Selenyum Eksikliği

Selenyum Eksikliği Nedir?

Selenyum, vücudun çok az miktarda ihtiyaç duyduğu ancak yaşamsal işlevler için vazgeçilmez olan bir eser elementtir. Selenyum eksikliği, besinlerle alınan ya da bağırsaktan emilen selenyumun vücudun ihtiyacını karşılamaması sonucu kandaki ve dokulardaki selenyum düzeyinin düşmesi durumudur. Selenyum, vücutta serbest olarak değil, selenoprotein adı verilen özel proteinlerin yapısında görev yapar. Bu proteinler hücreleri oksidatif hasardan korur, tiroid hormonlarının aktif hale gelmesine yardım eder ve bağışıklık sisteminin düzenli çalışmasına katkı sağlar.

Çeşitli beslenen sağlıklı yetişkinlerde belirgin selenyum eksikliği nadirdir. Buna karşın toprağındaki selenyum miktarı düşük olan bölgelerde yaşayan, uzun süre yalnızca tek tip besinle beslenen ya da sindirim sistemi hastalığı nedeniyle besinleri yeterince emeyen kişilerde eksiklik görülebilir. Bitkisel besinlerin selenyum içeriği yetiştikleri toprağa göre büyük farklılık gösterdiği için aynı besin farklı bölgelerde farklı miktarda selenyum içerebilir.

Selenyum eksikliği çoğu zaman sessiz ilerler. Hafif eksiklikte belirgin bir yakınma olmayabilir; ancak eksiklik sürdüğünde kas, kalp, tiroid ve bağışıklık sistemi ile ilgili sorunlar ortaya çıkabilir. Bu nedenle şüphe duyulduğunda tanı ve tedavi kararı bir hekim tarafından, gerekirse kan tetkikiyle verilmelidir. Kendi başınıza yüksek dozda selenyum takviyesi başlamak, eksiklik kadar sorun yaratabilir.

Selenyumun Vücuttaki Görevleri

• Antioksidan savunma: Glutatyon peroksidaz gibi selenoproteinler, hücrelerde oluşan zararlı oksijen türevlerini etkisizleştirmeye yardım eder.
• Tiroid işlevi: Deiyodinaz enzimleri, tiroksin (T4) hormonunun daha etkin biçim olan T3'e dönüşmesini sağlar. Tiroid bezi, vücutta doku ağırlığı başına en fazla selenyum içeren organlardan biridir.
• Bağışıklık sistemi: Bağışıklık hücrelerinin düzenli çalışması için yeterli selenyum gerekir.
• Üreme sağlığı: Selenyum, sperm hücrelerinin yapısında ve hareketliliğinde rol oynayan proteinlerin bir parçasıdır.
• DNA sentezi ve hücre koruması: Selenoproteinler hücre çoğalmasında ve DNA onarımında görev alan süreçlere katkı verir.

Selenyum Eksikliğinin Belirtileri

Belirtiler eksikliğin derecesine ve süresine göre değişir. Hafif eksiklik çoğunlukla belirti vermez. Daha belirgin eksiklikte aşağıdaki yakınmalar görülebilir; bunların hiçbiri tek başına selenyum eksikliğini göstermez ve başka birçok durumda da ortaya çıkabilir:

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve enerji düşüklüğü
• Kas güçsüzlüğü ve kas ağrıları
• Saç dökülmesi ve saçların incelmesi
• Tırnaklarda yapısal değişiklikler
• Sık enfeksiyon geçirme, bağışıklığın zayıflaması
• Zihinsel yavaşlama, odaklanma güçlüğü ve sis hissi
• Tiroid ile ilişkili yakınmalar: soğuğa duyarlılık, kilo alımı ya da tiroid fonksiyon testlerinde dengesizlik
• Erkeklerde sperm kalitesinde düşüklük ve üreme sorunları

Çok ağır ve uzun süreli eksiklik, bazı bölgelerde tanımlanmış iki hastalıkla ilişkilendirilmiştir. Keshan hastalığı, kalp kasının hastalanmasıyla (kardiyomiyopati) seyreden ve selenyumdan çok fakir bölgelerde görülen bir tablodur. Kashin-Beck hastalığı ise özellikle çocuk ve ergenlerde eklem kıkırdağını ve kemik gelişimini etkileyen bir eklem hastalığıdır. Bu iki hastalık bugün çoğu ülkede beslenme ve takviye programlarıyla büyük oranda kontrol altındadır ve gündelik hayatta nadir görülür.

Önemli: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, bayılma ya da belirgin ödem gibi kalple ilgili belirtiler varsa bunları selenyum eksikliğine bağlayıp beklemeyin; acil olarak bir sağlık kuruluşuna başvurun.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Selenyum eksikliğinin temel nedenleri üç başlıkta toplanabilir: yetersiz alım, yetersiz emilim ve artmış kayıp ya da ihtiyaç.

• Düşük selenyumlu topraklarda yetişen besinlerle beslenme: Bitkisel besinlerin selenyum içeriği toprağa bağlıdır. Yalnızca yerel ve sınırlı çeşitte besinle beslenen topluluklarda eksiklik riski artar.
• Dengesiz ve sınırlı beslenme: Yetersiz protein alımı, çok kısıtlı diyetler ve uzun süreli yeme bozuklukları selenyum alımını azaltabilir.
• Sindirim sistemi hastalıkları ve ameliyatlar: Crohn hastalığı, ülseratif kolit, çölyak hastalığı, kısa bağırsak sendromu ve obezite cerrahisi (bariyatrik ameliyatlar) emilimi düşürebilir.
• Uzun süreli damar yoluyla beslenme (TPN): Solüsyonda selenyum yeterince yer almazsa eksiklik gelişebilir.
• Diyaliz tedavisi: Kronik böbrek yetmezliği nedeniyle diyalize giren hastalarda selenyum düzeyi düşebilir.
• Bazı kronik hastalıklar: HIV enfeksiyonu gibi durumlarda emilim bozukluğu ve artmış ihtiyaç nedeniyle risk artabilir.
• Yaşlılık: İştah azalması ve beslenme çeşitliliğinin daralması nedeniyle yaşlılarda alım düşebilir.
• Hamilelik ve emzirme: İhtiyaç bir miktar artar; dengeli beslenmeyen kişilerde düşük alım sorun yaratabilir.

Selenyum Eksikliği Nasıl Tanınır?

Tanı, şikayetlerin ve risk faktörlerinin hekim tarafından değerlendirilmesi ile başlar. Beslenme alışkanlıkları, geçirilmiş ameliyatlar, kronik hastalıklar ve kullanılan ilaçlar sorgulanır. Laboratuvarda en sık serum veya plazma selenyum düzeyi ölçülür. Bazı durumlarda selenyuma bağımlı bir enzim olan glutatyon peroksidaz aktivitesi ya da selenoprotein P düzeyi de bakılabilir. Saç ve tırnak selenyum ölçümleri uzun dönem alımı yansıtabilir ancak rutin tanı için yaygın kullanılmaz.

Selenyum düzeyi tek başına yorumlanmaz. Enfeksiyon, iltihap ve bazı kronik hastalıklar kan düzeylerini değiştirebilir. Tiroid işlevi şüphesi varsa TSH ve serbest T3/T4 gibi tiroid testleri de istenebilir. Test sonucunun yorumu ve eksikliğin gerçekten tedavi gerektirip gerektirmediği konusundaki karar hekime aittir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin amacı eksikliğin altta yatan nedenini ortadan kaldırmak ve selenyum düzeyini güvenli aralığa getirmektir.

• Beslenmenin düzenlenmesi: Çoğu hafif eksiklikte çeşitli ve dengeli bir beslenme düzeni yeterli olur.
• Takviye: Eksiklik kan tahliliyle doğrulanmışsa ya da emilim sorunu varsa hekim ya da diyetisyen uygun formda ve dozda takviye önerebilir.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Çölyak, enflamatuvar bağırsak hastalığı gibi emilim sorunlarının kontrolü eksikliğin düzelmesi için önemlidir.
• Damar yoluyla beslenen hastalar: Solüsyon içeriğinin selenyum açısından gözden geçirilmesi gerekir.
• Kontrol: Tedavi sonrası belirli aralıklarla düzey kontrolü yapılması, hem eksikliğin düzeldiğini göstermek hem de fazla alımı engellemek için önemlidir.

Fazla selenyum da zararlıdır. Selenyumun güvenli alım aralığı dardır. Yetişkinler için günlük alımın bir üst sınırı vardır ve bunun aşılması selenyum zehirlenmesine (selenozis) yol açabilir. Bulantı, ishal, ağızda metalik tat, nefeste sarımsak kokusu, saç ve tırnak dökülmesi, ciltte döküntü, yorgunluk ve sinir sistemi belirtileri görülebilir. Bu nedenle hekim önerisi olmadan yüksek dozda takviye kullanılmamalıdır.

Selenyumdan Zengin Besinler

Dengeli ve çeşitli bir beslenme, çoğu insanın selenyum ihtiyacını karşılamaya yeter. Selenyum içeren başlıca besinler şunlardır:

• Deniz ürünleri ve balık (ton balığı, sardalya, karides gibi)
• Et ürünleri, sakatatlar ve tavuk
• Yumurta
• Tam tahıllı ürünler ve ekmek
• Süt ve süt ürünleri
• Baklagiller, mantar ve bazı sebzeler (miktar topraktan etkilenir)
• Brezilya cevizi: Çok yüksek selenyum içerir; bu nedenle yalnızca ara sıra, az miktarda tüketilmelidir. Düzenli ve fazla tüketim istenmeyen şekilde yüksek alıma yol açabilir.

Pişirme yöntemi ve gıdanın işlenmesi selenyum miktarını bir ölçüde azaltabilir. Aşırı işlenmiş gıdalarla beslenen kişilerde alım düşük kalabilir.

Selenyum Eksikliği ve Tiroid İlişkisi

Tiroid bezi selenyumdan zengin bir organdır ve tiroid hormonlarının dönüşümü selenyuma bağlı enzimlerle yürür. Bu nedenle selenyum düzeyinin tiroid sağlığıyla ilişkisi uzun süredir araştırılmaktadır. Hashimoto tiroiditi gibi otoimmün tiroid hastalıklarında selenyum takviyesinin yararına dair çalışmaların sonuçları tutarlı değildir. Bazı çalışmalar antikor düzeylerinde düşüş bildirirken diğerleri belirgin klinik yarar göstermemiştir. Bu yüzden tiroid hastalığı olanların selenyum takviyesi kullanıp kullanmayacağına endokrinoloji uzmanı ya da ilgili hekimle birlikte karar vermesi gerekir.

Çocuklarda ve Özel Gruplarda Selenyum Eksikliği

Çocukların büyüme dönemindeki ihtiyaçları yetişkinlerden farklıdır ve alım önerileri yaşa göre değişir. Özel tıbbi mamalarla ya da çok kısıtlı diyetle beslenen çocuklarda, emilim bozukluğu olan ve metabolik hastalıklar nedeniyle diyet kısıtlaması uygulanan çocuklarda selenyum durumunun izlenmesi gerekebilir. Çocuklara hekim önerisi olmadan takviye vermeyin; yanlış doz ciddi sorunlara yol açabilir.

Hamilelikte ve emzirmede ihtiyaç bir miktar artar. Gebelikte vitamin ve mineral takviyesi kullanmak isteyen kadınların bunu jinekolog ya da diyetisyenle planlaması uygundur.

Günlük Yaşamda Korunma

• Haftanın büyük bölümünde balık, yumurta, et, süt ürünleri ve tam tahıl gibi besinleri içeren çeşitli bir diyet uygulayın.
• Tek tip besine dayalı ya da çok kısıtlayıcı diyetlerden kaçının.
• Sindirim sistemi hastalığınız ya da bariyatrik ameliyat geçmişiniz varsa düzenli kontrollerinizi aksatmayın.
• Bilinçsiz takviye kullanmayın; çoklu vitamin-mineral ürünlerindeki selenyum miktarını da hesaba katın.
• Brezilya cevizi gibi yoğun kaynakları ölçülü tüketin.
• Uzun süreli damar yoluyla beslenme alıyorsanız bakım ekibinizin laboratuvar kontrollerini takip edin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Nedeni açıklanamayan kalıcı yorgunluk, kas güçsüzlüğü, saç dökülmesi, sık enfeksiyon, tiroid testlerinde düzensizlik ya da emilimi bozan bir hastalığınız varsa bir hekime başvurun. Hekim sizi gerekirse dahiliye, endokrinoloji ya da gastroenteroloji uzmanına yönlendirebilir; beslenme planının hazırlanmasında diyetisyen destek verir.

Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma, ağır çarpıntı veya bacaklarda ani şişlik gibi belirtilerde beklemeden acile başvurun. Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için yerini tutmaz.