Kronik Kaşıntı (Pruritus)

Dermatoloji
Halk arasında: vücut kaşıntısı, döküntüsüz kaşıntı, pruritus, tüm vücutta kaşıntı

Kronik kaşıntı (pruritus), altı haftadan uzun süren kaşıntıdır. Deri kuruluğu, egzama veya ürtiker gibi deri hastalıklarından kaynaklanabildiği gibi, deride döküntü olmadan böbrek, karaciğer, tiroid veya kan hastalıklarının belirtisi de olabilir. Tanı muayene ve kan tahlilleriyle konur. Tedavi nedene yöneliktir; nemlendirme ve ılık duş gibi önlemler rahatlatır. Kilo kaybı, gece terlemesi veya sarılık eşlik ediyorsa hekime başvurulmalıdır.

Kronik Kaşıntı (Pruritus) Nedir?

Kaşıntı (pruritus), deride kaşıma isteği uyandıran rahatsız edici bir histir. Altı haftadan uzun süren kaşıntıya kronik kaşıntı denir. Kronik kaşıntı, en sık görülen deri şikâyetlerinden biridir ve toplumun yaklaşık %15–20'si yaşamının bir döneminde bu sorunu yaşar. Yaş ilerledikçe sıklığı artar; 65 yaş üzerindeki kişilerde çok yaygındır.

Kronik kaşıntı kendi başına bir hastalık değil, bir belirtidir. En sık nedeni deri hastalıkları olsa da, böbrek, karaciğer, tiroid ve kan hastalıkları gibi vücudun iç organlarına ait hastalıklar, sinir sistemi sorunları, ilaçlar ve psikolojik etkenler de kronik kaşıntıya yol açabilir. Bazı durumlarda kaşıntı, henüz fark edilmemiş ciddi bir hastalığın ilk belirtisi olabilir.

Kronik kaşıntı uyku düzenini bozabilir, konsantrasyonu azaltabilir, kaygı ve depresyona neden olabilir; yaşam kalitesini ağrı kadar etkileyebilir. Nedeninin doğru belirlenmesi ve uygun tedavi ile çoğu hastada kaşıntı kontrol altına alınabilir.

Kaşıntı-Kaşıma Kısır Döngüsü

Kaşımak geçici bir rahatlama sağlasa da deriyi tahriş eder, deri bariyerini bozar ve iltihabı artırır. Bu da daha fazla kaşıntıya yol açar. Uzun süre kaşınan bölgelerde deri kalınlaşır, koyulaşır ve sertleşir (liken simpleks kronikus), ayrıca sert kabarcıklar (prurigo nodülaris) oluşabilir. Bu kısır döngünün kırılması tedavinin önemli bir parçasıdır.

Nedenleri

Deri Hastalıkları

  • Kuru cilt (kserozis): Özellikle yaşlılarda ve kış aylarında kaşıntının en sık nedenidir.
  • Atopik dermatit (egzama)
  • Sedef hastalığı (psoriazis)
  • Kontakt dermatit: Deterjan, kozmetik, metal (nikel) gibi maddelere karşı alerjik veya tahriş edici reaksiyon.
  • Kronik ürtiker (kurdeşen)
  • Uyuz ve bit: Özellikle geceleri artan, aile bireylerinde de görülen kaşıntı.
  • Mantar enfeksiyonları
  • Liken planus ve diğer deri hastalıkları

Sistemik (İç Organ) Hastalıklar

  • Kronik böbrek yetmezliği: Diyaliz hastalarında çok sık görülür.
  • Karaciğer ve safra yolu hastalıkları: Safra akışının bozulduğu durumlarda (kolestaz), özellikle avuç içi ve ayak tabanlarında şiddetli kaşıntı.
  • Tiroid hastalıkları: Hem fazla hem az çalışan tiroid.
  • Demir eksikliği
  • Diyabet
  • Kan hastalıkları ve kanserler: Hodgkin lenfoma, polisitemia vera (sıcak su ile banyo sonrası kaşıntı tipik olabilir) ve diğer kan kanserleri.
  • HIV enfeksiyonu
  • Gebelik: Gebelik kolestazı ve gebeliğe özgü deri hastalıkları.

Sinir Sistemi Kaynaklı (Nöropatik) Kaşıntı

  • Zona sonrası sinir hasarı
  • Sırtta kürek kemikleri arasında kaşıntı (notalji parestetika)
  • Kolların dış yüzünde, güneşle artan kaşıntı (brakiyoradiyal kaşıntı; boyun omurga sorunlarıyla ilişkili olabilir)
  • Multipl skleroz, inme, sinir hasarı

İlaçlar

Opioid ağrı kesiciler, bazı tansiyon ilaçları, sıtma ilaçları, bazı antibiyotikler ve kolesterol ilaçları kaşıntıya yol açabilir.

