Gıda Alerjisi

Gıda Alerjisi Nedir?

Gıda alerjisi, vücudun bağışıklık sisteminin belirli bir besindeki proteine karşı normalde olmaması gereken şekilde tepki vermesidir. Besin kişinin çoğu insan için zararsızdır, ancak alerjisi olan bir kişide bağışıklık sistemi bu proteini tehlikeli sanır ve savunma tepkisi başlatır. Bu tepki hafif bir cilt döküntüsünden hayatı tehdit eden anafilaksiye kadar değişen şiddette olabilir.

Gıda alerjisi her yaşta ortaya çıkabilir ancak çocukluk döneminde daha sık görülür. Bazı kişilerde çocuklukta başlayan alerji zamanla geçerken, bazı kişilerde ise erişkin yaşta yeni bir alerji ortaya çıkabilir. Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir hekime, gerektiğinde alerji ve immünoloji uzmanına başvurulmalıdır.

Gıda Alerjisi ile Gıda İntoleransı Arasındaki Fark

Bu iki durum sıkça karıştırılır. Gıda alerjisinde bağışıklık sistemi rol oynar ve çok az miktarda besin bile belirti oluşturabilir. Gıda intoleransında ise bağışıklık sistemi doğrudan devrede değildir. Örneğin laktoz intoleransında laktozu sindiren enzimin yetersizliği nedeniyle şişkinlik, gaz ve ishal görülür. İntolerans genellikle rahatsız edicidir ancak anafilaksiye yol açmaz. Çölyak hastalığı ise ayrı bir otoimmün hastalıktır ve alerji ile aynı değildir. Hangi duruma sahip olduğunuzu ancak hekim değerlendirmesi ve uygun testler belirler.

Belirtileri

Belirtiler besin yenildikten kısa süre sonra, çoğunlukla dakikalar ile iki saat içinde başlar. Etkilenen sisteme göre şöyle gruplandırılabilir:

• Cilt: Kurdeşen, kaşıntı, kızarıklık, egzamanın alevlenmesi, dudak, göz çevresi ve yüzde şişme (anjiyoödem)
• Sindirim sistemi: Bulantı, kusma, karın ağrısı, kramp, ishal, bebeklerde kanlı dışkı ya da huzursuzluk
• Solunum sistemi: Burun akıntısı, hapşırık, öksürük, hırıltılı solunum, nefes darlığı
• Ağız ve boğaz: Ağızda ve dilde kaşıntı, gıdıklanma, boğazda sıkışma hissi
• Dolaşım sistemi: Baş dönmesi, çarpıntı, tansiyon düşüklüğü, bayılma hissi

Belirtiler tek bir sistemde sınırlı kalabileceği gibi birden fazla sistemi aynı anda tutabilir. Aynı kişide her seferinde aynı şiddette tepki beklenmez; önceki tepkinin hafif olması sonrakinin de hafif geçeceği anlamına gelmez.

Anafilaksi: Acil Durum

Anafilaksi, gıda alerjisinin en ağır ve hızlı gelişen biçimidir ve acil müdahale gerektirir. Birden fazla organ sisteminin birlikte tutulduğu bir tablo olup şu belirtilerle ortaya çıkabilir:

• Nefes almada güçlük, hırıltı, ses kısıklığı, dilde ya da boğazda şişme
• Yaygın kurdeşen ile birlikte baş dönmesi, bayılma ya da bilinç bulanıklığı
• Tekrarlayan şiddetli kusma ve karın ağrısı ile birlikte solunum veya dolaşım belirtileri
• Soğuk, soluk ve terli cilt, zayıf nabız

Bu belirtiler görülürse hemen 112 aranmalı, kişi sırtüstü yatırılmalı ve hekim tarafından önceden reçete edilmişse adrenalin otoenjektörü, hekimin anlattığı şekilde uygulanmalıdır. Belirtiler düzelmiş gibi görünse bile mutlaka acil servise gidilmelidir; çünkü tepki saatler sonra yeniden başlayabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Gıda alerjisinin kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Genetik yatkınlık, çevresel etkenler ve bağışıklık sisteminin gelişimi birlikte rol oynar. Bilinen risk faktörleri şunlardır:

• Ailede alerji öyküsü: Anne ya da babada alerjik hastalık varsa çocukta görülme olasılığı artar.
• Diğer alerjik hastalıklar: Atopik dermatit (egzama), astım ve alerjik nezle olan kişilerde risk daha yüksektir.
• Yaş: Çocuklarda daha sık görülür; bağırsak ve bağışıklık sistemi henüz gelişmektedir.
• Bazı alerjilerin bir arada görülmesi: Bir besine alerjisi olan kişide başka bir besine de alerji gelişme olasılığı daha yüksektir.
• Cilt bariyerinin bozukluğu: Özellikle bebeklikte şiddetli egzama, besin alerjisi riskiyle ilişkili bulunmuştur.

En Sık Alerjiye Neden Olan Besinler

Her besin alerji yapabilir ancak bazıları daha sık sorumludur:

• İnek sütü
• Yumurta (özellikle beyazı)
• Yer fıstığı
• Ağaç yemişleri (fındık, ceviz, badem, antep fıstığı, kaju gibi)
• Susam
• Balık ve kabuklu deniz ürünleri
• Buğday ve diğer tahıllar
• Soya

Bölgeden bölgeye ve yaş gruplarına göre sıklık değişebilir. Bebeklerde ve küçük çocuklarda süt ve yumurta, daha büyük çocuklarda ve erişkinlerde ise fıstık, ağaç yemişleri ve deniz ürünleri öne çıkar.

Çapraz Reaksiyonlar ve Polen-Gıda Sendromu

Bazı besinlerdeki proteinler birbirine veya polenlere benzer. Bu nedenle bir besine alerjisi olan kişi benzer yapıdaki başka bir besine de tepki verebilir. Örneğin bazı polenlere alerjisi olan kişilerde çiğ meyve ve sebzeler ağızda kaşıntı ve hafif şişlik oluşturabilir. Bu duruma polen-gıda sendromu denir. Pişirme çoğu zaman bu proteinleri bozduğundan belirtiler azalır. Ancak her çapraz reaksiyonun nedeni aynı olmadığı için kişiye özel değerlendirme gerekir.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, tek bir test ile değil, ayrıntılı öykü ve test sonuçlarının birlikte yorumlanmasıyla konur. Hekim şunlara başvurabilir:

• Ayrıntılı öykü: Hangi besin, ne kadar yenince, ne kadar sürede, hangi belirtiler çıktı, tekrarladı mı soruları sorulur. Besin ve belirti günlüğü tutmak yardımcı olur.
• Fizik muayene: Cilt ve solunum sistemi değerlendirilir.
• Deri prick testi: Besin özütleri ile cilt üzerinde yapılan ve kısa sürede sonuç veren bir testtir.
• Kanda spesifik IgE ölçümü: Belirli besinlere karşı geliştirilen antikorların düzeyine bakılır.
• Eliminasyon diyeti: Şüpheli besin hekim kontrolünde belirli bir süre diyetten çıkarılır ve belirtilerin düzelip düzelmediğine bakılır.
• Oral besin provokasyon testi: Tanıyı doğrulamak için en güvenilir yöntemlerden biridir, ancak ciddi tepki riski nedeniyle yalnızca acil müdahale imkanı olan merkezlerde ve uzman gözetiminde yapılır.

Testlerin pozitif çıkması her zaman gerçek alerji anlamına gelmez; kişi bir besine duyarlı olsa da o besini tepki vermeden yiyebilir. Bu yüzden testler tek başına değil, öykü ile birlikte yorumlanmalıdır. Kendi başınıza besinleri diyetten çıkarmak ya da güvenilirliği tartışmalı testler yaptırmak yerine bir hekime başvurun. Gereksiz kısıtlamalar beslenme eksikliğine yol açabilir.

Tedavi ve Yönetim

Gıda alerjisinin temel yönetimi, alerjiye yol açan besinden kaçınmak ve olası bir tepkiye hazırlıklı olmaktır.

• Kaçınma: Tetikleyici besin ve içeren ürünler diyetten çıkarılır. Paketli gıdalarda içindekiler listesi her seferinde okunmalıdır.
• Acil durum planı: Hekim, kişiye yazılı bir eylem planı hazırlar. Ciddi tepki riski olanlara adrenalin otoenjektörü yazılabilir ve kullanımı eğitilir.
• Antihistaminikler: Hafif cilt belirtilerini azaltabilir ancak anafilaksinin tedavisi değildir. Anafilakside ilk seçenek adrenalindir.
• Oral immünoterapi: Bazı besinler için çok küçük miktarlarda besinin giderek artırılarak verildiği ve yalnızca uzman merkezlerde uygulanan yöntemlerdir. Herkese uygun değildir ve kendi başına denenmemelidir.
• Düzenli takip: Özellikle çocuklarda alerjinin geçip geçmediği zaman zaman yeniden değerlendirilir.
• Beslenme desteği: Çok sayıda besinden kaçınmak gerekiyorsa büyüme ve gelişim için diyetisyen desteği alınmalıdır.

Bebeklerde ve Çocuklarda Gıda Alerjisi

Bebeklerde en sık inek sütü ve yumurta alerjisi görülür. Belirtiler cilt, sindirim ya da solunum yoluyla ortaya çıkabilir. Anne sütü alan bebeklerde de anne diyetindeki bir besine karşı tepki gelişebilir. Böyle durumlarda anne ya da bebek diyetinde kendi başınıza değişiklik yapmak yerine çocuk doktoruyla görüşün.

Ek gıdaya geçerken yeni besinler tek tek, küçük miktarda ve birkaç gün arayla verilirse olası bir tepkiyi anlamak kolaylaşır. Son yıllarda yapılan çalışmalar ve uzman önerileri, yüksek riskli besinlerin gereksiz yere geciktirilmemesi yönündedir; ancak özellikle ağır egzaması olan ya da daha önce alerjik tepki geçirmiş bebeklerde bu konuda çocuk doktoru ya da alerji uzmanına danışılması önemlidir.

Okula giden çocuklarda öğretmen, okul hemşiresi ve arkadaş çevresinin bilgilendirilmesi, çocuğun yemek yerken dikkatli olması ve acil durum ilaçlarının yanında bulunması güvenlik açısından önemlidir.

Günlük Yaşam ve Pratik Öneriler

1. Paketli ürünlerin etiketlerini her alışverişte yeniden okuyun; üretici tarif değiştirebilir.
2. Dışarıda yemek yerken alerjinizi görevliye açıkça belirtin ve içeriği sorun.
3. Evde alerjen içeren ve içermeyen yiyecekler için ayrı kaşık, kesme tahtası ve kap kullanmaya özen gösterin.
4. El yıkama ve yüzey temizliği çapraz bulaşmayı azaltır.
5. Yanınızda alerji bilgisi ve gerekiyorsa adrenalin otoenjektörü bulundurun.
6. Seyahat öncesinde gideceğiniz yerin gıda etiketleme ve acil sağlık imkanlarını öğrenin.
7. Ailenizi ve yakın çevrenizi tepki belirtileri ve ilk yardım konusunda bilgilendirin.

Gıda Alerjisi Önlenebilir mi?

Gıda alerjisinin kesin olarak önlenmesini sağlayan bir yöntem bulunmamaktadır. İlk altı ay anne sütü ile beslenmenin birçok yönden yararlı olduğu bilinmektedir. Hamilelik ve emzirme döneminde kendi başına besinleri tamamen diyetten çıkarmak alerjiyi önlemek için önerilmez. Her aile için en doğru yaklaşım, çocuk doktoru ile görüşülerek belirlenmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Bir besini yedikten sonra tekrarlayan kurdeşen, kaşıntı, şişlik, kusma ya da ishal oluyorsa
• Bebekte yeni bir besinden sonra cilt döküntüsü, tekrarlayan kusma ya da kanlı dışkı görülüyorsa
• Hangi besinin alerjiye neden olduğundan emin değilseniz
• Hastalığınız için testler ve takip gerekiyorsa ya da diyet kısıtlamaları büyüme ve beslenmeyi etkiliyorsa
• Adrenalin otoenjektörü kullandıysanız veya reçete edilmesi gerekiyorsa

Nefes darlığı, dil ve boğazda şişme, bayılma ya da yaygın döküntüyle birlikte hızlı kötüleşme olursa vakit kaybetmeden 112'yi arayın.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum alerjisi olan besini bir kez yedi ve tepki vermedi, güvenli midir? Her zaman değil. Bazı alerjilerde tepki besin miktarına, pişirme biçimine, kişinin o anki durumuna ve hatta yemekten sonra yapılan egzersize bağlı olarak değişebilir. Hekime danışmadan alerjiniz olduğu bilinen besini denemeyin.

Pişirilmiş besin alerjiyi azaltır mı? Bazı besinlerde, örneğin pişmiş süt ve yumurta ürünlerinde tolerans gelişebilir; bu kişiden kişiye değişir ve yalnızca alerji uzmanının önerisi doğrultusunda denenmelidir.

Alerji testleri tek başına tanı koydurur mu? Hayır. Cilt veya kan testleri tek başına tanı koymaz; öykü ile birlikte yorumlanır.

Gıda alerjisi olan kişi aşı olabilir mi? Çoğu aşı için alerji engel değildir. Yumurta, jelatin gibi içeriklerle ilgili özel durumlar için aşı yapılmadan önce hekiminize bilgi verin.

Özet ve Hekime Yönlendirme

Gıda alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli besinlere karşı verdiği aşırı tepkidir ve hafif belirtilerden hayatı tehdit eden anafilaksiye kadar değişen bir tabloya yol açabilir. Tanı ayrıntılı öykü, testler ve gerektiğinde provokasyon ile konur. Tedavinin temeli tetikleyici besinden kaçınmak, acil durum planı yapmak ve düzenli takipte kalmaktır. Beslenmenin dengeli sürdürülebilmesi için diyetisyen desteği de önemlidir. Kendi durumunuz için bir hekime, gerektiğinde alerji ve immünoloji uzmanına başvurun.