Kabakulak

Kabakulak Nedir?

Kabakulak, kabakulak virüsünün neden olduğu, bulaşıcı bir viral enfeksiyondur. En belirgin özelliği, kulakların önünde ve altında yer alan tükürük bezlerinin (parotis bezleri) şişmesidir. Bu şişlik yüze yuvarlak, "kabak" gibi bir görünüm verir; hastalığın adı da buradan gelir. Tıp dilinde parotit olarak da adlandırılır.

Kabakulak genellikle çocukluk çağı hastalığı olarak bilinir; ancak aşısız ergenlerde ve erişkinlerde de görülebilir ve bu yaş gruplarında komplikasyonlar daha sık olabilir. Türkiye'de kabakulak aşısı, kızamık ve kızamıkçık ile birlikte KKK (MMR) aşısı olarak 12. ayda ve ilkokul birinci sınıfta rutin olarak uygulanmaktadır. Aşılama sayesinde hastalığın sıklığı belirgin şekilde azalmıştır; yine de zaman zaman okul, yurt ve kışla gibi kalabalık ortamlarda salgınlar görülebilir.

Kabakulak çoğu zaman 1–2 hafta içinde kendiliğinden iyileşen hafif bir hastalıktır. Bir kez geçirilen kabakulak genellikle ömür boyu bağışıklık sağlar.

Nasıl Bulaşır?

• Hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya saçılan damlacıklar yoluyla
• Tükürükle temas: Aynı bardak, çatal-kaşık veya şişeyi paylaşma, öpüşme
• Virüsle kirlenmiş yüzeylere dokunduktan sonra elleri ağıza, buruna veya gözlere götürme

Kuluçka süresi, yani virüsün alınmasından belirtilerin başlamasına kadar geçen süre genellikle 16–18 gündür (12–25 gün arasında değişebilir). Hasta kişi, tükürük bezi şişliğinin başlamasından birkaç gün önceden itibaren, şişlik başladıktan sonraki yaklaşık 5 gün boyunca en bulaşıcı dönemdedir. Belirti vermeden geçirilen enfeksiyonlar da bulaşıcı olabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Başlangıç Belirtileri

Tükürük bezi şişliğinden önce birkaç gün süren genel belirtiler görülebilir:

• Ateş
• Baş ağrısı
• Kas ağrıları
• Halsizlik ve yorgunluk
• İştahsızlık

Tükürük Bezi Şişliği

• Kulağın önünde ve altında, çene köşesinde ağrılı şişlik; kulak memesi yukarı ve dışa doğru itilmiş görünebilir
• Şişlik tek tarafta veya iki tarafta olabilir; genellikle önce bir taraf, birkaç gün sonra diğer taraf şişer
• Çiğneme ve yutkunma sırasında ağrı
• Ekşi yiyecek ve içeceklerle (limon, sirke, meyve suyu) artan ağrı
• Kulak ağrısı
• Şişlik genellikle 1–3 gün içinde en yüksek düzeye ulaşır ve yaklaşık bir hafta içinde geçer

Enfeksiyonların önemli bir kısmı hafif seyreder veya hiç belirti vermez. Aşılı kişilerde hastalık gelişirse genellikle daha hafif geçer.

Olası Komplikasyonlar

Komplikasyonlar ergenlik sonrası dönemde ve erişkinlerde daha sık görülür:

• Testis iltihabı (orşit): Ergenlik sonrası erkeklerde en sık görülen komplikasyondur. Tükürük bezi şişliğinden birkaç gün sonra ateşle birlikte testiste ağrı, şişlik ve kızarıklık gelişir. Genellikle tek taraflıdır. Testiste küçülme olabilir; ancak kısırlık nadirdir.
• Yumurtalık iltihabı (ooforit) ve meme iltihabı (mastit): Ergenlik sonrası kadınlarda görülebilir; alt karın ağrısı veya memede ağrı ve şişlik yapar.
• Menenjit: Beyin zarlarının iltihabıdır; baş ağrısı, ense sertliği, kusma ve ışığa hassasiyet ile kendini gösterir. Kabakulağa bağlı menenjit çoğunlukla iyi seyirlidir.
• Ensefalit: Beyin iltihabı; nadir ancak ciddi bir komplikasyondur.
• İşitme kaybı: Genellikle tek taraflıdır ve nadiren kalıcı olabilir.
• Pankreas iltihabı (pankreatit): Karın üst kısmında ağrı, bulantı ve kusma.
• Gebelikte kabakulak: İlk üç ayda düşük riskini artırabilir.

Kabakulakla Karışabilecek Durumlar

Kulak önünde ve çene altında şişlik yalnızca kabakulakta görülmez. Başka virüslerin (örneğin grip ve Epstein-Barr virüsü) neden olduğu tükürük bezi iltihapları, bakteriyel parotit, tükürük bezi kanalında taş, boyundaki lenf bezlerinin büyümesi, diş apseleri ve nadiren tükürük bezi tümörleri benzer görünüm verebilir. Bakteriyel parotitte genellikle tek taraflı, çok ağrılı, kızarık bir şişlik vardır ve bezin kanal ağzından iltihaplı akıntı gelebilir; bu durumda antibiyotik tedavisi gerekir. Tükürük taşında ise şişlik özellikle yemek yerken artar ve sonra azalır. Bu nedenle şişliğin nedeninin hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Erişkinlerde Kabakulak

Çocukluğunda kabakulak geçirmemiş ve aşılanmamış erişkinlerde hastalık daha ağır seyredebilir. Ateş daha yüksek ve uzun sürebilir; testis iltihabı, yumurtalık iltihabı ve menenjit gibi komplikasyonlar çocuklara göre daha sık görülür. Aşı durumundan emin olmayan erişkinlerin, özellikle salgın dönemlerinde, hekimlerine danışmaları önerilir.

Tanı Nasıl Konur?

Kabakulak tanısı çoğu zaman tipik tükürük bezi şişliği ve öykü ile konur; özellikle çevrede kabakulak vakası varsa. Ancak tükürük bezi şişliği başka virüsler, bakteriyel enfeksiyonlar, tükürük taşı ve diğer nedenlerle de oluşabileceğinden, kesin tanı için laboratuvar testleri yapılabilir:

• PCR testi: Ağız içinden (yanak içi) veya boğazdan alınan sürüntüde virüsün genetik materyali araştırılır.
• Kan testleri: Kabakulak virüsüne karşı oluşan antikorlara bakılabilir.

Kabakulak bildirimi zorunlu hastalıklar arasındadır; tanı alan vakalar sağlık kuruluşları tarafından bildirilir.

Tedavi Seçenekleri

Kabakulağın virüsü yok eden özel bir ilacı yoktur. Hastalık genellikle kendiliğinden geçer; tedavi belirtileri hafifletmeye yöneliktir. Antibiyotikler virüslere etkili değildir.

• Dinlenme
• Ateş ve ağrı için ilaç: Hekim veya eczacının önerdiği ateş düşürücü ve ağrı kesiciler kullanılabilir. Çocuklara ve gençlere aspirin verilmemelidir.
• Bol sıvı tüketimi: Su ve ılık içecekler tercih edilmeli; ağrıyı artıran ekşi meyve suları ve asitli içeceklerden kaçınılmalıdır.
• Kolay çiğnenen yiyecekler: Çorba, yoğurt, püre gibi yumuşak gıdalar.
• Şişliğe soğuk veya ılık uygulama: Ağrıyı hafifletebilir.
• Ağız hijyeni: Ağzın ılık tuzlu su ile çalkalanması rahatlatıcı olabilir.
• Testis iltihabında: Yatak istirahati, testislerin desteklenmesi (sıkı iç çamaşırı), soğuk uygulama ve ağrı kesiciler.

Menenjit, ensefalit veya pankreatit gibi komplikasyonlar gelişirse hastanede tedavi gerekebilir.

Bulaşmayı Önlemek İçin

• Hasta kişinin, tükürük bezi şişliğinin başlamasından sonraki 5 gün boyunca okula, kreşe veya işe gitmemesi önerilir.
• Öksürürken ve hapşırırken ağız ve burun mendille veya dirsek iç kısmıyla kapatılmalıdır.
• Eller sık sık sabun ve suyla yıkanmalıdır.
• Bardak, çatal-kaşık ve havlu gibi kişisel eşyalar paylaşılmamalıdır.
• Sık dokunulan yüzeyler temizlenmelidir.
• Hasta kişi, aşısız kişiler, gebeler ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerle yakın temastan kaçınmalıdır.

Korunma: Kabakulak Aşısı

Kabakulaktan korunmanın en etkili yolu aşıdır. Kabakulak aşısı, kızamık ve kızamıkçık aşılarıyla birlikte KKK (MMR) aşısı şeklinde uygulanır.

• Türkiye'de çocukluk çağı aşı takviminde 12. ayda ve ilkokul birinci sınıfta olmak üzere iki doz uygulanır.
• İki doz aşı, kabakulağa karşı yüksek oranda koruma sağlar; aşılı kişilerde hastalık gelişirse genellikle hafif seyreder ve komplikasyon riski düşüktür.
• Aşı kayıtları eksik olan veya aşı durumundan emin olmayan erişkinler, özellikle sağlık çalışanları, öğrenciler ve yurt dışına seyahat edecekler, aşılanma konusunda hekimlerine danışmalıdır.
• KKK aşısı canlı aşıdır; gebelikte ve bağışıklık sistemi ciddi şekilde baskılanmış kişilerde uygulanmaz. Aşı sonrası bir ay gebelikten korunulması önerilir.

KKK aşısının otizme neden olduğu iddiası kapsamlı bilimsel araştırmalarla çürütülmüştür. Aşı güvenli ve etkilidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kulak önünde ve çene altında ağrılı şişlik fark ettiyseniz
• Ateş 3 günden uzun sürüyorsa veya çok yüksekse
• Testiste ağrı ve şişlik geliştiyse
• Şiddetli karın ağrısı, bulantı ve kusma varsa
• İşitmede azalma fark ettiyseniz
• Gebeyseniz ve kabakulaklı biriyle temas ettiyseniz

Acil durum: Şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, ışığa karşı aşırı hassasiyet, tekrarlayan kusma, bilinç bulanıklığı, aşırı uykululuk veya nöbet (kasılma) gelişirse beklemeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun.

Kabakulak çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, erişkinlerde iç hastalıkları ve enfeksiyon hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir. Komplikasyonlarda üroloji ve kulak burun boğaz hastalıkları uzmanları da tedaviye katılabilir. Aşılama için aile hekiminize başvurabilirsiniz.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.