Adrenal Yetmezlik

Adrenal Yetmezlik Nedir?

Adrenal yetmezlik, böbreklerin üst kısmında yer alan iki küçük bezin (böbreküstü bezleri veya adrenal bezler) vücudun ihtiyacı kadar kortizol ve bazı durumlarda aldosteron hormonu üretememesi durumudur. Kortizol; stresle başa çıkma, kan şekeri, kan basıncı, bağışıklık ve enerji dengesi için gereklidir. Aldosteron ise vücuttaki tuz ve su dengesini ve kan basıncını düzenler. Bu hormonlar yetersiz kaldığında yorgunluk, iştahsızlık, kilo kaybı, düşük tansiyon ve ağır olgularda yaşamı tehdit eden bir kriz gelişebilir.

Adrenal yetmezlik iki ana gruba ayrılır. Birincil adrenal yetmezlikte sorun bezin kendisindedir; bu durum halk arasında Addison hastalığı olarak da bilinir. İkincil adrenal yetmezlikte ise bezi uyaran hipofiz hormonu (ACTH) yetersizdir, bez yapısal olarak sağlamdır. Üçüncül tip ise beyindeki hipotalamus kaynaklıdır ve en sık neden uzun süreli kortizon (steroid) ilaç kullanımının aniden bırakılmasıdır.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime, özellikle bir endokrinoloji uzmanına başvurun.

Adrenal Bezler ve Hormonların Görevi

• Kortizol: Kan şekerinin korunmasına, kan basıncının ayarlanmasına, enfeksiyon ve fiziksel stres gibi durumlara uyum sağlanmasına yardım eder.
• Aldosteron: Böbreklerde tuz tutulmasını ve potasyum atılımını düzenleyerek sıvı ve tansiyon dengesini sağlar.
• Adrenal androjenler: Özellikle kadınlarda koltuk altı ve kasık kıllanması ile cinsel istek üzerinde etkisi olan hormonlardır.
• ACTH: Beyindeki hipofizden salgılanır ve adrenal bezi kortizol üretmesi için uyarır.

Bu sistem bir geri bildirim döngüsüyle çalışır. Kortizol düştüğünde hipofiz ACTH salgısını artırır. Birincil adrenal yetmezlikte bez yanıt veremediği için ACTH yükselir; ikincil yetmezlikte ise ACTH'nin kendisi düşüktür.

Adrenal Yetmezlik Belirtileri

Belirtiler çoğunlukla aylar içinde yavaş yavaş gelişir ve başlangıçta özgün olmadığı için gözden kaçabilir. En sık görülenler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve kas güçsüzlüğü
• İştah kaybı ve istemsiz kilo kaybı
• Bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal
• Düşük tansiyon, ayağa kalkınca baş dönmesi veya bayılma hissi
• Tuzlu yiyeceklere aşırı istek (özellikle birincil yetmezlikte)
• Kan şekerinin düşmesine bağlı terleme, titreme ve açlık hissi
• Eklem ve kas ağrıları, ruhsal çöküntü, çabuk sinirlenme
• Birincil yetmezlikte ciltte, özellikle sürtünen bölgelerde, avuç çizgilerinde ve ağız içinde koyulaşma (bronzlaşma)
• Kadınlarda koltuk altı ve kasık kıllarında azalma, adet düzensizliği

Adrenal kriz bu hastalığın en tehlikeli durumudur. Enfeksiyon, ameliyat, travma veya ilaçların bırakılması gibi bir stres anında vücut kortizol ihtiyacını karşılayamayınca ortaya çıkar. Şiddetli karın, bel veya bacak ağrısı, ağır kusma ve ishal, çok düşük tansiyon, kafa karışıklığı, bilinç bulanıklığı ve bayılma görülebilir.

