Kurdeşen

Kurdeşen Nedir?

Kurdeşen (ürtiker), ciltte aniden ortaya çıkan, kaşıntılı, kırmızı veya ten renginde, kabarık, sınırları belirgin lekelerle karakterize yaygın bir deri hastalığıdır. Bu kabarıklıklar "plak" veya "ürtiker lezyonu" olarak adlandırılır; boyutları birkaç milimetreden avuç içi büyüklüğüne kadar değişebilir ve birleşerek geniş alanlar oluşturabilir. Kurdeşenin en tipik özelliği, her bir lezyonun genellikle 24 saat içinde iz bırakmadan kaybolması, ancak vücudun başka bölgelerinde yenilerinin çıkabilmesidir.

Kurdeşen, deride bulunan mast hücrelerinden histamin ve diğer kimyasal maddelerin salınması sonucu oluşur. Bu maddeler küçük kan damarlarından sıvı sızmasına yol açarak deride şişlik ve kaşıntıya neden olur. Kurdeşen çok sık görülür; insanların yaklaşık %20'si hayatlarının bir döneminde en az bir kez kurdeşen geçirir. Bazı kişilerde kurdeşene, dudaklarda, göz kapaklarında, yüzde veya ellerde derinin daha derin katmanlarını etkileyen şişlik (anjiyoödem) eşlik edebilir.

Kurdeşen Türleri

Akut Kurdeşen

Altı haftadan kısa süren kurdeşendir. Çoğu zaman belirli bir tetikleyiciye bağlıdır ve kendiliğinden geçer. Özellikle çocuklarda en sık nedeni viral enfeksiyonlardır.

Kronik Kurdeşen

Altı haftadan uzun süren, haftanın çoğu günü tekrarlayan kurdeşendir. Yetişkinlerde, özellikle 20–40 yaş arasındaki kadınlarda daha sık görülür. Aylarca hatta yıllarca sürebilir; ancak çoğu hastada zamanla kendiliğinden geçer.

• Kronik spontan kurdeşen: Belirli bir dış tetikleyici olmadan ortaya çıkar. Hastaların önemli bir kısmında bağışıklık sisteminin mast hücrelerine karşı antikor üretmesiyle ilişkili otoimmün bir mekanizma rol oynar.
• Kronik indüklenebilir (fiziksel) kurdeşen: Belirli fiziksel uyaranlarla tetiklenir:
  • Dermografizm: Cilde sürtünme veya çizme sonucu çizgi şeklinde kabarıklık; en sık görülen fiziksel kurdeşendir.
  • Soğuk ürtikeri: Soğuk hava, soğuk su veya buzla temas sonrası; soğuk suda yüzmek ağır reaksiyonlara yol açabilir.
  • Kolinerjik ürtiker: Vücut ısısının artmasıyla (egzersiz, sıcak duş, terleme, heyecan) ortaya çıkan küçük, nokta şeklinde kabarıklıklar.
  • Basınç ürtikeri: Deriye uzun süre baskı uygulandıktan saatler sonra (çanta askısı, sıkı kemer, uzun süre oturma) derin ve ağrılı şişlik.
  • Güneş ürtikeri: Güneş ışığına maruz kaldıktan dakikalar sonra.
  • Isı, su ve titreşim ürtikerleri: Nadir görülür.

Nedenleri ve Tetikleyiciler

Akut Kurdeşenin Nedenleri

• Enfeksiyonlar: Soğuk algınlığı, grip ve diğer viral enfeksiyonlar (özellikle çocuklarda); idrar yolu ve boğaz enfeksiyonları gibi bakteriyel enfeksiyonlar; parazitler.
• Besinler: Yumurta, süt, yerfıstığı, fındık ve diğer kuruyemişler, balık, kabuklu deniz ürünleri, çilek, domates, katkı maddeleri ve koruyucular.
• İlaçlar: Antibiyotikler (özellikle penisilin grubu), aspirin ve diğer iltihap giderici ağrı kesiciler, kodein, tansiyon ilaçlarından ACE inhibitörleri (özellikle anjiyoödeme yol açabilir), kontrast maddeler.
• Böcek sokmaları: Arı ve eşek arısı.
• Temas: Lateks, bazı bitkiler, hayvan tüyleri, kozmetik ürünler.
• Kan ürünleri ve aşılar: Nadir.

Kronik Kurdeşeni Kötüleştiren Faktörler

• Stres ve yorgunluk
• Aspirin ve diğer iltihap giderici ağrı kesiciler
• Alkol
• Sıcak ortam ve sıkı giysiler
• Enfeksiyonlar
• Adet dönemi

Kronik spontan kurdeşen, tiroit hastalıkları (özellikle Hashimoto tiroiditi), çölyak hastalığı ve diğer otoimmün hastalıklarla birlikte görülebilir. Kronik kurdeşenin çoğu zaman besin alerjisine bağlı olmadığını bilmek önemlidir; gereksiz besin kısıtlamalarından kaçınılmalıdır.

Belirtileri Nelerdir?

• Ciltte aniden ortaya çıkan kırmızı veya ten renginde, kabarık, kaşıntılı lekeler
• Lekelerin ortasının soluk, kenarlarının kırmızı olması
• Bastırıldığında beyazlaşma
• Lekelerin boyut ve şekil değiştirmesi, yer değiştirmesi
• Her bir lezyonun genellikle 24 saatten kısa sürede iz bırakmadan kaybolması
• Yoğun kaşıntı; bazen yanma veya batma hissi
• Belirtilerin akşam ve gece saatlerinde artması
• Anjiyoödem: Dudaklarda, göz kapaklarında, dilde, yüzde, ellerde, ayaklarda veya genital bölgede kaşıntıdan çok gerginlik ve ağrı veren, daha derin şişlik. Genellikle 24–72 saat sürer.

Anafilaksi: Hayatı Tehdit Eden Alerjik Reaksiyon

Kurdeşen bazen anafilaksi adı verilen ağır ve hayatı tehdit edici bir alerjik reaksiyonun parçası olabilir. Kurdeşenle birlikte nefes darlığı, hırıltılı solunum, boğazda sıkışma hissi, ses kısıklığı, dilde veya boğazda şişlik, yutma güçlüğü, baş dönmesi, tansiyon düşmesi, bayılma, şiddetli karın ağrısı veya tekrarlayan kusma varsa acil müdahale gerekir. Anafilakside ilk ve en önemli tedavi adrenalindir (epinefrin). Daha önce anafilaksi geçirmiş ve adrenalin oto-enjektörü reçete edilmiş kişiler bunu hemen kullanmalı ve 112'yi aramalıdır.

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü ve fizik muayene: Kurdeşen tanısı genellikle lezyonların görünümüyle konur. Kurdeşen o anda yoksa lezyonların fotoğraflarının hekime gösterilmesi çok faydalıdır. Belirtilerin başlangıcı, süresi, olası tetikleyiciler, kullanılan ilaçlar, besinler, enfeksiyonlar ve fiziksel uyaranlar ayrıntılı olarak sorgulanır.
• Akut kurdeşende: Tetikleyici açıksa genellikle ek test gerekmez. Besin veya ilaç alerjisi şüphesinde alerji testleri (deri prik testi, kanda spesifik IgE) yapılabilir.
• Kronik kurdeşende: Tam kan sayımı, sedimantasyon veya CRP, tiroit fonksiyon testleri ve tiroit antikorları, toplam IgE ve gerektiğinde diğer testler. Gereksiz kapsamlı test yapılmasından kaçınılır.
• Fiziksel kurdeşen testleri: Dermografizm için deriye çizgi çizme, soğuk ürtikeri için buz küpü testi, basınç ve egzersiz testleri.
• Deri biyopsisi: Lezyonlar 24 saatten uzun sürüyor, iz bırakıyor, ağrılı veya morumsu renkteyse ürtikeryal vaskülit (damar iltihabı) gibi başka hastalıkları ayırt etmek için.

Tedavi Seçenekleri

Tetikleyicilerden Kaçınma

Kurdeşene neden olan veya kötüleştiren bir tetikleyici belirlendiyse bundan kaçınmak tedavinin ilk adımıdır. Kronik kurdeşeni olanlar, aspirin ve iltihap giderici ağrı kesicilerden kaçınmalı; ağrı kesici gerektiğinde parasetamolü tercih etmelidir. Sıcak duş, sıkı giysiler ve alkol de belirtileri artırabilir.

Antihistaminikler

• Kurdeşen tedavisinin temelini ikinci kuşak (uyku yapmayan) antihistaminikler oluşturur: Setirizin, levosetirizin, loratadin, desloratadin, feksofenadin, bilastin gibi.
• Akut kurdeşende genellikle birkaç gün ile birkaç hafta kullanılır.
• Kronik kurdeşende düzenli ve uzun süreli kullanılır. Standart doz yeterli olmazsa hekim tarafından doz 4 katına kadar artırılabilir.
• Birinci kuşak (uyku yapan) antihistaminikler, sersemlik ve dikkat azalması gibi yan etkileri nedeniyle uzun süreli kullanım için önerilmez.

Kronik Kurdeşende İleri Tedaviler

• Omalizumab: Yüksek doz antihistaminiklere yanıt vermeyen kronik spontan kurdeşende ayda bir cilt altına uygulanan biyolojik bir ilaçtır; hastaların çoğunda belirtileri belirgin şekilde azaltır.
• Siklosporin: Omalizumaba yanıt vermeyen hastalarda bağışıklık sistemini baskılayan bir ilaç; düzenli tansiyon ve böbrek takibi gerektirir.
• Yeni biyolojik ve hedefe yönelik tedaviler: Dirençli hastalarda araştırılmakta ve kullanıma girmektedir.
• Montelukast: Bazı hastalarda ek tedavi olarak kullanılabilir.

Kortikosteroidler

Şiddetli akut kurdeşen ve anjiyoödemde, hekim önerisiyle kısa süreli (birkaç gün) kortikosteroid tedavisi uygulanabilir. Uzun süreli kullanımı yan etkileri nedeniyle önerilmez.

Kaşıntıyı Hafifletmek İçin

• Serin duş alın veya kaşınan bölgeye serin kompres uygulayın.
• Bol, pamuklu ve yumuşak giysiler giyin.
• Kaşımaktan kaçının; tırnaklarınızı kısa tutun.
• Mentollü veya kalaminli losyonlar geçici rahatlama sağlayabilir.
• Ortam sıcaklığını serin tutun.

Kalıtsal Anjiyoödem

Kurdeşen olmadan tekrarlayan şişlik atakları, özellikle ailede benzer öykü varsa, "kalıtsal anjiyoödem" adı verilen nadir bir hastalığa işaret edebilir. Bu hastalıkta şişlikler antihistaminik ve kortikosteroide yanıt vermez; karın ağrısı atakları ve hayatı tehdit edebilen gırtlak ödemi görülebilir. Tanı kan testleriyle konur ve özel tedavileri bulunmaktadır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Kurdeşen birkaç günden uzun sürüyorsa, sık tekrarlıyorsa, altı haftadan uzun süredir devam ediyorsa, kaşıntı uykunuzu ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa, lezyonlar 24 saatten uzun sürüyor veya iz bırakıyorsa ya da ateş, eklem ağrısı veya kilo kaybı eşlik ediyorsa bir dermatoloji veya alerji ve immünoloji uzmanına başvurun. Kurdeşen yeni başladığınız bir ilaçla ilişkili görünüyorsa hekiminize danışın.

Acil durum: Kurdeşenle birlikte nefes darlığı, hırıltılı solunum, boğazda sıkışma hissi, ses kısıklığı, dil, dudak veya boğazda hızla artan şişlik, yutma güçlüğü, baş dönmesi, bayılma, tansiyon düşmesi, tekrarlayan kusma veya şiddetli karın ağrısı varsa beklemeden 112'yi arayın. Adrenalin oto-enjektörünüz varsa hemen kullanın.

Kurdeşen dermatoloji ve alerji ve immünoloji uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları ve çocuk alerji ve immünolojisi, eşlik eden tiroit hastalıklarında endokrinoloji, acil durumlarda acil tıp uzmanları, ilk değerlendirmede ise aile hekimliği sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.