Bipolar Bozukluk

Psikiyatri
Halk arasında: manik depresif bozukluk

Bipolar bozukluk, manik ve depresif dönemlerle seyreden bir psikiyatrik hastalıktır. Mani döneminde aşırı enerji, az uyku ve dürtüsel davranışlar; depresyon döneminde ise üzüntü, umutsuzluk ve enerji kaybı görülür. Genetik yatkınlık önemli bir risk faktörüdür. Tanı psikiyatrik değerlendirme ile konur. Tedavide ilaçlar ve psikoterapi etkilidir. Düzenli tedavi ile hastalar normal yaşamlarını sürdürebilir.

Bipolar Bozukluk Nedir?

Bipolar bozukluk, kişinin duygu durumu, enerji düzeyi, düşünceleri ve davranışlarında olağan inişlerin çok ötesine geçen, belirgin ve dönemsel değişikliklerle seyreden bir ruh sağlığı hastalığıdır. Hastalıkta aşırı coşkulu, hareketli ve taşkın dönemler (mani veya daha hafif biçimi olan hipomani) ile derin çökkünlük ve isteksizlik dönemleri (depresyon) birbirini izleyebilir. Eskiden manik depresif hastalık olarak da adlandırılırdı.

Ataklar arasında kişi çoğu zaman tamamen ya da büyük ölçüde iyi olabilir ve günlük yaşamını sürdürebilir. Bipolar bozukluk genellikle ergenlik sonu veya genç erişkinlik döneminde başlar; kadın ve erkeklerde benzer sıklıkta görülür. Toplumda yaklaşık her yüz kişiden bir-iki kişiyi etkilediği tahmin edilmektedir.

Bipolar bozukluk bir karakter zayıflığı ya da iradeyle kontrol edilebilecek bir durum değildir. Beynin duygu durumunu düzenleyen sistemlerini etkileyen, tedavi edilebilir bir hastalıktır. Doğru tanı ve düzenli tedaviyle hastaların çoğu üretken ve doyumlu bir yaşam sürebilir.

Türleri

  • Bipolar I bozukluk: En az bir kez tam mani atağı geçirilmiş olmasıyla tanımlanır. Mani atakları belirgin işlev kaybına yol açacak kadar şiddetlidir ve bazen hastanede tedavi gerektirir. Çoğu hastada depresyon atakları da görülür.
  • Bipolar II bozukluk: En az bir hipomani atağı ve en az bir majör depresyon atağı vardır; ancak hiç tam mani atağı yaşanmamıştır. Depresif dönemler genellikle daha uzun ve belirgindir; bu nedenle tanı sıklıkla gecikir ve kişi yalnızca depresyon tanısı alabilir.
  • Siklotimik bozukluk: En az iki yıl boyunca (çocuk ve ergenlerde bir yıl) tam atak düzeyine ulaşmayan, hafif hipomanik ve depresif dönemlerin tekrarlamasıdır.
  • Diğer tipler: Madde veya ilaç kullanımına ya da başka bir tıbbi duruma bağlı gelişen bipolar tablolar.

Belirtileri Nelerdir?

Mani ve Hipomani Belirtileri

Mani, en az bir hafta süren ve günün büyük bölümünde devam eden, olağan dışı yükselmiş, taşkın ya da öfkeli bir duygu durumu ile artmış enerji ve hareketliliktir. Hipomani daha hafif ve daha kısa süren bir dönemdir; belirgin işlev kaybı yapmaz ama çevredekiler değişikliği fark eder.

  • Aşırı neşe, coşku ya da tersine kolay öfkelenme ve sinirlilik
  • Uyku ihtiyacında belirgin azalma: birkaç saat uyuyup kendini dinlenmiş hissetme
  • Kendini çok önemli, yetenekli veya güçlü hissetme; gerçekçi olmayan büyük planlar
  • Normalden çok daha fazla ve hızlı konuşma, araya söz sokturmama
  • Düşüncelerin hızla akması, bir konudan diğerine atlama
  • Dikkatin kolayca dağılması
  • Amaca yönelik etkinliklerde aşırı artış; aynı anda birçok işe girişme
  • Riskli davranışlar: kontrolsüz harcama, borçlanma, düşüncesiz yatırımlar, riskli cinsel davranışlar, hızlı araç kullanma
  • Ağır mani ataklarında gerçeklikle bağlantının bozulması: sanrılar (gerçek dışı inançlar) ve varsanılar

Depresyon Belirtileri

  • Günün büyük bölümünde süren çökkün, üzgün veya boşlukta hissetme
  • Daha önce zevk alınan etkinliklere karşı ilgi ve istek kaybı
  • Yorgunluk, enerji azlığı
  • Uykusuzluk ya da aşırı uyuma
  • İştah ve kiloda belirgin değişiklik
  • Değersizlik ve aşırı suçluluk duyguları
  • Dikkat toplamada ve karar vermede güçlük
  • Hareketlerde ve düşüncede yavaşlama veya huzursuzluk
  • Ölüm ve intihar düşünceleri

Karma Özellikli Ataklar

Bazı hastalarda mani ve depresyon belirtileri aynı dönemde bir arada görülebilir: örneğin çok enerjik ve huzursuz olup aynı zamanda derin bir çaresizlik hissetmek. Karma ataklar intihar riskinin arttığı dönemler olduğundan özellikle dikkat gerektirir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bipolar bozukluğun tek bir nedeni yoktur; genetik, biyolojik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

  • Genetik yatkınlık: En güçlü risk faktörüdür. Anne, baba veya kardeşinde bipolar bozukluk olan kişilerde risk belirgin şekilde artar. Ancak ailede hastalık olması kişide mutlaka gelişeceği anlamına gelmez.
  • Beyin kimyası ve yapısı: Duygu durumunu düzenleyen beyin devrelerinde ve sinir ileticilerinde farklılıklar saptanmıştır.
  • Stresli yaşam olayları: Kayıplar, travmalar ve ciddi yaşam değişiklikleri yatkın kişilerde atakları tetikleyebilir.
  • Uyku düzensizliği: Uykusuz kalma, gece vardiyası ve uzun yolculuklarla gelen saat farkı özellikle mani ataklarını tetikleyebilir.
  • Madde ve alkol kullanımı: Hastalığın seyrini kötüleştirir ve atakları tetikleyebilir.
  • Doğum sonrası dönem: Kadınlarda doğumdan sonraki haftalar atak riskinin arttığı bir dönemdir.
  • Bazı ilaçlar: Yatkın kişilerde yalnızca antidepresan kullanılması mani veya hipomaniyi tetikleyebilir; bu nedenle depresyon tedavisinde bipolar bozukluk olasılığının değerlendirilmesi önemlidir.

Tanı Nasıl Konur?

Bipolar bozukluğun tanısını koyan özel bir kan testi veya görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı, psikiyatri uzmanının ayrıntılı görüşmesi ve değerlendirmesiyle konur.

  • Psikiyatrik değerlendirme: Belirtiler, başlangıç zamanları, ataklar, süreleri ve şiddeti, işlevselliğe etkileri, aile öyküsü ve madde kullanımı sorgulanır. Kişinin izniyle aile bireylerinden alınan bilgi, özellikle mani dönemlerinin fark edilmesinde çok değerlidir.
  • Duygu durum çizelgesi: Günlük duygu durumu, uyku ve enerji düzeyinin kaydedilmesi, dönemsel değişikliklerin görülmesine yardımcı olur.
  • Fizik muayene ve laboratuvar testleri: Tiroit hastalıkları, bazı nörolojik hastalıklar ve madde kullanımı gibi benzer belirtilere yol açabilecek durumları dışlamak için yapılır. Ayrıca tedavide kullanılacak ilaçlar öncesinde böbrek, karaciğer ve tiroit işlevleri değerlendirilir.

Bipolar bozukluk; tek uçlu depresyon, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kişilik bozuklukları ve psikotik bozukluklarla karışabilir. Hastaların önemli bir kısmında doğru tanı yıllarca gecikebilir.

Tedavi Seçenekleri

Bipolar bozukluk uzun süreli bir hastalıktır ve tedavisi de genellikle uzun soluklu planlanır. Tedavinin amaçları; atakları kontrol altına almak, yeni atakları önlemek, atak aralarında işlevselliği ve yaşam kalitesini artırmaktır.

İlaç Tedavisi

  • Duygu durum dengeleyiciler: Tedavinin temelini oluşturur. Lityum, bipolar bozuklukta en uzun süredir kullanılan ve ataklardan korumada etkinliği iyi bilinen ilaçtır; intihar riskini azalttığı da gösterilmiştir. Bazı nöbet ilaçları da duygu durum dengeleyici olarak kullanılır. Bu ilaçların bir kısmında kan düzeyinin ve organ işlevlerinin düzenli kan testleriyle izlenmesi gerekir.
  • Antipsikotik ilaçlar: Mani ataklarının tedavisinde, bazıları ise depresyon dönemlerinde ve atakların önlenmesinde kullanılır.
  • Antidepresanlar: Bipolar depresyonda tek başına kullanılmaları mani riskini artırabileceğinden, gerekli görülürse duygu durum dengeleyicilerle birlikte ve dikkatli kullanılır.

İlaç tedavisi kişiye göre düzenlenir ve uygun ilacı ile dozunu bulmak zaman alabilir. Kendini iyi hissetmek ilaçları bırakmak için bir neden değildir; ilaçların hekime danışmadan bırakılması yeni atakların en sık nedenlerinden biridir.

Psikoterapi ve Psikoeğitim

  • Psikoeğitim: Hasta ve ailesinin hastalığı, erken uyarı belirtilerini ve tedaviyi öğrenmesi, atakları önlemede çok etkilidir.
  • Bilişsel davranışçı terapi: Olumsuz düşünce ve davranış kalıplarıyla baş etmeye yardımcı olur, özellikle depresif dönemlerde faydalıdır.
  • Kişilerarası ve sosyal ritim terapisi: Uyku, yemek ve günlük etkinliklerin düzenli bir ritme oturtulmasını hedefler.
  • Aile odaklı terapi: Aile içi iletişimi güçlendirir ve hastalıkla birlikte yaşamayı kolaylaştırır.

Diğer Tedaviler

İlaç tedavisine yanıt vermeyen ağır ataklarda, intihar riskinin çok yüksek olduğu durumlarda veya gebelik gibi özel koşullarda elektrokonvülsif tedavi (EKT) uygulanabilir. Ağır mani veya intihar riski olan hastalarda güvenlik ve tedavi için hastaneye yatış gerekebilir.

Bipolar Bozuklukla Yaşam: Öneriler

  • Uyku düzeninizi koruyun: Her gün aynı saatlerde yatıp kalkmak atakları önlemenin en önemli adımlarından biridir.
  • İlaçlarınızı düzenli kullanın ve kontrollerinizi aksatmayın.
  • Alkol ve uyuşturucu maddelerden uzak durun.
  • Erken uyarı belirtilerinizi tanıyın: Uyku ihtiyacının azalması, aşırı konuşkanlık, harcamalarda artış veya içe kapanma gibi kendi uyarı işaretlerinizi bilin; fark ettiğinizde hekiminizle iletişime geçin.
  • Stresi yönetin: Düzenli egzersiz, dengeli beslenme ve gevşeme yöntemleri yardımcı olur.
  • Bir kriz planı hazırlayın: Atak döneminde ne yapılacağını, kime haber verileceğini ve önemli kararların nasıl korunacağını iyi olduğunuz dönemde yakınlarınızla birlikte planlayın.
  • Gebelik planlıyorsanız önceden hekiminizle görüşün: Bazı ilaçların gebelikte değiştirilmesi gerekebilir.
  • Destek alın: Aile, arkadaşlar ve destek grupları iyileşme sürecinde önemli bir güç kaynağıdır.

Yakınlarına Öneriler

Bipolar bozukluğu olan bir yakınınız varsa hastalık hakkında bilgi edinmeniz, onu yargılamadan dinlemeniz ve tedavisini sürdürmesi için cesaretlendirmeniz çok değerlidir. Mani döneminde kişi hasta olduğunu fark etmeyebilir; bu durumda tartışmaya girmek yerine sakin kalmak ve tedavi ekibiyle iletişime geçmek daha yararlıdır. Kendi ruh sağlığınızı korumayı ve gerektiğinde destek almayı da unutmayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

  • Haftalarca süren çökkünlük, isteksizlik ve umutsuzluk yaşıyorsanız
  • Siz veya yakınlarınız; az uykuyla aşırı enerjik olma, çok konuşma, kontrolsüz harcama gibi olağan dışı dönemler fark ettiyse
  • Daha önce depresyon tedavisi alırken aşırı hareketlenme veya taşkınlık yaşadıysanız
  • Duygu durumundaki dalgalanmalar işinizi, okulunuzu veya ilişkilerinizi olumsuz etkiliyorsa
  • Ailenizde bipolar bozukluk var ve benzer belirtiler yaşıyorsanız

Acil durum: Kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceleri, intihar planı ya da gerçeklikten kopma (sanrı, varsanı) varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Bipolar bozukluk psikiyatri uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir; çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanları değerlendirir. Psikoterapi sürecinde klinik psikologlar da tedaviye katkı sağlar.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Bipolar bozukluk tedavi edilebilir mi?

Evet, bipolar bozukluk tedavi edilebilir bir hastalıktır. İlaç tedavisi ve psikoterapi ile belirtiler kontrol altına alınabilir ve ataklar önlenebilir. Tedaviye düzenli uyum sağlandığında kişiler normal bir yaşam sürdürebilir.

Bipolar bozukluk ile depresyon arasındaki fark nedir?

Bipolar bozuklukta hem depresif hem de manik dönemler görülürken, depresyonda sadece depresif dönemler vardır. Mani dönemi bipolar bozukluğu ayırt edici özelliktir.

Bipolar bozuklukta mani dönemi ne kadar sürer?

Manik dönem genellikle birkaç hafta sürebilir, ancak tedavi edilmezse daha uzun da sürebilir. Tedavi ile dönemlerin süresi ve şiddeti azaltılabilir.

Bipolar bozukluk kalıtsal mıdır?

Genetik yatkınlık önemli bir risk faktörüdür. Ailede bipolar bozukluk öyküsü olan kişilerde hastalığın görülme riski daha yüksektir, ancak kesin olarak kalıtsal olduğu söylenemez.

Bipolar bozuklukta hangi ilaçlar kullanılır?

Tedavide duygudurum düzenleyiciler (lityum, valproat), antipsikotikler ve bazen antidepresanlar kullanılır. İlaç seçimi hastanın durumuna göre doktor tarafından belirlenir.

Bipolar Bozukluk ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Bipolar Bozukluk ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →