Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Psikiyatri
Halk arasında: TSSB, PTSD

Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), yaşamı tehdit eden olaylardan sonra gelişebilen, yeniden yaşama, kaçınma, olumsuz düşünce ve aşırı uyarılma belirtileriyle kendini gösteren bir ruhsal hastalıktır. Belirtiler en az bir ay sürer ve günlük işlevleri bozar. Tanı psikiyatrik değerlendirme ile konur. Tedavide psikoterapi ve ilaç tedavisi etkilidir. Erken tedavi iyileşmeyi hızlandırır. TSSB'nin belirtileri travmadan hemen sonra ortaya çıkabileceği gibi aylar sonra da görülebilir. Profesyonel yardım almak iyileşme sürecini olumlu etkiler.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu Nedir?

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), kişinin hayatını tehdit eden, ciddi yaralanmaya yol açan veya cinsel şiddet içeren travmatik bir olayı yaşaması, tanık olması ya da yakınının böyle bir olay yaşadığını öğrenmesinin ardından gelişebilen ve uzun süren bir ruhsal hastalıktır. Deprem, sel, yangın gibi doğal afetler; trafik ve iş kazaları; savaş ve terör; fiziksel veya cinsel saldırı; çocukluk çağı istismarı; ani ve beklenmedik ölümler ile ağır tıbbi tedaviler TSSB'ye yol açabilecek olaylar arasındadır. Afet çalışanları, sağlık personeli ve polis gibi travmatik olayların ayrıntılarına tekrar tekrar maruz kalan meslek gruplarında da görülebilir.

Travmatik bir olaydan sonra korku, üzüntü, uyku sorunları ve olayı sık sık hatırlama gibi tepkiler normaldir ve çoğu kişide bu tepkiler birkaç hafta içinde azalır. Ancak bazı kişilerde belirtiler bir aydan uzun sürer, giderek şiddetlenir ve günlük yaşamı, işi ve ilişkileri ciddi şekilde etkiler. Bu durumda TSSB'den söz edilir. TSSB bir zayıflık belirtisi değildir; etkili tedavilerle iyileşmek mümkündür.

Risk Faktörleri

Travmatik olay yaşayan herkeste TSSB gelişmez. Şu faktörler riski artırır:

  • Travmanın özellikleri: Uzun süren, tekrarlayan, kasıtlı olarak insan eliyle yapılan (saldırı, istismar, işkence) ve cinsel şiddet içeren travmalar; olay sırasında yaralanma veya ölüm korkusu yaşama.
  • Daha önce yaşanmış travmalar: Özellikle çocuklukta yaşanan istismar ve ihmal.
  • Daha önce var olan ruhsal sorunlar: Depresyon, kaygı bozuklukları.
  • Ailede ruhsal hastalık öyküsü
  • Sosyal destek eksikliği: Olay sonrasında yalnız kalma, destek görmeme.
  • Olay sonrası ek stres kaynakları: Ev, iş veya sevilen birinin kaybı, maddi sorunlar.
  • Olay sırasında yoğun çaresizlik ve dissosiyasyon (kopma) yaşama
  • Kadın cinsiyet: TSSB kadınlarda yaklaşık iki kat daha sık görülür.
  • Alkol ve madde kullanımı

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle olaydan sonraki ilk 3 ay içinde başlar; ancak bazen aylar hatta yıllar sonra ortaya çıkabilir (gecikmeli başlangıç). TSSB belirtileri dört ana grupta toplanır:

1. Yeniden Yaşama

  • Olayla ilgili istemsiz, rahatsız edici ve tekrarlayan anılar
  • Olayla ilgili kâbuslar
  • Olayı yeniden yaşıyormuş gibi hissetme (flashback, "geri dönüşler")
  • Olayı hatırlatan durumlarla karşılaşınca yoğun sıkıntı
  • Hatırlatıcılara karşı çarpıntı, terleme, titreme gibi bedensel tepkiler

2. Kaçınma

  • Olayla ilgili düşünce, duygu ve konuşmalardan kaçınma
  • Olayı hatırlatan yerler, kişiler, etkinlikler ve durumlardan uzak durma

3. Düşünce ve Duygudurumda Olumsuz Değişiklikler

  • Olayın önemli bölümlerini hatırlayamama
  • Kendisi, başkaları ve dünya hakkında kalıcı olumsuz düşünceler ("Hiç kimseye güvenilmez", "Dünya çok tehlikeli")
  • Olaydan dolayı kendini veya başkalarını aşırı suçlama
  • Kalıcı korku, dehşet, öfke, suçluluk veya utanç duyguları
  • Önceden zevk alınan etkinliklere ilgi kaybı
  • Başkalarından kopmuş, yabancılaşmış hissetme
  • Mutluluk, sevgi gibi olumlu duyguları yaşayamama

4. Aşırı Uyarılmışlık

  • Sinirlilik ve öfke patlamaları
  • Kendine zarar verici veya tehlikeli davranışlar
  • Sürekli tetikte olma, tehlike kollama
  • Kolay irkilme, ani seslerden aşırı korkma
  • Konsantrasyon güçlüğü
  • Uyku sorunları

Çocuklarda TSSB

Küçük çocuklarda belirtiler farklı olabilir: Travmatik olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırma, korkutucu rüyalar, altını ıslatma, parmak emme gibi daha önceki gelişim dönemlerine geri dönme, ebeveynden ayrılamama, aşırı huzursuzluk, öfke nöbetleri ve okul başarısında düşme görülebilir.

Akut Stres Bozukluğu ve Karmaşık TSSB

  • Akut stres bozukluğu: Travmatik olaydan sonraki ilk 3 gün ile 1 ay arasında görülen, TSSB'ye benzer belirtilerle seyreden durumdur. Erken destekle bir kısmında TSSB gelişimi önlenebilir.
  • Karmaşık (kompleks) TSSB: Çocukluk çağı istismarı, aile içi şiddet, esaret veya işkence gibi uzun süreli ve tekrarlayan travmalardan sonra gelişebilir. TSSB belirtilerine ek olarak duyguları düzenlemede ciddi güçlük, kalıcı değersizlik ve utanç duyguları ve ilişkilerde belirgin sorunlar görülür.

Eşlik Edebilen Sorunlar

  • Depresyon
  • Kaygı bozuklukları, panik atak
  • Alkol ve madde kullanım bozuklukları
  • İntihar düşünceleri ve girişimleri
  • Kronik ağrı, baş ağrısı, sindirim sorunları
  • Kalp ve damar hastalıkları riskinde artış
  • İş, aile ve sosyal yaşamda bozulma

Tanı Nasıl Konur?

TSSB tanısı bir psikiyatri uzmanı veya ruh sağlığı profesyoneli tarafından, kişiyle yapılan ayrıntılı görüşmeyle konur. Travmatik olayın niteliği, belirtilerin türü, süresi (bir aydan uzun) ve günlük yaşama etkisi değerlendirilir. Değerlendirmede standart ölçekler kullanılabilir. Belirtilere yol açabilecek bedensel hastalıklar, kafa travmasına bağlı beyin hasarı, alkol ve madde kullanımı ile eşlik eden depresyon ve diğer ruhsal hastalıklar da araştırılır.

Tedavi Seçenekleri

TSSB tedavi edilebilir bir hastalıktır. Uygun tedaviyle hastaların büyük çoğunluğunda belirtiler belirgin şekilde azalır. Tedavi ne kadar erken başlanırsa sonuç o kadar iyi olur; ancak yıllar önce yaşanmış travmalara bağlı TSSB de etkili şekilde tedavi edilebilir.

Travma Odaklı Psikoterapiler

TSSB tedavisinde ilk tercih edilen ve en etkili yöntemlerdir:

  • Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi: Travmayla ilgili olumsuz düşüncelerin ve inançların fark edilip değiştirilmesine, kaçınma davranışlarının azaltılmasına yardımcı olur.
  • Uzamış maruz bırakma terapisi: Kişinin güvenli bir terapi ortamında, kademeli olarak travmatik anılarla ve kaçındığı durumlarla yüzleşmesini sağlar; böylece bu anıların yarattığı korku ve sıkıntı zamanla azalır.
  • Bilişsel işleme terapisi: Travmanın kişinin kendisi ve dünya hakkındaki düşüncelerini nasıl etkilediğine odaklanır.
  • EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme): Travmatik anıların, göz hareketleri veya diğer iki taraflı uyaranlar eşliğinde yeniden işlenmesini sağlayan, etkinliği kanıtlanmış bir yöntemdir.
  • Çocuklarda: Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve oyun temelli yaklaşımlar; ailenin tedaviye katılımı çok önemlidir.

İlaç Tedavisi

  • Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (sertralin, paroksetin) ve venlafaksin TSSB belirtilerini azaltmada etkilidir.
  • Kâbuslar ve uyku sorunları için hekim önerisiyle başka ilaçlar kullanılabilir.
  • Benzodiazepin grubu sakinleştiriciler TSSB tedavisinde önerilmez; bağımlılık riski taşır ve iyileşmeyi olumsuz etkileyebilir.
  • İlaçlar psikoterapiyle birlikte kullanıldığında daha etkili olabilir.

