Kızıl

Kızıl Nedir?

Kızıl, A grubu beta-hemolitik streptokok adlı bakterinin neden olduğu, ateş, boğaz ağrısı ve vücutta yaygın, kum gibi pürüzlü kırmızı döküntü ile seyreden bulaşıcı bir hastalıktır. Tıp dilinde skarlatina olarak da adlandırılır. Hastalığa, bazı streptokok türlerinin ürettiği bir toksin (eritrojenik toksin) neden olur; bu toksin ciltteki karakteristik döküntüye yol açar.

Kızıl genellikle bir streptokok boğaz enfeksiyonu (streptokok anjini) ile birlikte görülür; daha nadiren cilt enfeksiyonlarından sonra gelişebilir. En sık 5–15 yaş arasındaki çocuklarda görülür; 3 yaşından küçük çocuklarda ve erişkinlerde daha nadirdir. Kış ve ilkbahar aylarında, okul ve kreş gibi toplu ortamlarda daha sık ortaya çıkar.

Eskiden çok korkulan bir hastalık olan kızıl, günümüzde antibiyotiklerle kolayca tedavi edilebilmektedir. Ancak tedavi edilmezse romatizmal ateş ve böbrek iltihabı gibi ciddi komplikasyonlara yol açabileceği için mutlaka hekim tarafından değerlendirilmeli ve tedavisi eksiksiz tamamlanmalıdır.

Nasıl Bulaşır?

• Hasta kişinin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya saçılan damlacıklar yoluyla
• Hasta kişinin tükürüğü veya burun salgılarıyla doğrudan temas
• Bardak, çatal-kaşık gibi eşyaların paylaşılması
• Bakteriyle kirlenmiş yüzeylere dokunduktan sonra elleri ağza veya buruna götürme
• Nadiren enfekte cilt yaralarıyla temas

Kuluçka süresi genellikle 2–5 gündür. Tedavi edilmeyen hastalar haftalarca bulaşıcı olabilir; uygun antibiyotik tedavisine başlandıktan 12–24 saat sonra bulaştırıcılık büyük ölçüde ortadan kalkar. Bazı kişiler bakteriyi boğazlarında hastalanmadan taşıyabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Başlangıç Belirtileri

• Ani başlayan yüksek ateş ve titreme
• Boğaz ağrısı ve yutkunmada ağrı
• Bademciklerde kızarıklık, şişlik ve üzerlerinde beyaz-sarı lekeler
• Boyunda lenf bezlerinde büyüme ve hassasiyet
• Baş ağrısı
• Bulantı, kusma ve karın ağrısı (özellikle çocuklarda)
• Halsizlik ve iştahsızlık

Döküntü

Kızılın en belirgin özelliği olan döküntü, genellikle ateş başladıktan 12–48 saat sonra ortaya çıkar:

• Önce boyun, göğüs ve koltuk altlarında başlar; birkaç gün içinde gövdeye, kollara ve bacaklara yayılır.
• Küçük, kırmızı, sivilce benzeri noktalardan oluşur; dokununca zımpara kâğıdı gibi pürüzlü hissedilir.
• Basmakla solar.
• Koltuk altı, dirsek içi ve kasık gibi deri kıvrımlarında daha koyu kırmızı çizgiler halinde belirginleşir (Pastia çizgileri).
• Yanaklar kırmızı, ağız çevresi ise soluk görünür.
• Kaşıntılı olabilir.
• Döküntü yaklaşık bir hafta içinde solar; ardından özellikle parmak uçlarında, el ve ayak tabanlarında deri soyulması görülür. Soyulma birkaç hafta sürebilir.

Çilek Dili

Hastalığın başında dil beyaz bir tabakayla kaplıdır ve kırmızı tomurcuklar görülür (beyaz çilek dili). Birkaç gün sonra beyaz tabaka kalkar ve dil parlak kırmızı, pürüzlü bir görünüm alır (kırmızı çilek dili).

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Tipik döküntü, çilek dili, boğaz ve bademciklerdeki bulgular tanıyı düşündürür.
• Hızlı strep testi: Boğazdan alınan sürüntü örneğinde dakikalar içinde streptokok bakterisi araştırılır.
• Boğaz kültürü: Hızlı test negatif olup kızıldan şüpheleniliyorsa, boğaz sürüntüsünden kültür yapılır; sonuç 1–2 gün içinde çıkar.

Kızıl döküntüsü; kızamık, kızamıkçık, viral döküntülü hastalıklar, Kawasaki hastalığı ve ilaç alerjileri gibi diğer döküntülü hastalıklarla karışabilir. Bu nedenle döküntüsü olan ateşli çocukların hekim tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Tedavi Seçenekleri

Antibiyotik Tedavisi

Kızılın tedavisi antibiyotiklerledir. Genellikle penisilin veya amoksisilin grubu antibiyotikler kullanılır; penisilin alerjisi olanlarda başka antibiyotikler tercih edilir. Tedavi genellikle 10 gün sürer; bazı durumlarda tek doz kas içi penisilin iğnesi uygulanabilir.

Önemli: Belirtiler genellikle tedaviye başladıktan 1–2 gün sonra belirgin şekilde düzelir. Ancak çocuk iyileşmiş görünse bile antibiyotik hekimin önerdiği sürenin sonuna kadar eksiksiz kullanılmalıdır. Tedavinin erken bırakılması, bakterinin tamamen temizlenmemesine ve romatizmal ateş gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Destekleyici Tedavi

• Ateş ve ağrı için hekim veya eczacının önerdiği ateş düşürücüler; çocuklara aspirin verilmemelidir.
• Bol sıvı tüketimi
• Yutkunmayı kolaylaştıran yumuşak ve ılık gıdalar, çorbalar
• Dinlenme
• Büyük çocuklarda ılık tuzlu su ile gargara
• Kaşıntı için hekim önerisiyle nemlendirici kremler

Olası Komplikasyonlar

Erken ve doğru tedavi edilen kızılda komplikasyonlar nadirdir. Tedavi edilmeyen veya yetersiz tedavi edilen durumlarda şunlar görülebilir:

Erken Komplikasyonlar

• Bademcik çevresinde apse
• Orta kulak iltihabı ve sinüzit
• Boyunda lenf bezi iltihabı ve apsesi
• Zatürre
• Nadiren kan yoluyla yayılan ağır enfeksiyonlar

Geç Komplikasyonlar

• Akut romatizmal ateş: Enfeksiyondan 2–4 hafta sonra gelişebilen, eklemleri, kalbi, cildi ve beyni etkileyen iltihaplı bir hastalıktır. Kalp kapaklarında kalıcı hasar (romatizmal kalp hastalığı) bırakabilir. Uygun antibiyotik tedavisiyle büyük ölçüde önlenebilir.
• Akut glomerülonefrit: Enfeksiyondan 1–3 hafta sonra gelişebilen böbrek iltihabıdır; idrarda kan (çay veya kola renginde idrar), yüzde ve göz kapaklarında şişlik ve tansiyon yükselmesi ile kendini gösterir.

Erişkinlerde Kızıl

Kızıl erişkinlerde çocuklara göre daha nadir görülür; çünkü erişkinlerin çoğu hayatları boyunca streptokok toksinlerine karşı bağışıklık kazanmıştır. Ancak kızıl geçiren çocuklarla yakın temasta bulunan ebeveynler, öğretmenler ve sağlık çalışanlarında görülebilir. Erişkinlerde belirtiler bazen daha hafif olabilir ve döküntü belirgin olmayabilir. Erişkinlerde de tedavi çocuklardaki gibi antibiyotiklerle yapılır ve tedavinin eksiksiz tamamlanması aynı şekilde önemlidir. Gebelikte kızıl geçiren kadınlar gebelikte güvenle kullanılabilecek antibiyotiklerle tedavi edilir.

Kızıl Hakkında Sık Sorulanlar

• Kızıl ile kızamık aynı hastalık mıdır? Hayır. Kızamık bir virüsün neden olduğu, aşıyla önlenebilen farklı bir hastalıktır. Kızıl ise bakteriyel bir enfeksiyondur ve antibiyotiklerle tedavi edilir.
• Kızıl geçiren çocuk bir daha kızıl olur mu? Olabilir. Streptokok bakterisinin farklı türleri ve toksinleri bulunduğu için hastalık tekrarlayabilir.
• Kardeşlere de ilaç vermek gerekir mi? Belirtisi olmayan kardeşlere genellikle rutin antibiyotik verilmez. Ancak ateş veya boğaz ağrısı başlarsa hekime başvurulmalıdır.

Bulaşmayı Önlemek İçin

• Hasta çocuk, antibiyotik tedavisine başladıktan sonra en az 24 saat geçene ve ateşi düşene kadar okula veya kreşe gönderilmemelidir.
• Eller sık sık sabun ve suyla yıkanmalıdır.
• Öksürürken ve hapşırırken ağız ve burun mendille veya dirsek iç kısmıyla kapatılmalıdır.
• Bardak, çatal-kaşık, havlu ve diş fırçası gibi kişisel eşyalar paylaşılmamalıdır.
• Tedavinin ilk günlerinden sonra çocuğun diş fırçasının değiştirilmesi önerilebilir.
• Sık dokunulan yüzeyler ve oyuncaklar temizlenmelidir.
• Hasta çocuğun okulu veya kreşi bilgilendirilmelidir; böylece diğer çocuklardaki benzer belirtiler erken fark edilebilir.

Kızılın aşısı yoktur. Bir kez kızıl geçirmek, streptokokun farklı türleri nedeniyle hastalığın tekrarlamasını tamamen önlemez.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Çocuğunuzda ateş ve boğaz ağrısıyla birlikte döküntü varsa
• Boğaz ağrısına yüksek ateş, bademciklerde beyaz lekeler ve boyunda şiş lenf bezleri eşlik ediyorsa
• Antibiyotik tedavisine rağmen 2–3 gün içinde ateş düşmediyse
• Kızıl geçirdikten sonraki haftalarda eklem ağrısı veya şişliği, idrar renginde koyulaşma, yüzde şişlik, nefes darlığı ya da göğüs ağrısı geliştiyse

Acil durum: Yutkunma ve nefes almada belirgin güçlük, salya akması, ağzı açamama, boyunda hızla artan şişlik, aşırı uykululuk veya bilinç bulanıklığı, sıvı alamama ve idrar miktarında belirgin azalma varsa beklemeden acil servise başvurun.

Kızıl çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, erişkinlerde iç hastalıkları veya aile hekimleri tarafından tedavi edilir; komplikasyonlarda çocuk kardiyolojisi, çocuk nefrolojisi ve enfeksiyon hastalıkları uzmanları değerlendirme yapar.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.