Psikolojik Nedenler

Kaygı, depresyon, obsesif-kompulsif bozukluk ve stres kaşıntıyı tetikleyebilir veya artırabilir. Ancak psikolojik nedenli kaşıntı tanısı, diğer nedenler dışlandıktan sonra konmalıdır.

Belirtileri

  • Altı haftadan uzun süren, tek bir bölgede veya tüm vücutta kaşıntı
  • Geceleri artan ve uykuyu bozan kaşıntı
  • Kaşıntıya eşlik eden döküntü, kızarıklık, kabarcık veya pullanma (deri hastalıklarında)
  • Görünür döküntü olmadan kaşıntı (iç hastalıklarda sık)
  • Kaşımaya bağlı sıyrıklar, kabuklanma, deri kalınlaşması ve renk değişikliği
  • Kaşıntıya bağlı yorgunluk, sinirlilik ve konsantrasyon güçlüğü

Tanı Nasıl Konur?

  • Ayrıntılı öykü: Kaşıntının başlangıcı, yeri, süresi, gün içindeki değişimi, kullanılan ilaçlar, yeni kozmetik veya deterjan, ailede benzer şikâyet, eşlik eden belirtiler (kilo kaybı, ateş, gece terlemesi) sorgulanır.
  • Deri muayenesi: Döküntü ve deri değişiklikleri değerlendirilir.
  • Kan testleri: Tam kan sayımı, demir düzeyleri, böbrek ve karaciğer fonksiyon testleri, tiroid hormonları, kan şekeri; gerekirse hepatit ve HIV testleri.
  • Deri biyopsisi, mantar incelemesi ve alerji testleri: Gerekli durumlarda.
  • Görüntüleme: Açıklanamayan yaygın kaşıntıda, özellikle eşlik eden genel belirtiler varsa akciğer grafisi ve karın ultrasonu gibi tetkikler yapılabilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin temeli kaşıntının nedenini bulup tedavi etmektir. Buna ek olarak kaşıntıyı hafifleten yöntemler kullanılır:

Genel Önlemler ve Cilt Bakımı

  • Nemlendirme: Kokusuz, yoğun nemlendiricileri günde en az iki kez, özellikle banyodan hemen sonra nemli cilde uygulayın.
  • Banyo alışkanlıkları: Kısa süreli, ılık suyla duş alın; sıcak sudan ve uzun banyolardan kaçının. Sabun yerine pH'ı nötr, kokusuz temizleyiciler kullanın. Kurulanırken deriyi ovmayın, hafifçe tampon yapın.
  • Giysiler: Pamuklu, bol ve yumuşak giysiler tercih edin; yün ve sentetik kumaşlardan kaçının.
  • Ortam: Evi serin ve yeterince nemli tutun; kışın nemlendirici kullanın.
  • Tırnaklar: Tırnaklarınızı kısa kesin; gece kaşımayı azaltmak için pamuklu eldiven kullanabilirsiniz.
  • Soğuk uygulama: Kaşınan bölgeye ıslak, soğuk kompres uygulamak geçici rahatlama sağlar.

Krem ve Losyonlar

  • Mentol, kafur veya polidokanol içeren serinletici losyonlar
  • Kortizonlu kremler (iltihabi deri hastalıklarında, hekim kontrolünde kısa süreli)
  • Kalsinörin inhibitörü kremler
  • Kapsaisin kremi (nöropatik kaşıntıda)

Ağızdan Alınan İlaçlar

  • Antihistaminikler: Ürtikerde etkilidir; diğer kaşıntı türlerinde etkileri sınırlıdır. Uyku yapan türleri gece kaşıntısında yardımcı olabilir.
  • Gabapentin ve pregabalin: Nöropatik kaşıntı ve böbrek yetmezliği kaşıntısında.
  • Bazı antidepresanlar
  • Kolestaz kaşıntısında: Safra asidi bağlayıcı ilaçlar (kolestiramin), rifampisin ve diğer özel ilaçlar.
  • Biyolojik ilaçlar: Atopik dermatit ve prurigo nodülaris gibi durumlarda.

Fototerapi

Dar bant UVB ışık tedavisi, pek çok kronik kaşıntı türünde, özellikle böbrek yetmezliği kaşıntısında ve inatçı deri kaşıntılarında etkili olabilir.

Psikolojik Destek

Davranışsal terapi ve kaşıma alışkanlığını tersine çevirme teknikleri, kaşıntı-kaşıma döngüsünün kırılmasına yardımcı olur.

