E Vitamini Eksikliği

E Vitamini Eksikliği Nedir?

E vitamini, yağda çözünen bir vitamindir ve vücutta en çok alfa-tokoferol biçiminde bulunur. Hücre zarlarını oksidatif hasardan koruyan güçlü bir antioksidan olarak görev yapar. Sinir sistemi, kaslar, gözün retina tabakası ve bağışıklık sisteminin sağlıklı çalışması için gereklidir. E vitamini eksikliği, kandaki ve dokulardaki alfa-tokoferol düzeyinin gereksinimin altına düşmesi durumudur.

Sağlıklı ve çeşitli beslenen bir yetişkinde E vitamini eksikliği oldukça nadirdir. Çünkü bitkisel yağlar, kuruyemişler ve tohumlar gibi birçok gıdada yeterince bulunur ve vücut bu vitamini yağ dokusunda ve karaciğerde depolar. Eksiklik genellikle yetersiz beslenmeden çok, yağların sindirilmesini ve emilmesini bozan hastalıklar ya da kalıtsal metabolik bozukluklar nedeniyle ortaya çıkar. Erken doğan bebekler de eksiklik açısından risk altındadır.

Eksiklik uzun süre fark edilmeden ilerleyebilir ve sinir sistemi ile kasları etkileyen kalıcı hasara yol açabilir. Bu yüzden risk grubunda olan kişilerde belirtiler ortaya çıkmadan izlem yapılması önemlidir. Tanı ve tedavi kararı mutlaka bir hekim tarafından verilmelidir.

E Vitamininin Vücuttaki Görevleri

• Antioksidan koruma: Hücre zarındaki yağ moleküllerinin serbest radikaller tarafından bozulmasını önler.
• Sinir sistemi sağlığı: Sinir hücrelerinin ve omurilik yollarının yapısının korunmasına katkı verir.
• Kas işlevi: Kas hücrelerinin hasara karşı korunmasında rol oynar.
• Göz sağlığı: Retina hücrelerini oksidatif strese karşı korumaya yardım eder.
• Bağışıklık sistemi: Bağışıklık hücrelerinin işlevine destek olur.
• Kırmızı kan hücrelerinin korunması: Özellikle yenidoğanlarda alyuvar zarının dayanıklılığına katkı sağlar.

E Vitamini Eksikliğinin Belirtileri

E vitamini eksikliğinin belirtileri yavaş gelişir ve en çok sinir sistemini ilgilendirir. Aşağıdaki yakınmalar başka birçok hastalıkta da görülebilir ve tek başına eksikliği kanıtlamaz:

• Ellerde ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, yanma ve his kaybı (periferik nöropati)
• Denge bozukluğu, yürürken sendeleme ve koordinasyon güçlüğü (ataksi)
• Kas güçsüzlüğü ve kas erimesi (miyopati)
• Derin tendon reflekslerinin azalması
• Görme sorunları: görüş bulanıklığı, göz hareketlerinde bozukluk ya da retinada değişiklikler
• Konuşmada yavaşlama ve titreme
• Bağışıklığın zayıflaması ve enfeksiyonlara yatkınlık
• Erken doğan bebeklerde hemolitik anemi (alyuvarların erken yıkımı)

Çocuklarda eksiklik daha erken ve belirgin sinir sistemi bulgularına yol açabilir. Bu nedenle sindirim sorunu olan çocuklarda gelişimsel gerilik, yürüme güçlüğü ya da el becerilerinde bozulma varsa mutlaka çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına danışılmalıdır.

Önemli: Ani başlayan güçsüzlük, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, şiddetli denge kaybı ya da görme kaybı acil bir durumdur; beklemeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

E vitamini yağda çözündüğü için emilimi, yağların sindirimi ve taşınmasıyla doğrudan ilişkilidir. Eksikliğin başlıca nedenleri şunlardır:

• Yağ emilim bozuklukları: Kistik fibrozis, kronik pankreatit, safra yolu hastalıkları, kolestaz ve çölyak hastalığı gibi durumlar yağ emilimini azaltır.
• Bağırsak hastalıkları ve ameliyatlar: Crohn hastalığı, kısa bağırsak sendromu ve bazı obezite cerrahisi yöntemleri emilimi düşürebilir.
• Kalıtsal hastalıklar: Abetalipoproteinemi ve E vitamini eksikliği ile seyreden ataksi (AVED) gibi nadir genetik hastalıklarda vitaminin taşınması bozulur.
• Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı: Prematüre bebeklerde depo azdır ve emilim yetersizdir.
• Aşırı düşük yağlı diyetler: Çok uzun süre ve çok kısıtlı yağ alımı, besinlerle gelen E vitamini miktarını düşürebilir.
• Bazı ilaçlar: Yağ emilimini azaltan ilaçlar uzun süre kullanıldığında yağda çözünen vitaminlerin düzeyini etkileyebilir; bu konuda hekiminize danışın.

E Vitamini Eksikliği Nasıl Tanınır?

Tanıda önce kişinin yakınmaları, beslenme düzeni, geçirilmiş ameliyatlar ve eşlik eden hastalıkları değerlendirilir. Nörolojik muayenede refleksler, denge, duyu ve kas gücü incelenir. Laboratuvarda serum alfa-tokoferol düzeyi ölçülür. Kandaki yağ düzeyleri yüksek ya da düşük olduğunda sonuç yanıltıcı olabileceğinden, alfa-tokoferolün toplam yağ düzeylerine oranına bakılması daha doğru bilgi verebilir.

Eksiklik saptanırsa nedenin araştırılması esastır. Bu amaçla emilim bozukluğuna yönelik tetkikler, karaciğer ve pankreas değerlendirmesi ve gerekirse genetik testler istenebilir. Sinir sistemi bulguları varsa nöroloji uzmanı, görme sorunlarında göz hastalıkları uzmanı sürece dahil olur.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin iki amacı vardır: eksikliğin altında yatan nedeni kontrol altına almak ve E vitamini düzeyini düzeltmek.

• Nedenin tedavisi: Emilim bozukluğuna yol açan hastalığın (örneğin çölyak ya da kolestaz) tedavisi ve kontrolü temel adımdır.
• E vitamini takviyesi: Eksiklik doğrulanmışsa hekim doz ve süreyi kişiye göre belirler. Yağ emilimi bozuk olan kişilerde suda çözünen biçimlerin gerekebileceği bilinir; bu seçimi hekim yapar.
• Düzenli izlem: Kan düzeyleri ve nörolojik bulgular belirli aralıklarla kontrol edilir.
• Beslenme düzenlemesi: Diyetisyen eşliğinde E vitamini açısından zengin besinleri içeren dengeli bir plan hazırlanır.
• Prematüre bebeklerde: Neonatoloji ekibi gerektiğinde bebeğe özel destek planlar; ailelerin kendi başlarına vitamin vermemesi gerekir.

Fazla E vitamini de zararlı olabilir. Yüksek doz E vitamini takviyesi, özellikle kan sulandırıcı ilaç kullananlarda kanama riskini artırabilir. Bazı büyük çalışmalarda yüksek dozlu uzun süreli takviyenin bazı kişilerde yarar sağlamadığı, hatta bazı riskleri artırabileceği bildirilmiştir. Bu nedenle ilaç ve takviye kullanımınızı mutlaka hekiminizle birlikte planlayın, sağlıklı olduğunuz halde yüksek doz kullanmayın.

E Vitamininden Zengin Besinler

Gündelik beslenmede E vitamini çoğunlukla bitkisel yağlardan ve yağlı tohumlardan gelir. Başlıca kaynaklar şunlardır:

• Ayçiçek, fındık, badem ve zeytinyağı gibi bitkisel yağlar
• Badem, fındık, ceviz ve ay çekirdeği gibi kuruyemişler ve tohumlar
• Ispanak, pazı ve brokoli gibi yeşil yapraklı sebzeler
• Avokado
• Tam tahıllı ürünler ve buğday ruhu
• E vitamini ile zenginleştirilmiş bazı kahvaltılık ürünler

E vitamini ısıya, ışığa ve havaya duyarlıdır. Yağların tekrar tekrar ısıtılması ve uzun süre açıkta bekletilmesi vitamin miktarını azaltır. Yağları serin ve karanlık ortamda, kapalı kapta saklamak faydalıdır. Yağda çözünen bir vitamin olduğundan, E vitamini içeren besinlerin bir miktar yağ içeren öğünlerle tüketilmesi emilimi destekler.

Çocuklarda ve Yenidoğanlarda E Vitamini Eksikliği

Yenidoğanlar, özellikle de erken doğanlar, E vitamini depolarını doğum öncesi dönemin son aylarında oluşturduğu için eksiklik riski taşır. Eskiden bu bebeklerde alyuvar yıkımı ile giden anemi daha sık görülürken günümüzde yenidoğan bakım uygulamaları sayesinde sorun büyük ölçüde kontrol altındadır. Daha büyük çocuklarda ise eksikliğin en sık nedeni kistik fibrozis ya da kolestaz gibi kronik sindirim ve karaciğer hastalıklarıdır. Bu çocukların düzenli olarak yağda çözünen vitaminler (A, D, E, K) açısından izlenmesi önerilir.

Çocuğunuzda yürüme bozukluğu, el becerilerinde kayıp, sık düşme ya da sürekli ishal ve yağlı dışkı gibi belirtiler varsa çocuk sağlığı uzmanına başvurun.

Günlük Yaşamda Korunma

• Her gün bitkisel yağ, kuruyemiş, tohum ve yeşil yapraklı sebze içeren çeşitli bir beslenme düzeni oluşturun.
• Yağ emilimini bozan bir hastalığınız varsa kontrollerinizi ve vitamin düzeyi takiplerinizi aksatmayın.
• Aşırı kısıtlayıcı ve çok düşük yağlı diyetlerden uzak durun.
• Takviyeyi yalnızca hekim ya da diyetisyen önerisiyle kullanın; kan sulandırıcı kullanıyorsanız özellikle dikkatli olun.
• Bitkisel yağları serin, karanlık ve kapalı ortamda saklayın.
• Erken doğan bebeklerin ailesi, bebeğin takip programına uyum sağlamalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

El ve ayaklarda süregelen uyuşma ve karıncalanma, denge sorunları, yürüme güçlüğü, kas güçsüzlüğü ya da görme sorunları yaşıyorsanız ve sindirim sistemi ya da karaciğer rahatsızlığınız varsa bir hekime başvurun. Başvuru için dahiliye, gastroenteroloji, nöroloji veya çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanı uygun olabilir. Beslenme planı için diyetisyenden de destek alabilirsiniz.

Ani güçsüzlük, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, şiddetli denge kaybı, ani görme kaybı ya da bilinç değişikliği olduğunda hemen acile başvurun. Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yerine geçmez.