Adrenal kriz şüphesi varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin. Hekimin verdiği acil enjeksiyon kartı ve ilacı varsa yanınızda taşıyın ve kullanılması gerektiğinde uygulayın.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Birincil adrenal yetmezlik (Addison hastalığı): Gelişmiş ülkelerde en sık neden, bağışıklık sisteminin kendi adrenal dokusuna saldırdığı otoimmün adrenalittir. Bu durum tiroid hastalıkları, tip 1 diyabet ve vitiligo gibi diğer otoimmün hastalıklarla birlikte görülebilir. Diğer nedenler; tüberküloz ve bazı mantar enfeksiyonları, adrenal bezlerde kanama veya tromboz, kanserin bezlere yayılması, adrenal bezlerin ameliyatla alınması ve nadir kalıtsal hastalıklardır.

İkincil adrenal yetmezlik: Hipofiz tümörleri, hipofiz ameliyatı veya radyoterapisi, hipofizde kanama, kafa travması ve hipofiz iltihabı ACTH üretimini azaltabilir.

Steroid kullanımına bağlı: Prednizolon, deksametazon, hidrokortizon gibi kortizon grubu ilaçlar uzun süre ve yüksek dozda kullanıldığında vücut kendi kortizolünü üretmeyi bırakır. Bu ilaçlar aniden kesilirse adrenal yetmezlik ve kriz gelişebilir. Bu nedenle steroid ilaçlar hekime danışılmadan bırakılmamalı, doz azaltımı hekimin planına göre yapılmalıdır.

Risk artıran durumlar:

• Başka bir otoimmün hastalığın olması
• Uzun süreli steroid ilaç kullanımı (ağızdan, enjeksiyonla ve bazı yüksek doz inhale veya cilt kullanımları)
• Hipofiz veya beyin bölgesine yönelik ameliyat ve ışın tedavisi
• Tüberküloz geçirmiş olmak
• Bazı kan sulandırıcı kullanımı ile adrenal kanama öyküsü
• Ailede adrenal hastalık öyküsü

Adrenal Yetmezlik Tanısı

Tanı, belirtilerin değerlendirilmesi ve hormon ölçümleriyle konur. Hekim genellikle sabah saatlerinde kan kortizol ve ACTH düzeylerine bakar. Kan sodyum, potasyum ve şeker düzeyleri de kontrol edilir; birincil yetmezlikte sodyum düşük, potasyum yüksek bulunabilir. Renin ve aldosteron ölçümleri mineralokortikoid eksikliğini gösterir.

Sonuç kesin değilse ACTH uyarı testi (kosentropin testi) uygulanır. Bu testte ACTH benzeri bir madde verilir ve kortizolün yeterince yükselip yükselmediği izlenir. Otoimmün neden araştırmak için 21-hidroksilaz antikorlarına bakılabilir. Bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans görüntüleme ile adrenal bezler ve hipofiz değerlendirilir.

Steroid ilaç kullanan kişilerde testlerin yorumu için hekimin ilaç öyküsünü bilmesi çok önemlidir. Testler ilaç kullanımından etkilenebilir; bu yüzden kendi kendinize ilaç bırakmayın.

Adrenal Yetmezlik Tedavisi

Tedavinin temeli eksik olan hormonların ilaçla yerine konmasıdır. Bu tedavi çoğu kez ömür boyu sürer ve hekim kontrolünde yürütülür.

• Glukokortikoid yerine koyma: Hidrokortizon, kortizon asetat veya prednizolon gibi ilaçlar günlük dozlara bölünerek kullanılır. Doz kişiye göre ayarlanır.
• Mineralokortikoid yerine koyma: Birincil yetmezlikte fludrokortizon ile aldosteron eksikliği tamamlanır.
• Hasta eğitimi: Hastalık günü kuralları öğretilir; ateşli bir hastalık, kusma, ameliyat veya yoğun stres durumlarında ilaç dozunun hekim önerisine göre artırılması gerekir.
• Acil hazırlık: Hastanın üzerinde adrenal yetmezlik tanısını belirten bir kart veya künye bulunması ve acil durumda kullanılacak enjekte edilebilir hidrokortizonun hazır olması önerilir.
• Kriz tedavisi: Hastanede damar yoluyla yüksek doz hidrokortizon ve serum ile tedavi edilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Enfeksiyon, tümör gibi nedenler varsa ayrıca ele alınır.

İlaçlar hekimin söylediği saatlerde ve düzenli alınmalı, bir doz atlanmamalıdır. İshal veya kusma nedeniyle ilacı alamayan hasta hemen sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Düzenli endokrinoloji kontrolleri, dozun gereğinden fazla veya az olmadığını anlamak için gereklidir.

Çocuklarda ve Gebelikte Adrenal Yetmezlik

Çocuklarda kalıtsal nedenler, örneğin konjenital adrenal hiperplazi, daha belirgindir. Bebeklerde beslenme güçlüğü, kusma, kilo alamama ve kan şekeri düşüklüğü görülebilir. Bu nedenle yenidoğan döneminde bazı hastalıklar için tarama testleri yapılır. Çocuklarda doz ayarı büyüme ve kilo değişimine göre sık güncellenir ve çocuk endokrinoloji uzmanı tarafından yönetilir.

Adrenal yetmezliği olan kadınlar doğru tedavi ve takiple sağlıklı gebelik geçirebilir. Gebelik planlayan ya da gebe kalan hastaların endokrinoloji ve kadın doğum uzmanlarını birlikte bilgilendirmesi, ilaç dozlarının gebelik boyunca ve doğum sırasında hekim tarafından ayarlanması gerekir.

Günlük Yaşam ve Korunma

• İlaçlarınızı hekimin önerdiği doz ve saatlerde düzenli kullanın; kendi başınıza bırakmayın veya değiştirmeyin.
• Hastalık günü kurallarını öğrenin ve ateş, kusma ya da ameliyat durumunda hekiminize haber verin.
• Üzerinizde adrenal yetmezlik tanısı yazılı bir kart veya künye bulundurun.
• Seyahatlerde yedek ilaç ve acil enjeksiyonu yanınıza alın.
• Diş tedavisi dahil her türlü girişimde doktorunuza kortizon kullandığınızı söyleyin.
• Dengeli beslenin; hekim aksini söylemedikçe tuzu aşırı kısıtlamayın.
• Steroid ilaç kullanıyorsanız, bırakma planını mutlaka hekimle birlikte yapın.
• Düzenli endokrinoloji kontrollerine gidin.

Doğru tedavi edildiğinde adrenal yetmezliği olan kişilerin çoğu normale yakın bir yaşam sürdürebilir. Önemli olan ilacın düzenli kullanılması ve krizin erken tanınmasıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Açıklanamayan sürekli yorgunluk, kilo kaybı ve iştahsızlık varsa
• Ayağa kalkınca baş dönmesi veya bayılma yaşıyorsanız
• Cildinizde yeni koyulaşma fark ettiyseniz
• Uzun süredir steroid ilaç kullanıyorsanız ve ilacı bırakmayı düşünüyorsanız
• Daha önce tanı almışsanız ve ilaç dozunuzla ilgili sorun yaşıyorsanız

Şiddetli karın ağrısı, durmayan kusma, çok düşük tansiyon, kafa karışıklığı veya bilinç kaybı varsa bu bir adrenal kriz olabilir. Hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Addison hastalığı ile adrenal yetmezlik aynı mıdır? Addison hastalığı, birincil adrenal yetmezliğin adıdır; yani sorunun bezin kendisinden kaynaklandığı türdür. Adrenal yetmezlik ise ikincil ve üçüncül türleri de kapsayan daha geniş bir terimdir.

Adrenal yetmezlik geçer mi? Birincil ve kalıcı nedenlerde tedavi ömür boyu sürer. Steroid kullanımına bağlı olgularda ise bez zamanla kendini toparlayabilir; bu süreç hekim gözetiminde izlenir.

Hamilelik mümkün müdür? Doğru tedavi ve düzenli takiple evet, mümkündür. İlaç dozları gebelikte hekim tarafından ayarlanır.

Stres bu hastalığa neden olur mu? Günlük stres hastalığa yol açmaz, ancak tanı almış kişilerde hastalık, ameliyat ve yoğun stres durumlarında ilaç dozunun artırılması gerekebilir.