Acil Korunma (Ertesi Gün Hapı)

Acil Korunma (Ertesi Gün Hapı) Nedir?

Acil korunma (acil kontrasepsiyon), korunmasız cinsel ilişkiden veya kullanılan doğum kontrol yönteminin başarısız olmasından sonra istenmeyen gebeliği önlemek için kullanılan yöntemlerin genel adıdır. Halk arasında en çok bilinen yöntem "ertesi gün hapı"dır. Ancak bu isim yanıltıcı olabilir: Hap yalnızca ertesi gün değil, ilişkiden sonraki ilk birkaç gün içinde kullanılabilir ve ne kadar erken alınırsa o kadar etkilidir.

Acil korunma şu durumlarda kullanılabilir:

• Hiçbir doğum kontrol yöntemi kullanılmadan yapılan cinsel ilişki
• Prezervatifin yırtılması, kayması veya yanlış kullanılması
• Doğum kontrol haplarının unutulması (özellikle art arda birden fazla hap unutulması)
• Doğum kontrol iğnesinin geç yapılması
• Rahim içi aracın (spiral) yerinden çıkması
• Geri çekme yönteminin başarısız olması
• Cinsel saldırı

Acil korunma, düzenli kullanılan bir doğum kontrol yöntemi değildir ve düzenli yöntemlerin yerini tutmaz. Ayrıca cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlamaz.

Acil Korunma Yöntemleri

1. Levonorgestrel İçeren Hap

• En sık kullanılan acil korunma hapıdır; progesteron benzeri bir hormon içerir.
• Korunmasız ilişkiden sonra mümkün olan en kısa sürede, en geç 72 saat (3 gün) içinde alınmalıdır. İlk 24 saat içinde alındığında etkinliği en yüksektir; süre uzadıkça etkinliği azalır.
• Genellikle tek doz şeklinde alınır.

2. Ulipristal Asetat İçeren Hap

• Korunmasız ilişkiden sonra en geç 120 saat (5 gün) içinde alınabilir.
• Özellikle 72 saatten sonra levonorgestrele göre daha etkilidir.
• Tek doz şeklinde alınır.

3. Bakırlı Rahim İçi Araç (Spiral)

• Acil korunmanın en etkili yöntemidir; etkinliği %99'un üzerindedir.
• Korunmasız ilişkiden sonraki 5 gün içinde bir hekim tarafından rahim içine yerleştirilir.
• Vücut ağırlığından etkilenmez.
• Yerleştirildikten sonra yıllarca süren uzun etkili bir doğum kontrol yöntemi olarak kullanılmaya devam edilebilir.

Nasıl Etki Eder?

Acil korunma hapları, esas olarak yumurtlamayı geciktirerek veya engelleyerek etki eder. Spermler kadın üreme kanalında birkaç gün canlı kalabildiği için, yumurtlama ertelendiğinde döllenme gerçekleşemez. Bakırlı rahim içi araç ise spermlerin yumurtaya ulaşmasını ve döllenmeyi engeller.

Önemli: Acil korunma hapları düşük yaptırıcı değildir. Gebelik zaten başlamışsa, yani döllenmiş yumurta rahme yerleşmişse, hap bu gebeliği sonlandırmaz ve gelişmekte olan gebeliğe zarar vermez.

Etkinliği

• Acil korunma hapları gebelik riskini önemli ölçüde azaltır; ancak %100 etkili değildir.
• Hap ne kadar erken alınırsa etkinliği o kadar yüksektir.
• Yumurtlama zaten gerçekleştiyse haplar etkili olmayabilir.
• Vücut ağırlığı yüksek olan kadınlarda hapların etkinliği azalabilir; bu durumda bakırlı rahim içi araç daha uygun bir seçenek olabilir. Hekiminize veya eczacınıza danışın.
• Bazı ilaçlar (bazı sara ilaçları, bazı tüberküloz ve HIV ilaçları, sarı kantaron) acil korunma haplarının etkisini azaltabilir. Bu ilaçları kullanıyorsanız hekiminize veya eczacınıza bilgi verin.
• Haptan sonra aynı adet döngüsünde yeniden korunmasız ilişkiye girilirse gebelik riski devam eder.

Kimler Kullanabilir?

Acil korunma hapları çok güvenli ilaçlardır ve kadınların çoğu tarafından kullanılabilir; östrojen içeren hapları kullanamayan kadınlar da genellikle kullanabilir. Emziren kadınlar da kullanabilir; ancak hap türüne göre emzirmeye kısa bir süre ara verilmesi gerekebilir, bu nedenle eczacınıza veya hekiminize danışmanız önerilir. Ulipristal asetat, ağır astımı olan ve kortizon tabletleri kullanan kadınlarda dikkatli kullanılmalıdır. Bakırlı rahim içi araç ise gebelik şüphesi, aktif pelvik enfeksiyon ve bazı rahim anomalileri olan kadınlarda uygun değildir.

Olası Yan Etkiler

Acil korunma haplarının yan etkileri genellikle hafiftir ve birkaç gün içinde geçer:

• Bulantı, nadiren kusma
• Baş ağrısı
• Karın ağrısı
• Memelerde hassasiyet
• Yorgunluk, baş dönmesi
• Ara kanama veya lekelenme
• Adet düzeninde değişiklik: Bir sonraki adet birkaç gün erken veya geç gelebilir; kanama miktarı farklı olabilir.

Hapı aldıktan sonraki ilk 3 saat içinde kusma olursa, hap emilmemiş olabilir ve yeni bir doz alınması gerekebilir. Bu durumda eczacınıza veya hekiminize danışın.

Bakırlı rahim içi aracın yan etkileri arasında yerleştirme sırasında ağrı, sonrasında kramp, daha yoğun ve uzun adet kanamaları yer alır.

Acil Korunmadan Sonra Neler Yapılmalı?

• Düzenli bir doğum kontrol yöntemine başlayın veya devam edin. Doğum kontrol hapı kullanıyorsanız, hapınıza nasıl devam etmeniz gerektiğini eczacınıza veya hekiminize danışın. Ulipristal asetat aldıysanız hormonal doğum kontrol yöntemine başlamadan önce birkaç gün beklemeniz gerekebilir.
• Bir sonraki adetinize kadar prezervatif kullanın.
• Gebelik testi yapın: Bir sonraki adetiniz 7 günden fazla gecikirse, beklenenden çok farklı (çok az veya çok kısa) bir kanama olursa ya da gebelik belirtileri fark ederseniz gebelik testi yapın.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar açısından değerlendirilme: Korunmasız ilişki sonrası enfeksiyon riski varsa hekiminize başvurun. HIV bulaşma riski taşıyan bir temas olduysa temas sonrası koruyucu tedavi (PEP) için 72 saat içinde hekime başvurulmalıdır.

Acil Korunma Yöntemlerinin Karşılaştırılması

• Zaman sınırı: Levonorgestrel 72 saat; ulipristal asetat ve bakırlı rahim içi araç 120 saat içinde kullanılabilir.
• Etkinlik: En etkili yöntem bakırlı rahim içi araçtır; hap seçenekleri arasında ulipristal asetat, özellikle geç başvurularda daha etkilidir.
• Uygulama: Haplar ağızdan tek doz alınır; rahim içi araç bir hekim tarafından muayenede yerleştirilir.
• Sonrası: Haplar yalnızca o anki riske karşı koruma sağlar; bakırlı rahim içi araç ise yıllarca süren düzenli korunma sağlar.

Hangi yöntemin size uygun olduğuna karar verirken korunmasız ilişkiden bu yana geçen süreyi, vücut ağırlığınızı, kullandığınız ilaçları ve gelecekteki doğum kontrol tercihlerinizi hekiminiz veya eczacınızla birlikte değerlendirebilirsiniz.

Yanlış Bilinenler

• "Ertesi gün hapı kısırlık yapar": Yanlış. Acil korunma hapları ileride gebe kalmayı etkilemez.
• "Ertesi gün hapı düşük yaptırır": Yanlış. Mevcut bir gebeliği sonlandırmaz.
• "Sadece ertesi gün alınabilir": Yanlış. Hap türüne göre 3–5 gün içinde alınabilir; ancak ne kadar erken alınırsa o kadar etkilidir.
• "Düzenli doğum kontrol yöntemi olarak kullanılabilir": Yanlış. Acil korunma, düzenli yöntemler kadar etkili değildir ve sık kullanımı adet düzenini bozabilir. Sık ihtiyaç duyuluyorsa düzenli ve güvenilir bir yöntem seçilmelidir.
• "Hapın etkisi tüm ay devam eder": Yanlış. Hap yalnızca alınmadan önceki korunmasız ilişkiye karşı etkilidir; sonraki ilişkilerde koruma sağlamaz.

Düzenli Doğum Kontrol Yöntemleri

İstenmeyen gebelikten korunmak için acil korunma yerine düzenli ve güvenilir yöntemlerin kullanılması önerilir. Bu yöntemler arasında doğum kontrol hapları, rahim içi araçlar (bakırlı ve hormonlu spiral), deri altı implant, doğum kontrol iğnesi, vajinal halka ve prezervatif bulunur. Size en uygun yöntemi bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanı veya aile hekimi ile birlikte belirleyebilirsiniz. Prezervatif, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı da koruma sağlayan tek yöntemdir.

Sık Sorulan Sorular

• Ertesi gün hapını aynı ay içinde ikinci kez kullanabilir miyim? Gerekirse kullanılabilir; ancak adet düzensizliği yapabilir. Farklı hap türlerinin aynı döngüde birlikte kullanımı konusunda eczacınıza danışın.
• Haptan sonra kanama olması gebe olmadığım anlamına mı gelir? Haptan sonra lekelenme olabilir; bu her zaman adet anlamına gelmez. Adetiniz gecikirse test yapın.
• Erkekler için acil korunma yöntemi var mı? Hayır; acil korunma yöntemleri yalnızca kadınlar içindir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Korunmasız ilişki sonrası en uygun acil korunma yöntemini seçmek, bakırlı rahim içi araç taktırmak, düzenli bir doğum kontrol yöntemine başlamak, adetiniz 7 günden fazla gecikirse ya da cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski taşıyorsanız bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına veya aile hekiminize başvurun.

Acil durum: Acil korunma hapı aldıktan sonra şiddetli ve tek taraflı karın ağrısı, omuz ağrısı, baş dönmesi veya bayılma (dış gebelik olabilir), çok yoğun ve durmayan vajinal kanama ya da cinsel saldırıya uğradıysanız beklemeden acil servise başvurun.

Acil korunma konusunda kadın hastalıkları ve doğum uzmanları, aile hekimleri ve eczacılardan bilgi ve destek alınabilir; cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskinde enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.