Sedef Hastalığı
Derinin hızlanmış yenilenmesiyle kabarık, kırmızı ve sedefimsi beyaz kepekli plaklar oluşturan; kronik, bulaşıcı olmayan bir cilt hastalığı. Ataklarla seyreder, tedaviyle kontrol altına alınır.
Sedef Hastalığı Nedir?
Sedef hastalığı (psoriazis), bağışıklık sisteminin aşırı çalışması sonucu deri hücrelerinin normalden çok daha hızlı çoğalmasıyla ortaya çıkan, kronik, iltihaplı ve bulaşıcı olmayan bir hastalıktır. Normalde deri hücreleri yaklaşık bir ayda yenilenirken, sedef hastalığında bu süre birkaç güne iner. Hızla üretilen hücreler deri yüzeyinde birikerek kırmızı, kabarık ve üzeri gümüşi-beyaz pullarla kaplı plaklar oluşturur.
Sedef hastalığı dünyada nüfusun yaklaşık %2–3'ünü etkileyen yaygın bir hastalıktır. Her yaşta başlayabilir; ancak en sık 15–35 yaşları ile 50–60 yaşları arasında ortaya çıkar. Kadın ve erkeklerde eşit sıklıkta görülür.
Sedef hastalığı yalnızca bir cilt hastalığı değildir; vücudun genelini etkileyen sistemik bir iltihaplı hastalıktır. Eklem iltihabı (psoriatik artrit), kalp-damar hastalıkları, diyabet, obezite, yağlı karaciğer ve depresyon gibi durumlarla birlikte görülme riski artar. Hastalık alevlenme ve sakin dönemlerle seyreder. Kesin bir tedavisi olmasa da günümüzde mevcut çok sayıda etkili tedavi ile hastaların büyük çoğunluğunda belirtiler kontrol altına alınabilir ve yaşam kalitesi belirgin şekilde iyileştirilebilir.
Sedef Hastalığı Türleri
- Plak tipi sedef (psoriazis vulgaris): En sık görülen türdür (hastaların yaklaşık %80–90'ı). Dirsek, diz, saçlı deri ve bel bölgesinde, sınırları belirgin, kırmızı, kabarık ve üzeri gümüşi pullarla kaplı plaklar görülür.
- Guttat (damla) sedef: Genellikle çocuk ve gençlerde, boğaz enfeksiyonundan (streptokok) sonra aniden ortaya çıkan, gövde ve kollarda damla şeklinde küçük, pullu lekeler.
- İnvers (kıvrım) sedef: Koltuk altı, kasık, meme altı, kalça arası gibi deri kıvrımlarında, pullanması az, parlak kırmızı lekeler.
- Püstüler sedef: Kızarık deri üzerinde iltihap dolu, mikropsuz kabarcıklar. El ayası ve ayak tabanında sınırlı olabilir veya ağır durumlarda tüm vücuda yayılabilir.
- Eritrodermik sedef: Vücudun büyük bölümünü kaplayan yaygın kızarıklık ve pullanma. Nadir görülen ancak ağır ve acil tedavi gerektiren bir türdür.
- Saçlı deri sedefi: Saç çizgisini aşabilen, kepekten daha kalın ve yapışık pullanma.
- Tırnak sedefi: Tırnaklarda küçük çukurcuklar, renk değişikliği (yağ damlası görünümü), kalınlaşma ve tırnağın yatağından ayrılması.
Nedenleri ve Tetikleyiciler
Sedef hastalığının ortaya çıkmasında genetik yatkınlık ve bağışıklık sistemi ile çevresel etkenlerin etkileşimi rol oynar:
- Genetik yatkınlık: Hastaların önemli bir kısmında ailede sedef öyküsü vardır.
- Bağışıklık sistemi: T hücreleri ve iltihabi maddelerin (sitokinler) aşırı aktivitesi deri hücrelerinin hızla çoğalmasına yol açar.
Alevlenmeyi Tetikleyen Etkenler
- Stres: En sık bildirilen tetikleyicilerden biridir.
- Enfeksiyonlar: Özellikle boğaz enfeksiyonları (streptokok).
- Deri yaralanmaları: Çizik, kesik, yanık, böcek ısırığı veya dövme yerlerinde yeni plaklar oluşabilir (Köbner fenomeni).
- Soğuk ve kuru hava
- Sigara ve alkol
- Obezite
- Bazı ilaçlar: Lityum, bazı tansiyon ilaçları (beta blokerler), sıtma ilaçları ve kortizonun aniden kesilmesi.
Belirtileri Nelerdir?
- Deride kırmızı, kabarık, sınırları belirgin plaklar
- Plakların üzerinde gümüşi-beyaz pullanma
- Kaşıntı, yanma veya ağrı
- Kuru, çatlayan ve kanayabilen deri
- Saçlı deride kalın kepeklenme ve kaşıntı
- Tırnaklarda çukurcuklar, sarı-kahverengi renk değişikliği, kalınlaşma ve kırılma
- El ayası ve ayak tabanında kalınlaşma, çatlak ve ağrı (yürümeyi ve el işlerini zorlaştırabilir)
Psoriatik Artrit (Sedef Romatizması)
Sedef hastalarının yaklaşık üçte birinde eklem iltihabı gelişebilir. Çoğu zaman cilt belirtilerinden yıllar sonra başlar; ancak bazen önce de ortaya çıkabilir:
- Eklemlerde ağrı, şişlik ve sertlik, özellikle sabahları
- Parmağın tamamının sosis gibi şişmesi (daktilit)
- Topuk ve tendon yapışma yerlerinde ağrı
- Bel ve boyun ağrısı
Erken tanı ve tedavi edilmezse eklemlerde kalıcı hasar oluşabileceğinden, eklem şikâyetleri olan sedef hastalarının mutlaka değerlendirilmesi gerekir.
Tanı Nasıl Konur?
Sedef hastalığı tanısı genellikle dermatoloji uzmanının muayenesiyle konur. Hekim deri, saçlı deri ve tırnakları inceler. Tanı şüpheli olduğunda deri biyopsisi yapılabilir. Hastalığın şiddeti, etkilenen vücut yüzeyi ve plakların özelliklerine göre belirlenir. Ayrıca eşlik eden hastalıklar açısından tansiyon, kan şekeri, kolesterol, karaciğer fonksiyonları ve eklem şikâyetleri değerlendirilir. Sedef hastalığı; egzama, seboreik dermatit, mantar enfeksiyonları ve liken planus gibi hastalıklarla karışabilir.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi, hastalığın türüne, şiddetine, etkilenen bölgelere, eşlik eden hastalıklara ve hastanın tercihlerine göre kişiye özel planlanır.
Topikal (Deriye Sürülen) Tedaviler
Hafif ve orta şiddetteki sedef hastalığında ilk tercihtir:
- Kortizonlu krem ve merhemler: İltihabı ve kaşıntıyı hızla azaltır. Hekimin önerdiği güçte ve sürede kullanılmalıdır.
- D vitamini benzeri kremler (kalsipotriol): Deri hücrelerinin çoğalmasını yavaşlatır; sıklıkla kortizonla birlikte kullanılır.
- Kalsinörin inhibitörleri: Yüz ve kıvrım bölgeleri gibi hassas alanlarda.
- Salisilik asit ve üre içeren ürünler: Kalın pulları yumuşatarak diğer tedavilerin etkisini artırır.
- Katran içeren ürünler ve şampuanlar: Özellikle saçlı deri tutulumunda.
- Nemlendiriciler: Kuruluğu ve kaşıntıyı azaltır; tedavinin her aşamasında önemlidir.
Fototerapi (Işık Tedavisi)
Dar bant UVB tedavisi, orta ve yaygın sedef hastalığında etkili bir tedavidir. Hastanede, belirli aralıklarla, kontrollü dozlarda uygulanır. Bazı durumlarda PUVA tedavisi (ilaç ile birlikte UVA ışını) kullanılabilir.
Sistemik (Ağızdan veya Enjeksiyonla) Tedaviler
Orta ve ağır sedef hastalığında, topikal tedaviye yanıt vermeyen durumlarda ve psoriatik artritte kullanılır:
- Metotreksat: Bağışıklık sistemini düzenleyen, uzun yıllardır kullanılan etkili bir ilaçtır.
- Siklosporin: Hızlı etki eder; kısa süreli kullanılır.
- Asitretin: A vitamini türevi bir ilaçtır; özellikle püstüler sedefte etkilidir. Gebelikte kesinlikle kullanılmaz.
- Apremilast ve JAK/TYK2 inhibitörleri gibi ağızdan alınan hedefe yönelik ilaçlar.
- Biyolojik ilaçlar: Sedef hastalığına yol açan belirli iltihap yolaklarını (TNF-alfa, IL-17, IL-23 gibi) hedef alan, enjeksiyonla uygulanan ilaçlardır. Ağır hastalıkta deri bulgularının tamamen veya neredeyse tamamen temizlenmesini sağlayabilir. Tedavi öncesi tüberküloz ve hepatit taraması yapılır.
Sistemik ilaçlar kullanan hastalar düzenli kan testleriyle yan etkiler açısından takip edilmelidir.
Günlük Yaşamda Öneriler
- Cildinizi düzenli olarak, özellikle banyodan sonra nemlendirin.
- Ilık suyla kısa banyolar yapın; sert sabun ve lifler kullanmayın.
- Pulları zorla koparmayın, cildinizi kaşımayın.
- Sigarayı bırakın ve alkolü sınırlayın.
- Sağlıklı kiloyu koruyun; kilo vermek tedaviye yanıtı artırabilir.
- Stresle başa çıkmak için gevşeme teknikleri ve düzenli egzersizden yararlanın.
- Kısa süreli ve kontrollü güneş ışığı faydalı olabilir; ancak güneş yanığı alevlenmeyi tetikleyebileceğinden yanıktan kaçının.
- Deri yaralanmalarından korunun.
- Tansiyon, şeker ve kolesterol kontrollerinizi düzenli yaptırın.
Sık Sorulan Sorular
- Sedef hastalığı bulaşıcı mı? Hayır; sedef hastalığı kesinlikle bulaşıcı değildir. Dokunma, havuz, ortak eşya kullanımı ile bulaşmaz.
- Sedef hastalığı tamamen geçer mi? Kronik bir hastalıktır; ancak uygun tedaviyle uzun süreli belirtisiz dönemler sağlanabilir.
- Diyet sedef hastalığını iyileştirir mi? Tek başına tedavi edici bir diyet yoktur; ancak dengeli beslenme ve kilo kontrolü hastalığın seyrini olumlu etkileyebilir.
- Sedef hastaları gebe kalabilir mi? Evet; ancak bazı ilaçlar gebelikte kullanılamadığından gebelik planlanmadan önce hekime danışılmalıdır.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Deride kırmızı, pullu, kaşıntılı plaklar, saçlı deride geçmeyen kalın kepeklenme veya tırnaklarda değişiklikler fark ettiyseniz, mevcut tedaviniz yeterli gelmiyorsa ya da eklemlerinizde ağrı, şişlik ve sabah sertliği başladıysa bir dermatoloji uzmanına başvurun. Hastalığın ruh halinizi ve günlük yaşamınızı olumsuz etkilemesi de hekime başvurmak için yeterli bir nedendir.
Acil durum: Vücudun büyük bölümünde yaygın kızarıklık ve pullanma ile birlikte üşüme-titreme, ateş ve halsizlik (eritrodermik sedef), yaygın iltihaplı kabarcıklar ile yüksek ateş (yaygın püstüler sedef) ya da biyolojik veya bağışıklık baskılayıcı ilaç kullanırken yüksek ateş ve ciddi enfeksiyon belirtileri gelişirse beklemeden acil servise başvurun.
Sedef hastalığı dermatoloji (deri ve zührevi hastalıkları) uzmanları tarafından tedavi edilir; eklem tutulumunda romatoloji uzmanlarından destek alınır. Eşlik eden hastalıklar açısından iç hastalıkları, kardiyoloji ve psikiyatri uzmanları da sürece katılabilir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Sedef hastalığı bulaşıcı mı?
Hayır. Sedef hastalığı bulaşıcı değildir; dokunmakla, sarılmakla ya da eşya paylaşımıyla başkasına geçmez. Bağışıklık sistemi ve genetik yatkınlıkla ilişkili bir cilt hastalığıdır.
Sedef hastalığı tamamen geçer mi?
Kesin ve kalıcı bir tedavisi henüz yoktur; kronik seyreder. Ancak uygun tedavilerle plaklar büyük ölçüde temizlenebilir ve uzun süreli iyilik dönemleri sağlanabilir. Tetikleyicilerden kaçınmak atakları azaltır.
Neler sedef atağını tetikler?
Stres, boğaz gibi enfeksiyonlar, deri travması, sigara, aşırı alkol, bazı ilaçlar ve soğuk-kuru hava sık tetikleyicilerdir. Kişi kendi tetikleyicilerini tanıdıkça atak sıklığını azaltabilir.
Güneş sedefe iyi gelir mi?
Kontrollü ve ölçülü güneş ışığı bazı hastalarda plakların gerilemesine yardımcı olabilir; nitekim tıbbi ışık tedavisi de bu ilkeye dayanır. Ancak aşırı güneş ve yanık zararlıdır; uygulamayı hekiminize danışarak ayarlayın.
Sedef hastalığı eklemleri etkiler mi?
Evet, bazı hastalarda eklem ağrısı ve şişliğiyle giden 'psoriatik artrit' gelişebilir. Eklem şikayetleri varsa erken değerlendirme, eklem hasarını önlemek açısından önemlidir.
Kendi durumunuzu yazın, Sedef Hastalığı ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →