Çene Çıkığı

Çene Çıkığı Nedir?

Çene çıkığı, tıpta temporomandibular eklem çıkığı olarak adlandırılır. Alt çene kemiğinin (mandibula) kondil adı verilen yuvarlak ucu, normalde kafatasındaki çukur bir yuvanın içinde durur ve ağız açılıp kapanırken bu yuvanın önüne doğru kayıp geri döner. Çene çıkığında bu kondil, yuvasının önüne geçer ve geri dönemez; çene bu konumda kilitlenir. Kişi ağzını kapatamaz, çenesi öne doğru çıkık görünür ve konuşmak ya da yutmak güçleşir.

Durum tek taraflı ya da çift taraflı olabilir. Çift taraflı çıkıkta alt çene belirgin biçimde öne kayar ve alt dişler üst dişlerin önüne geçebilir. Tek taraflı çıkıkta ise çene çıkık olan tarafa doğru sapar. Çıkık bir kez yaşandıktan sonra eklem bağları gevşemişse, daha hafif hareketlerle tekrar yaşanabilir; buna tekrarlayan (habituel) çene çıkığı denir.

Çene çıkığı yaşamı tehdit eden bir durum değildir, ancak çok rahatsız edici ve ağrılıdır. Mutlaka bir sağlık kuruluşunda, uygun yöntemle yerine yerleştirilmelidir. Kişinin kendi başına ya da deneyimsiz biri tarafından zorlanarak yerine oturtulmaya çalışılması eklem, bağ ve çevre dokulara kalıcı zarar verebilir.

Çene Çıkığının Belirtileri

Belirtiler genellikle ani başlar ve çoğu zaman esneme, bağırma ya da geniş bir ısırık sırasında fark edilir. En tipik bulgular şunlardır:

• Ağzın açık kalması ve kapatılamaması
• Çenenin öne doğru çıkık görünmesi ya da bir yana sapması
• Kulak önünde, çene ekleminin bulunduğu bölgede ağrı ve hassasiyet
• Kulak önünde çukurlaşma ya da şişlik hissi
• Konuşmada bozulma, tükürüğü yutmakta güçlük ve salya akması
• Dişlerin birbirine oturmaması, ısırma düzeninin tamamen değişmesi
• Yüz kaslarında gerginlik ve kas spazmı

Çıkık bir süre devam ederse çevredeki çiğneme kasları kasılarak çeneyi daha da yerinde tutar; bu durum yerine yerleştirmeyi zorlaştırır. Bu nedenle başvuruyu geciktirmemek önemlidir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Çene çıkığının en sık nedeni, çenenin normal sınırlarının ötesinde açılmasıdır. Bunun yanı sıra doğrudan darbe de çıkığa yol açabilir. Başlıca nedenler şunlardır:

• Aşırı geniş esneme, yüksek sesle bağırma, kahkaha atma
• Büyük bir lokmayı ısırmaya çalışmak
• Uzun süren diş tedavisi sırasında ağzın geniş açık tutulması
• Genel anestezi altında yapılan işlemlerde entübasyon sırasında ağzın zorlanması
• Yüze ya da çeneye gelen darbe, düşme, spor ve trafik kazaları
• Kusma sırasında ağzın aşırı açılması

Bazı kişilerde eklem yapısı çıkığa daha yatkındır. Eklem bağlarının doğuştan gevşek olması, çene eklemi rahatsızlıkları, daha önce çıkık yaşamış olmak, kondilin yuvasının sığ olması ve bağ dokusu hastalıkları riski artırabilir. Bazı nörolojik hastalıklarda ya da kas hareketlerini etkileyen ilaçların kullanımında istemsiz çene hareketleri de çıkığı kolaylaştırabilir.

Tekrarlayan çıkıklarda tek bir neden yerine birkaç faktörün birlikte rol oynadığı düşünülür. Bu yüzden ilk çıkıktan sonra bir ağız, yüz ve çene cerrahisi uzmanı tarafından değerlendirilmek yararlıdır.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı çoğunlukla hekimin yaptığı muayeneyle konur. Hekim hastanın şikayetinin nasıl başladığını sorar, ağız ve yüz bölgesini inceler, çenenin duruşuna ve hareketlerine bakar, kulak önündeki eklem bölgesini yoklar.

Gerekli görüldüğünde görüntüleme yöntemlerine başvurulur. Panoramik diş filmi çenenin genel konumunu gösterir. Çene kırığından şüphelenilen durumlarda, özellikle darbe sonrası, bilgisayarlı tomografi kırık olup olmadığını ayırt etmek için tercih edilebilir. Eklem diskinin ve bağların durumunun değerlendirilmesi gerektiğinde manyetik rezonans görüntüleme istenebilir.

Tanı sürecinde çıkığın kırıktan, çene eklemi iltihabından, kas spazmından ve çene eklemi disk kaymasından ayırt edilmesi gerekir; bu ayrım için uzman hekim değerlendirmesi önemlidir.

Çene Çıkığı Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavinin temel amacı kondili yeniden yuvasına yerleştirmektir. Bu işlem redüksiyon olarak adlandırılır ve bir hekim tarafından yapılmalıdır. Hekim, genellikle hastanın karşısında ya da arkasında durup başparmaklarını alt arka dişlerin üzerine yerleştirerek çeneyi önce aşağı, sonra geriye doğru yönlendirir. Başarılı bir redüksiyonda çene belirgin bir hareketle yerine oturur ve ağız kapanabilir hale gelir.

Kaslar çok gergin ve ağrı şiddetliyse işlem öncesinde ağrı kesici, kas gevşetici ya da lokal anestezi uygulanabilir. Nadir durumlarda sedasyon veya genel anestezi gerekebilir. Çıkık günlerce sürmüşse ya da standart yöntemle yerine oturmuyorsa cerrahi girişim gündeme gelebilir.

Çene yerine oturduktan sonra birkaç gün çenenin dinlendirilmesi önerilir. Bu dönemde dikkat edilecekler şunlardır:

• Yumuşak ve kolay çiğnenen gıdalar tercih edilmeli
• Ağız geniş açılmamalı, esnerken çene elle desteklenmeli
• Sert, yapışkan ve büyük lokmalardan kaçınılmalı
• Hekimin önerdiği ağrı kesici ve kas gevşetici ilaçlar kullanılmalı
• Gerekirse hekim kısa süreli çene bandajı ya da destek önerebilir

Tekrarlayan çıkığı olan hastalarda konservatif yöntemler yetersiz kalırsa çene eklemi çevresine yönelik girişimler uygulanabilir. Bunlar arasında eklem içine uygulanan bazı enjeksiyonlar ve eklem bağlarını güçlendirmeyi ya da kondilin hareket sınırını düzenlemeyi amaçlayan cerrahi işlemler yer alır. Hangi yöntemin uygun olduğuna hekim, hastanın yaşını, çıkık sıklığını ve genel sağlık durumunu değerlendirerek karar verir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Ağzınızı kapatamıyorsanız, çeneniz öne çıkık ya da yana kaymış görünüyorsa gecikmeden bir sağlık kuruluşuna, özellikle acil servise veya ağız, yüz ve çene cerrahisi bölümüne başvurun. Çıkığı kendiniz yerine oturtmaya çalışmayın.

Şu durumlarda başvuru daha da acildir:

• Yüze ya da çeneye ciddi bir darbe sonrası gelişen çıkık
• Nefes alma ya da yutma güçlüğü
• Belirgin şişlik, kanama ya da dişlerde kırılma
• Bilinç değişikliği, kusma ya da baş ağrısı eşlik ediyorsa
• Çıkık birkaç saatten uzun sürüyorsa

Çene sık sık çıkıyorsa, ağız açılırken ses geliyorsa veya çene hareketlerinde sürekli sınırlılık varsa acil olmasa da bir uzman değerlendirmesi planlanmalıdır.

Çene Çıkığında Günlük Yaşam ve Korunma

Bir kez çene çıkığı yaşayan kişide tekrarlama olasılığı artar, bu nedenle bazı alışkanlıkların değiştirilmesi faydalıdır. Esneme sırasında yumruk ya da el ile çeneyi alttan desteklemek en basit önlemdir. Büyük lokmalar küçük parçalara bölünmeli, sakız ve sert yiyecekler fazla çiğnenmemelidir. Çene eklemi rahatsızlığı olan kişilerde diş sıkma ve gıcırdatma tedavi edilmelidir.

Diş tedavisi veya anestezi gerektiren bir işlem öncesinde daha önce çene çıkığı yaşadığınızı hekime mutlaka bildirin. Böylece işlem sırasında ağız aşırı açılmaz ve çene desteklenir. Stresi azaltmak, kas gerginliğini düşürmek için yararlı olabilir; gerekirse fizik tedavi ve çene egzersizleri hekim önerisiyle uygulanabilir.

Çene egzersizleri bir uzmanın yönlendirmesi olmadan yapılmamalıdır; yanlış ve zorlayıcı hareketler eklemi yeniden yaralayabilir.

Çene Çıkığı ile Karıştırılabilen Durumlar

Çene çevresindeki her ağrı ya da hareket kısıtlılığı çıkık demek değildir. Çene eklemi disk kayması, ağızı açarken ya da kapatırken ses gelen ancak çenenin kilitlenmediği durumlardır ve çıkıktan farklıdır. Çene kırığında ise çene hareketi ağrılıdır, ısırma düzeni bozulur, yüzde morarma ve şişlik olabilir. Kas spazmına bağlı kilitlenmede ağız açılamaz fakat çene yerinden çıkmış değildir. Tükürük bezi taşı ya da iltihabı da çene çevresinde şişlik ve ağrı yapabilir. Bu durumların tedavisi birbirinden çok farklıdır; bu nedenle tanıyı hekimin koyması önemlidir.

Sık Karşılaşılan Yanlış Uygulamalar

• Çıkığı evde zorla yerine oturtmaya çalışmak: eklem ve bağlara zarar verir
• Ağzı sürekli zorlayarak açıp kapamak: ağrıyı ve şişliği artırır
• Hekime gitmeden yalnızca ağrı kesiciyle beklemek: çıkık devam ettikçe kaslar gerilir
• Gıcırdatma ve sıkma varken tedavi aramamak: tekrarlama riskini yükseltir

Sıkça Sorulan Sorular

Çene çıkığı kendiliğinden yerine oturur mu? Bazı hafif çıkıklar kendiliğinden yerine oturabilir, ancak çoğu zaman bir hekimin müdahalesi gerekir. Çene kilitli kalıyorsa beklemeden başvurulmalıdır.

Çene çıkığı kalıcı hasar bırakır mı? Hızlı ve doğru tedavi edilirse genellikle kalıcı bir sorun kalmaz. Geciken veya sık tekrarlayan çıkıklarda eklem yapısında yıpranma görülebilir.

Tekrarlayan çıkık için bir tedavi yöntemi var mı? Uygun yöntemlerle çıkık sıklığı ciddi biçimde azaltılabilir. Hangi yöntemin seçileceğine uzman hekim karar verir.