Travmatik Olay Sonrası İlk Dönemde Neler Yapılabilir?

  • Güvende olduğunuzdan emin olun; temel ihtiyaçlarınızı (barınma, beslenme, uyku) karşılayın.
  • Güvendiğiniz kişilerle zaman geçirin; yalnız kalmamaya çalışın.
  • Duygularınızı hazır olduğunuzda, istediğiniz kadarıyla paylaşın; konuşmaya zorlanmayın.
  • Günlük rutininizi mümkün olduğunca sürdürün.
  • Alkol ve madde kullanımından kaçının; bu maddeler kısa süreli rahatlama sağlasa da iyileşmeyi zorlaştırır.
  • Haberleri ve olayla ilgili görüntüleri sürekli izlemekten kaçının.
  • Nefes egzersizleri ve gevşeme tekniklerini deneyin.
  • Düzenli fiziksel aktivite yapın.
  • Belirtiler bir aydan uzun sürerse veya çok yoğunsa profesyonel yardım alın.

Yakınlara Öneriler

  • Sabırlı olun ve yargılamadan dinleyin.
  • Kişiyi travmayı anlatmaya zorlamayın; hazır olduğunda dinlemeye açık olduğunuzu belirtin.
  • "Artık unut", "Geçmişte kaldı" gibi ifadelerden kaçının.
  • Profesyonel yardım almasını destekleyin.
  • Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin; TSSB olan birine destek olmak yorucu olabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Travmatik bir olaydan sonra bir aydan uzun süren rahatsız edici anılar, kâbuslar, olayı hatırlatan durumlardan kaçınma, sürekli tetikte olma, uyku sorunları, öfke patlamaları ya da işinizi, ilişkilerinizi ve günlük yaşamınızı etkileyen belirtiler varsa bir psikiyatri uzmanına veya ruh sağlığı profesyoneline başvurun. Çocuğunuzda travmatik bir olay sonrası davranış değişiklikleri fark ederseniz çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurun.

Acil durum: Kendinize veya başkalarına zarar verme düşünceleri, intihar düşünceleri ya da planları, gerçeklikten kopma ve kontrol edilemeyen yoğun panik ve ajitasyon varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın. Şiddet veya istismar altındaysanız güvenliğiniz için 112'yi arayabilirsiniz; kadınlar ve çocuklar için ALO 183 Sosyal Destek Hattı da aranabilir.

Travma sonrası stres bozukluğu psikiyatri uzmanları ve klinik psikologlar tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Çocuk ve ergenlerde çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanları, ilk değerlendirme ve yönlendirmede aile hekimliği, eşlik eden bedensel sorunlarda ilgili uzmanlık alanlarının hekimleri, sosyal hizmet uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

TSSB ne kadar sürer?

TSSB'nin süresi kişiden kişiye değişir. Tedavi edilmezse aylarca veya yıllarca sürebilir. Erken tanı ve uygun tedavi ile belirtiler önemli ölçüde azalabilir veya tamamen ortadan kalkabilir.

TSSB her travmadan sonra mı gelişir?

Hayır, her travma yaşayan kişide TSSB gelişmez. Belirtilerin ortaya çıkması için travmanın şiddeti, kişinin geçmiş öyküsü, destek sistemi ve genetik yatkınlık gibi birçok faktör etkilidir.

TSSB tedavisinde ilaç şart mı?

Hayır, ilaç her zaman gerekli değildir. Hafif ve orta düzeydeki vakalarda psikoterapi tek başına etkili olabilir. Orta ve ağır vakalarda ilaç tedavisi psikoterapiye eklenebilir. Tedavi kişiye özel planlanır.

TSSB'de neden psikoterapi önerilir?

Psikoterapi, travmanın işlenmesine, kaçınma davranışlarının azaltılmasına ve olumsuz düşünce kalıplarının değiştirilmesine yardımcı olur. BDT ve EMDR gibi yöntemler bilimsel olarak etkinliği kanıtlanmıştır.

TSSB'de intihar riski var mı?

Evet, TSSB'de intihar düşünceleri ve girişimleri normal popülasyona göre daha sık görülebilir. Bu nedenle ciddi belirtiler gösteren kişilerin mutlaka profesyonel yardım alması önemlidir. Acil durumlarda 112 aranmalıdır.

Travma Sonrası Stres Bozukluğu ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Travma Sonrası Stres Bozukluğu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →