Malnütrisyon

Malnütrisyon Nedir?

Malnütrisyon (yetersiz veya dengesiz beslenme), vücudun ihtiyaç duyduğu enerji, protein, vitamin ve minerallerin yetersiz, aşırı veya dengesiz alınması sonucu ortaya çıkan beslenme bozukluğudur. Genellikle "yetersiz beslenme" anlamında kullanılsa da, Dünya Sağlık Örgütü'ne göre malnütrisyon üç ana grubu kapsar:

• Yetersiz beslenme: Zayıflık, bodurluk (yaşa göre kısa boy) ve aşırı zayıflama.
• Mikrobesin (vitamin ve mineral) eksiklikleri: Demir, iyot, A vitamini, D vitamini, B12 vitamini, folik asit ve çinko eksikliği gibi.
• Aşırı beslenme: Fazla kilo ve obezite ile beslenmeye bağlı kronik hastalıklar.

Bu sayfada ağırlıklı olarak yetersiz beslenme ele alınmaktadır. Yetersiz beslenme, dünyada özellikle çocuklarda önemli bir sağlık sorunudur. Gelişmiş ülkelerde ve ülkemizde ise en sık yaşlılarda, kronik hastalığı olanlarda, hastanede yatan hastalarda ve yeme güçlüğü yaşayan kişilerde görülür. Hastanede yatan hastaların önemli bir kısmında malnütrisyon bulunduğu ve çoğu zaman gözden kaçtığı bilinmektedir.

Malnütrisyon bağışıklık sistemini zayıflatır, yara iyileşmesini geciktirir, hastalıkların seyrini kötüleştirir ve hastanede kalış süresini uzatır. Erken fark edildiğinde, uygun beslenme desteğiyle büyük ölçüde düzeltilebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Yetersiz Besin Alımı

• Yoksulluk ve gıdaya erişim güçlüğü
• İştahsızlık: Kronik hastalıklar, ilaçlar, depresyon, yaşlılık
• Çiğneme ve yutma güçlüğü: Diş kayıpları, uygun olmayan protezler, inme, Parkinson ve bunama gibi nörolojik hastalıklar
• Yalnız yaşama, sosyal izolasyon ve hareket kısıtlılığı
• Yeme bozuklukları: Anoreksiya nervoza
• Alkol ve madde bağımlılığı
• Dengesiz veya aşırı kısıtlayıcı diyetler

Besinlerin Emiliminde Bozukluk

• Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, ülseratif kolit
• Kronik pankreatit ve kistik fibrozis
• Mide ve bağırsak ameliyatları (obezite cerrahisi dahil)
• Kronik ishal

Artmış İhtiyaç veya Kayıp

• Kanser ve kanser tedavileri
• Ağır enfeksiyonlar, yanıklar, travmalar ve büyük ameliyatlar
• KOAH, kalp yetmezliği, böbrek ve karaciğer hastalıkları
• Gebelik ve emzirme dönemi
• Çocuklarda hızlı büyüme dönemleri

Belirtileri Nelerdir?

• İstemsiz kilo kaybı: Son 3–6 ayda vücut ağırlığının %5–10'undan fazlasının kaybedilmesi önemli bir uyarıdır.
• Zayıflık: Beden kitle indeksinin 18,5'in altında olması.
• Kas kaybı ve güçsüzlük: Kollarda ve bacaklarda incelme, yürümekte ve merdiven çıkmakta zorlanma, düşme riskinde artış.
• Yorgunluk, halsizlik ve sürekli üşüme
• İştahsızlık
• Sık enfeksiyon geçirme ve yaraların geç iyileşmesi
• Konsantrasyon güçlüğü, depresif ruh hali, sinirlilik
• Cilt, saç ve tırnaklarda değişiklikler: Kuru ve soluk cilt, saç dökülmesi ve incelmesi, kırılgan tırnaklar.
• Ödem: Ağır protein eksikliğinde bacaklarda ve karında şişlik.
• Belirli vitamin ve mineral eksikliği belirtileri: Kansızlık, ağız köşelerinde yaralar, dilde kızarıklık, gece körlüğü, kemik ağrıları, el ve ayaklarda uyuşma.

Çocuklarda

• Kilo alamama veya kilo kaybı
• Boy uzamasında gerilik (bodurluk)
• Gelişim basamaklarında gecikme
• Halsizlik, oyuna ilgisizlik, huzursuzluk
• Sık enfeksiyon geçirme
• Ağır vakalarda: Marasmus (aşırı zayıflama, "deri ve kemik" görünümü) veya kwashiorkor (ödem, karında şişlik, cilt ve saç değişiklikleri)

Tanı Nasıl Konur?

• Beslenme taraması: Hastanelerde ve sağlık kuruluşlarında kilo kaybı, beden kitle indeksi, iştah ve hastalık durumunu değerlendiren basit tarama ölçekleri kullanılır.
• Vücut ölçümleri: Boy, kilo, beden kitle indeksi, üst kol ve baldır çevresi; çocuklarda büyüme eğrileri.
• Beslenme öyküsü: Ne yendiği, öğün düzeni, iştah, çiğneme-yutma sorunları.
• Kas gücü ölçümü: El kavrama gücü testi.
• Kan testleri: Tam kan sayımı, albümin ve prealbümin, demir, B12 vitamini, folik asit, D vitamini, çinko, elektrolitler, böbrek ve karaciğer fonksiyonları.
• Altta yatan nedenin araştırılması: Gerekli durumlarda endoskopi, görüntüleme ve diğer tetkikler.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, malnütrisyonun derecesine ve nedenine göre bir hekim ve diyetisyen tarafından kişiye özel olarak planlanır:

• Beslenmenin düzenlenmesi: Enerji ve proteinden zengin, sık ve az miktarda öğünler; besin yoğunluğu yüksek yiyecekler (yumurta, süt ürünleri, et, balık, baklagiller, kuruyemiş, zeytinyağı).
• Oral beslenme destekleri: Yetersiz besin alımı olan hastalarda hekim önerisiyle özel olarak hazırlanmış besin içecekleri.
• Vitamin ve mineral takviyeleri: Saptanan eksikliklere göre.
• Tüple beslenme (enteral beslenme): Ağızdan yeterli beslenemeyen hastalarda burundan mideye veya doğrudan mideye yerleştirilen bir tüp aracılığıyla.
• Damar yoluyla beslenme (parenteral beslenme): Sindirim sisteminin kullanılamadığı durumlarda.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Çölyak, enfeksiyon, depresyon, diş sorunları gibi.
• Yutma terapisi ve diş tedavisi: Çiğneme ve yutma güçlüğü olanlarda.
• Fiziksel aktivite ve egzersiz: Kas kütlesinin yeniden kazanılması için.

Yeniden Beslenme Sendromu

Uzun süre çok az beslenmiş veya ağır malnütrisyonu olan kişilerde beslenmenin aniden ve hızla artırılması, kandaki fosfor, potasyum ve magnezyum düzeylerinde tehlikeli düşüşlere yol açabilir. Bu durum kalp ritim bozuklukları ve solunum yetmezliği gibi ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle ağır malnütrisyonda beslenme, hekim kontrolünde yavaş yavaş artırılmalı ve kan değerleri izlenmelidir.

Yaşlılarda Malnütrisyon

Yaşlılarda malnütrisyon sık görülür ve çoğu zaman fark edilmez. Tat ve koku duyusunun azalması, iştahsızlık, diş sorunları, yalnız yaşama, hareket kısıtlılığı, çok sayıda ilaç kullanımı, depresyon ve bunama riski artırır. Malnütrisyon yaşlılarda kas kaybını (sarkopeni), düşme ve kırık riskini, enfeksiyonları ve bağımlılığı artırır. Yaşlı yakınlarınızın kilo kaybını, yemek yeme alışkanlıklarındaki değişiklikleri ve güç kaybını takip edin; protein alımlarının yeterli olmasına özen gösterin.

Çocuklarda Malnütrisyonun Önlenmesi

• İlk 6 ay yalnızca anne sütü verin; 6. aydan itibaren uygun ek gıdalara başlayarak anne sütüne 2 yaşına kadar devam edin.
• Çocuğunuzun büyüme ve gelişmesini düzenli sağlık kontrolleriyle izletin.
• Çeşitli ve dengeli beslenmesini sağlayın; abur cubur ve şekerli içecekleri sınırlayın.
• Demir ve D vitamini desteklerini hekim önerisine göre verin.
• Aşılarını eksiksiz yaptırın; sık enfeksiyonlar beslenme durumunu bozar.

Hastanede Malnütrisyon

Hastaneye yatan hastaların önemli bir kısmında yatış sırasında malnütrisyon bulunur veya hastanede yatarken gelişir. Hastalığın kendisi, ağrı, bulantı, tetkikler için aç bırakılma, hastane yemeklerinin alışık olunmayan tadı ve hareketsizlik buna katkıda bulunur. Bu nedenle hastanelerde yatışta beslenme taraması yapılması, risk taşıyan hastaların diyetisyen tarafından değerlendirilmesi ve gerekirse beslenme desteği başlanması önerilir. Hasta yakınları, hastanın yemeklerini ne kadar yediğini gözlemleyerek sağlık ekibine bilgi verebilir.

Korunma Yolları

• Her gün farklı besin gruplarından oluşan dengeli öğünler tüketin.
• Kronik hastalığınız varsa beslenme durumunuzu hekiminiz ve diyetisyeninizle düzenli değerlendirin.
• Açıklanamayan kilo kaybını önemseyin.
• Ağız ve diş sağlığınıza özen gösterin.
• Aşırı kısıtlayıcı ve dengesiz diyetlerden kaçının.
• Alkol tüketimini sınırlayın.
• Yalnız yaşayan yaşlı yakınlarınızı düzenli ziyaret edin; gerekirse hazır yemek desteği sağlayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

İstemsiz kilo kaybı, sürekli yorgunluk, iştahsızlık, kas güçsüzlüğü, sık enfeksiyon geçirme veya yaraların geç iyileşmesi fark ederseniz bir hekime başvurun. Çocuğunuz kilo alamıyorsa veya büyümesi yaşıtlarından geri kalıyorsa çocuk doktorunuza danışın.

Acil durum: Ağır zayıflama ile birlikte aşırı halsizlik, bayılma, bilinç bulanıklığı, çarpıntı, ciddi sıvı kaybı belirtileri, uzun süre yemek yiyememe ya da çocukta belirgin uyku hali, beslenmeyi reddetme veya yaygın şişlik varsa beklemeden acil servise başvurun.

Malnütrisyon iç hastalıkları, aile hekimliği, çocuk sağlığı ve hastalıkları, gastroenteroloji ve geriatri uzmanları ile diyetisyenler tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.