nedenle yırtığın tipi, yeri ve kişinin yaşı tedavi kararında önemlidir.
Menisküs yırtığı neden olur?
Genç ve hareketli kişilerde yırtıklar çoğunlukla ani bir travmayla ilişkilidir. Dizin bükülü haldeyken burkulması, derin çömelme, diz üstü çökme, spor sırasında ayağın yere sabit kalıp gövdenin dönmesi tipik mekanizmalardır. İleri yaşta ise dokudaki yıpranmaya bağlı olarak çok küçük bir zorlanmayla da yırtık oluşabilir.
- Futbol, basketbol, voleybol gibi dönme ve duruş değiştirme gerektiren sporlar
- Ön çapraz bağ gibi diğer diz yaralanmalarına eşlik eden zedelenmeler
- Daha önce aynı dizde geçirilmiş ameliyat veya yaralanma
- Ağır yük taşıma ve sık çömelme gerektiren işler
Belirtiler nelerdir?
Her yırtık aynı belirtiyi vermez. Küçük yırtıklar yalnızca belirli hareketlerde ağrı yapabilirken, büyük ve yerinden oynayan yırtıklar dizin işlevini belirgin biçimde kısıtlayabilir.
- Eklem aralığı çevresinde, özellikle iç veya dış yanda ağrı
- Çömelme, merdiven inip çıkma ve oturup kalkmada artan ağrı
- Dizde hafif ya da belirgin şişlik
- Hareket sırasında takırtı, klik sesi veya takılma hissi
- Dizin belli bir açıda kilitlenmesi, tam açılamaması
- Bacağın üzerine tam basamama ve dizin boşalma hissi
Kilitlenme neden önemlidir?
Gerçek mekanik kilitlenme, yırtılan menisküs parçasının eklem içinde araya girip hareketi fiziksel olarak engellemesi demektir. Bu durum ağrıdan kaynaklanan kasılma sonucu dizin tam hareket etmemesinden farklıdır. Kova sapı tipi yırtık, menisküsün uzunlamasına yırtılıp bir parçasının eklem merkezine doğru kayması olarak tanımlanır ve kilitlenmeyle ilişkili tipik yırtıklardan biridir. Kilitlenmiş bir dizin uzun süre bu halde bırakılması eklem kıkırdağının zarar görme olasılığını artırabileceğinden, bu şikayeti olan kişilerin bir ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından zaman kaybetmeden değerlendirilmesi önerilir.
Tanı nasıl konur?
Tanı, şikayetin öyküsü ve fizik muayeneyle başlar. Uzman hekim dizin hareket açıklığını, eklem aralığındaki hassasiyeti ve menisküse özgü muayene testlerini değerlendirir. Ardından genellikle manyetik rezonans görüntüleme (MR) istenir. MR, yırtığın yerini, tipini ve eşlik eden bağ ya da kıkırdak hasarını göstermek için en sık kullanılan yöntemdir.
MR raporundaki derecelendirme tek başına tedaviyi belirlemez. Önceden diz ameliyatı geçirmiş kişilerde, ameliyatta alınmış menisküs dokusunun bıraktığı boşluk yeni bir yırtık gibi görünebilir. Bu nedenle eski görüntüler, ameliyat notları ve güncel muayene bulguları birlikte yorumlanmalıdır. Rapor ile muayene uyumlu değilse hekim ek inceleme isteyebilir.
Tedavi seçenekleri
Tedavi; yırtığın tipine, konumuna, kan akımı yönünden iyileşme şansı olan bölgede bulunup bulunmadığına, kişinin yaşına ve aktivite düzeyine göre belirlenir.
Cerrahi olmayan yaklaşım
Küçük, kararlı ve mekanik belirti vermeyen yırtıklarda dinlenme, aktivite düzenlemesi, soğuk uygulama, hekimin uygun gördüğü ağrı kesiciler ve yönlendirilmiş egzersiz programı düşünülebilir. Diz çevresi kaslarını güçlendiren fizik tedavi, bazı kişilerde şikayetlerin azalmasına yardımcı olur. Ancak gerçek kilitlenme yapan ve yerinden oynayan yırtıklarda bu yöntemin tek başına yeterli olması beklenmez.
Cerrahi yaklaşım
Kilitlenme, belirgin takılma ya da konservatif tedaviye rağmen süren şikayetlerde genellikle artroskopik (kapalı) cerrahi gündeme gelir. Artroskopide küçük kesilerden kamera ve özel aletlerle eklem içi görülerek işlem yapılır. İki temel yaklaşım vardır:
- Menisküs onarımı (dikiş): Yırtık iyileşme potansiyeli olan bölgedeyse menisküs korunarak dikilir. Mümkün olduğunda genç hastalarda tercih edilen yöntemdir, çünkü menisküs dokusunu korur.
- Kısmi menisküs alınması: Onarılamayacak durumdaki yırtık parçası alınır; mümkün olduğunca fazla sağlam doku bırakılır.
Hangisinin uygun olduğuna karar vermek için yırtığın tipi, yeri, dokunun kalitesi ve ameliyat sırasında görülen durum belirleyicidir. Kova sapı gibi yerinden oynamış yırtıklarda zaman ilerledikçe onarım şansının azalabileceği, bu yüzden değerlendirmenin geciktirilmemesi gerektiği ortopedistler tarafından sıkça vurgulanır.
Ameliyat sonrası süreç
İyileşme süreci uygulanan işleme göre değişir. Menisküs onarımından sonra dikişlerin korunması için belirli bir süre yük verme ve diz bükme sınırlaması uygulanabilir; bu süreyi ameliyatı yapan ekip belirler. Kısmi menisküs alınmasında ise genellikle daha hızlı bir hareketlendirme mümkün olur. Her iki durumda da fizyoterapi, diz kaslarının güçlenmesi ve hareket açıklığının geri kazanılması için önemli bir parçadır. Sporda eski düzeye dönüş zamanlaması kişiye göre farklıdır ve hekimin onayıyla planlanmalıdır.
Önceden ameliyat geçirmiş dizlerde nelere dikkat edilir?
Aynı dizde daha önce bağ rekonstrüksiyonu ya da başka bir cerrahi geçirilmişse yeni şikayetin kaynağı dikkatle ayırt edilmelidir. Bağ yeterliliği, eski cerrahi izler ve yeni oluşmuş bir yırtık ayrı ayrı ele alınır. Bu yüzden önceki ameliyatın ne için yapıldığını gösteren belgeler, eski ve yeni MR görüntüleri muayeneye birlikte götürülmelidir.
Evde nelere dikkat edilebilir?
Muayene gününe kadar şikayetleri artırmamak için bazı basit önlemler alınabilir. Bunlar tanı yerine geçmez ve hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.
- Derin çömelme, diz üstü çökme ve dizi burkan hareketlerden kaçının
- Ağrı ve şişlikte dinlenme ve soğuk uygulama yardımcı olabilir; cildi korumak için bez ile sarıp kısa süreli uygulayın
- Dizi zorla açmaya veya kilidi çıtlatarak çözmeye çalışmayın
- Gerekirse merdivenlerde ve uzun yürüyüşlerde destek kullanın
- Ağrı kesici kullanımı için hekiminize danışın
Ne zaman acilen doktora başvurulmalı?
Aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir:
- Dizin tamamen kilitlenip açılamaması veya bükülememesi
- Bacağa hiç basamama
- Dizde hızla artan şişlik, belirgin kızarıklık ve sıcaklık artışı, ateş
- Bacakta uyuşma, renk değişikliği ya da soğukluk
- Ciddi bir travma sonrası şekil bozukluğu
Sık sorulan sorular
Menisküs yırtığı kendiliğinden iyileşir mi?
Küçük ve damarlanması iyi olan bölgelerdeki bazı yırtıklar şikayetleri azaltacak biçimde sakinleşebilir. Ancak mekanik kilitlenme yapan veya yerinden oynamış yırtıkların kendiliğinden düzelmesi beklenmez; uzman değerlendirmesi gerekir.
Menisküs her zaman alınır mı?
Hayır. Mümkün olan durumlarda menisküsün korunması ve dikilmesi tercih edilir. Alınma, onarılamayacak parçalar için gündeme gelir.
Fizik tedavi tek başına yeterli olur mu?
Kilitlenmesi olmayan, küçük yırtıklarda fizik tedavi yeterli olabilir. Kilitlenme, belirgin mekanik engel ve büyük yırtıklarda genellikle cerrahi değerlendirme gerekir.
MR görüntüsünde yırtık görünmesi mutlaka ameliyat demek midir?
Hayır. Kararı MR görüntüsünün yanında şikayetler, muayene bulguları, yırtığın tipi ve kişinin beklentileri birlikte belirler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurulmalıdır.