Epilepsi

Epilepsi Nedir?

Epilepsi (halk arasında sara), beyindeki sinir hücrelerinin zaman zaman ani, aşırı ve düzensiz elektriksel boşalımlar yapması sonucu tekrarlayan nöbetlerle seyreden kronik bir nörolojik hastalıktır. Nöbet sırasında kişinin bilinci, hareketleri, duyuları, davranışları veya algısı geçici olarak etkilenir.

Epilepsi, dünyada en sık görülen nörolojik hastalıklardan biridir; her 100 kişiden yaklaşık 1'ini etkiler. Her yaşta ortaya çıkabilir; ancak en sık çocukluk döneminde ve 60 yaş üzerinde başlar. Tek bir nöbet geçirmek her zaman epilepsi anlamına gelmez. Genel olarak, aralarında 24 saatten uzun süre bulunan ve belirgin bir tetikleyici olmadan ortaya çıkan en az iki nöbet geçirilmesi ya da tek nöbetten sonra yeniden nöbet riskinin yüksek olduğunun gösterilmesi durumunda epilepsi tanısı konur.

Epilepsi bulaşıcı değildir ve zekâ geriliği ya da ruhsal hastalık değildir. Doğru tanı ve tedaviyle epilepsi hastalarının yaklaşık üçte ikisinde nöbetler tamamen kontrol altına alınabilir ve hastalar normal bir yaşam sürdürebilir.

Nöbet Türleri

Odaklı (Fokal) Nöbetler

Beynin belirli bir bölgesinden başlayan nöbetlerdir. Belirtiler, nöbetin başladığı beyin bölgesine göre değişir:

• Farkındalığın korunduğu odaklı nöbetler: Kişi bilincini kaybetmez; bir kolda veya yüzde kasılma, uyuşma, garip koku veya tat alma, ani korku, mide bölgesinden yükselen tuhaf bir his ya da "daha önce yaşamışım" hissi (déjà vu) olabilir. Bu belirtilere bazen "aura" denir.
• Farkındalığın bozulduğu odaklı nöbetler: Kişi boş bakar, çevresine tepki vermez; dudak şapırdatma, yutkunma, elleriyle bir şeyler karıştırma gibi istemsiz otomatik hareketler yapabilir ve sonrasını hatırlamaz.
• İki taraflı yaygın nöbete dönüşen odaklı nöbetler: Odaklı başlayıp tüm beyne yayılan nöbetler.

Yaygın (Jeneralize) Nöbetler

Başlangıçtan itibaren beynin her iki yarısını etkileyen nöbetlerdir:

• Tonik-klonik nöbet: En bilinen nöbet tipidir. Kişi bilincini kaybederek düşer, vücut kasılır (tonik evre), ardından kollar ve bacaklarda ritmik çırpınmalar (klonik evre) olur. Dil ısırma, ağızda köpüklenme, idrar kaçırma görülebilir. Nöbet sonrası uyku hali, sersemlik ve baş ağrısı sık görülür.
• Absans (dalma) nöbeti: Özellikle çocuklarda görülür. Birkaç saniyelik boş bakma ve dalmalar şeklindedir; günde onlarca kez olabilir ve dikkatsizlik ya da hayal kurma ile karıştırılabilir.
• Miyoklonik nöbet: Kol veya bacaklarda ani, kısa süreli sıçramalar; sıklıkla sabah uyanınca.
• Atonik nöbet: Kas tonusunun aniden kaybolmasıyla kişinin yere yığılması.
• Tonik nöbet: Vücutta ani kasılma ve sertleşme.

Nedenleri

Epilepsi hastalarının yaklaşık yarısında belirli bir neden bulunamaz. Bilinen nedenler şunlardır:

• Genetik nedenler: Bazı epilepsi türleri ailesel geçiş gösterir.
• Doğum öncesi ve doğum sırasındaki sorunlar: Oksijensiz kalma, erken doğum, beyin gelişim bozuklukları.
• Kafa travmaları
• İnme (felç): Yaşlılarda epilepsinin en sık nedenidir.
• Beyin tümörleri
• Merkezi sinir sistemi enfeksiyonları: Menenjit, ensefalit, beyin absesi.
• Alzheimer gibi beyin hücrelerinin kaybıyla seyreden hastalıklar
• Otoimmün hastalıklar
• Tuberoskleroz gibi bazı genetik sendromlar

Nöbetleri Tetikleyen Durumlar

• Uykusuzluk ve düzensiz uyku
• İlaçların düzensiz kullanılması veya aniden bırakılması
• Alkol kullanımı ve alkol yoksunluğu
• Stres ve yorgunluk
• Ateşli hastalıklar
• Adet dönemi (bazı kadınlarda)
• Yanıp sönen ışıklar (ışığa duyarlı epilepsisi olanlarda)
• Açlık, kan şekeri düşüklüğü

Tanı Nasıl Konur?

Tanıda en önemli bilgi, nöbetin ayrıntılı tarifidir. Hasta çoğu zaman nöbeti hatırlamadığından, nöbete tanık olan kişilerin anlattıkları ve mümkünse cep telefonuyla çekilmiş nöbet videoları hekim için çok değerlidir.

• EEG (elektroensefalografi): Beynin elektriksel aktivitesinin kaydedilmesi. Normal bir EEG epilepsiyi dışlamaz; gerekirse uykusuz bırakılarak veya uzun süreli (video-EEG) kayıt yapılır.
• Beyin MR: Tümör, yapısal bozukluk, inme veya iz dokusu gibi nedenlerin araştırılması.
• Bilgisayarlı tomografi (BT): Acil durumlarda kanama ve travma açısından.
• Kan testleri: Kan şekeri, sodyum, kalsiyum, magnezyum, böbrek ve karaciğer fonksiyonları; gerekirse genetik testler.
• EKG: Bayılmaya yol açan kalp ritim bozukluklarını dışlamak için.

Epilepsi nöbetleri; bayılma (senkop), psikojenik (ruhsal kaynaklı) nöbetler, migren, geçici iskemik atak, uyku bozuklukları ve kan şekeri düşüklüğü ile karışabilir. Bu nedenle doğru tanı çok önemlidir.

Tedavi Seçenekleri

İlaç Tedavisi

Epilepsi tedavisinin temeli nöbet önleyici (antiepileptik) ilaçlardır. Nöbet tipine, yaşa, cinsiyete, eşlik eden hastalıklara ve yan etki profiline göre ilaç seçilir. Tedavi genellikle tek ilaçla, düşük dozla başlanır ve gerekirse doz yavaşça artırılır. Hastaların yaklaşık %70'inde ilaçlarla nöbetler kontrol altına alınır.

• İlaçlar her gün, aynı saatlerde, düzenli kullanılmalıdır.
• Hekime danışmadan ilaç asla bırakılmamalı veya doz değiştirilmemelidir; ani bırakma ağır ve uzun süren nöbetlere yol açabilir.
• Başka bir ilaç kullanılacağı zaman (doğum kontrol hapı dahil) etkileşim açısından hekime bilgi verilmelidir.
• Uzun süre (genellikle 2 yıldan fazla) nöbetsiz kalan bazı hastalarda hekim kontrolünde ilaçlar yavaşça azaltılarak kesilebilir.

İlaca Dirençli Epilepsi

Uygun şekilde seçilmiş ve kullanılmış iki ilaca rağmen nöbetleri devam eden hastalarda ilaca dirençli epilepsiden söz edilir. Bu hastalar mutlaka ileri bir epilepsi merkezinde değerlendirilmelidir:

• Epilepsi cerrahisi: Nöbetlerin beynin belirli bir bölgesinden başladığı ve bu bölgenin güvenle çıkarılabildiği hastalarda nöbetlerden tamamen kurtulma şansı yüksektir.
• Vagus siniri uyarımı (VNS): Boyundaki vagus sinirine bağlanan cihazla nöbet sıklığının azaltılması.
• Derin beyin uyarımı
• Ketojenik diyet: Özellikle çocuklarda, yüksek yağlı ve çok düşük karbonhidratlı, hekim ve diyetisyen kontrolünde uygulanan özel bir diyet.

Nöbet Sırasında İlk Yardım

• Sakin olun ve nöbetin başlama saatini not edin.
• Kişinin çevresindeki sert ve keskin eşyaları uzaklaştırın; başının altına yumuşak bir şey koyun.
• Boynundaki sıkı giysileri gevşetin.
• Kasılmalar bittiğinde kişiyi yan yatırın (derlenme pozisyonu); bu, tükürük ve kusmuğun soluk yoluna kaçmasını önler.
• Ağzına hiçbir şey sokmayın; dil yutulmaz. Çene açmaya çalışmak dişlere ve size zarar verebilir.
• Kasılmaları zorla durdurmaya çalışmayın, kişiyi tutmayın.
• Su vermeyin, soğan veya kolonya koklatmayın.
• Kişi tamamen kendine gelene kadar yanında kalın.

Epilepsiyle Yaşam

• Uyku: Düzenli ve yeterli uyku nöbet kontrolünde çok önemlidir.
• Alkol: Alkolden kaçınılmalıdır.
• Yüzme ve banyo: Yalnız yüzülmemeli; küvette banyo yerine duş tercih edilmelidir.
• Yükseklik ve tehlikeli işler: Nöbetler kontrol altına alınana kadar yüksekte çalışma ve tehlikeli makine kullanımından kaçınılmalıdır.
• Araç kullanma: Ehliyet, nöbetsiz geçen süre ve yasal düzenlemelere bağlıdır; hekiminizle görüşün.
• Nöbet günlüğü: Nöbetlerin tarih, saat, süre ve olası tetikleyicilerini kaydetmek tedaviye yön vermeye yardımcı olur.
• Eğitim ve iş hayatı: Epilepsi hastalarının çoğu okul ve iş hayatını sorunsuz sürdürür.

Epilepsi ve Gebelik

Epilepsi hastası kadınların büyük çoğunluğu sağlıklı gebelik geçirir ve sağlıklı bebek dünyaya getirir. Ancak bazı nöbet ilaçları bebekte doğumsal anomali riskini artırabildiği için gebelik planlanmalı ve gebelikten önce mutlaka nöroloji uzmanıyla görüşülmelidir. Gebelikten önce ve gebelik boyunca folik asit kullanılması önerilir. Gebelik öğrenildiğinde ilaçlar kendiliğinden kesilmemelidir; çünkü kontrolsüz nöbetler hem anne hem bebek için daha tehlikelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

İlk kez nöbet geçirdiyseniz, açıklanamayan bilinç kayıpları, dalmalar, istemsiz sıçramalar veya tekrarlayan garip hisler yaşıyorsanız, çocuğunuzda sık dalmalar fark ediyorsanız ya da tedaviye rağmen nöbetleriniz devam ediyorsa bir nöroloji uzmanına başvurun.

Acil durum: Nöbet 5 dakikadan uzun sürüyorsa, nöbetler arasında kişi kendine gelmeden yeni nöbet başlıyorsa (status epileptikus), nöbet sonrası nefes almakta zorlanma veya uzun süren bilinç kaybı varsa, nöbet suda olduysa, kişi nöbette yaralandıysa, gebeyse, şeker hastasıysa ya da ilk nöbetiyse hemen 112'yi arayın.

Epilepsi nöroloji uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk nörolojisi uzmanları takip eder. İlaca dirençli hastalarda cerrahi değerlendirme için beyin ve sinir cerrahisi uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.