Kaşıntıyla Baş Etmek İçin Pratik Öneriler

  • Nemlendiricinizi buzdolabında saklayıp soğuk uygulamak ek rahatlama sağlayabilir.
  • Kaşıma isteği geldiğinde kaşımak yerine bölgeye hafifçe bastırın, avuç içinizle tapping yapın veya soğuk kompres uygulayın.
  • Yulaf ezmesi ekli ılık banyo, kuru ve kaşıntılı ciltte rahatlatıcı olabilir.
  • Kaşıntıyı artıran durumları (sıcak ortam, terleme, stres, belirli kumaşlar) bir günlükte not edin.
  • Alkol ve baharatlı yiyecekler bazı kişilerde kaşıntıyı artırabilir.
  • Uyku düzeninize dikkat edin; yatak odasını serin tutun.
  • Hekime danışmadan uzun süreli kortizonlu krem kullanmayın.
  • Yeni bir ilaca başladıktan sonra kaşıntı başladıysa ilacı kesmeden önce hekiminize danışın.

Yaşlılarda Kronik Kaşıntı

Yaşlılarda derinin yağ ve nem üretimi azaldığı için cilt kuruluğu ve buna bağlı kaşıntı çok sıktır. Özellikle bacaklarda belirgindir ve kışın artar. Ancak yaşlılarda kaşıntının ilaçlar, böbrek veya karaciğer hastalıkları ve kan hastalıkları gibi başka nedenleri de olabileceği unutulmamalıdır; kuru cilde yönelik bakıma rağmen geçmeyen kaşıntı mutlaka araştırılmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

İki haftadan uzun süren ve nemlendirme gibi basit önlemlerle geçmeyen kaşıntı, uykunuzu ve günlük yaşamınızı etkileyen kaşıntı, tüm vücudu saran kaşıntı ya da ailenizde benzer kaşıntısı olan kişiler varsa bir dermatoloji uzmanına başvurun.

Uyarıcı belirtiler: Kaşıntıya açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi, uzun süren ateş, aşırı yorgunluk, ciltte veya gözlerde sararma, idrar renginde koyulaşma, boyunda veya koltuk altında büyüyen lenf bezleri eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden hekime başvurun; bu belirtiler altta yatan ciddi bir hastalığa işaret edebilir. Ani başlayan yaygın kaşıntıya dudak, dil veya yüzde şişlik ve nefes darlığı eşlik ediyorsa (ciddi alerjik reaksiyon) beklemeden 112'yi arayın.

Kronik kaşıntı dermatoloji uzmanları tarafından değerlendirilir; altta yatan nedene göre iç hastalıkları, nefroloji, gastroenteroloji, endokrinoloji, hematoloji, nöroloji ve psikiyatri uzmanları da sürece katılabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Deride hiçbir şey yokken vücudum neden kaşınır?

Döküntüsüz kaşıntının en sık nedeni deri kuruluğudur. Ancak böbrek, karaciğer, tiroid hastalıkları, demir eksikliği, bazı kan hastalıkları ve ilaçlar da buna yol açabilir. Uzun süren kaşıntıda hekim muayenesi ve kan tahlilleriyle neden araştırılmalıdır.

Kaşıntı hangi hastalıkların belirtisi olabilir?

Egzama, sedef, ürtiker ve uyuz gibi deri hastalıklarının yanı sıra kronik böbrek hastalığı, safra akışının bozulduğu karaciğer hastalıkları, tiroid bozuklukları, diyabet ve lenfoma gibi hastalıklarda da görülebilir. Kaşıntı tek başına tanı koydurmaz; değerlendirmeyi hekim yapar.

Gece artan kaşıntı neyi gösterir?

Kaşıntı birçok nedende geceleri daha belirgin hissedilir. Aynı evde yaşayan diğer kişilerde de gece kaşıntısı varsa uyuz akla gelir. Gece terlemesi ve kilo kaybı eşlik ediyorsa gecikmeden hekime başvurulmalıdır.

Kaşıntı için hangi bölüme gitmeliyim?

İlk değerlendirme için dermatoloji uygundur. Deride bir hastalık bulunmazsa istenen tahlillerin sonucuna göre dahiliye veya ilgili diğer bölümlere yönlendirme yapılabilir.

Stres kaşıntı yapar mı?

Stres ve kaygı kaşıntıyı başlatabilir veya var olan kaşıntıyı artırabilir. Yine de kaşıntıyı strese bağlamadan önce diğer nedenlerin hekim tarafından dışlanması gerekir.

Kronik Kaşıntı (Pruritus) ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Kronik Kaşıntı (Pruritus) ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →