Tükürük Bezi İltihabı

Tükürük Bezi İltihabı Nedir?

Tükürük bezi iltihabı (siyaladenit), tükürük üreten bezlerin iltihaplanmasıdır. İnsanda üç çift büyük tükürük bezi bulunur: Kulak önünde ve altında yer alan kulak altı (parotis) bezi, alt çenenin altında yer alan çene altı (submandibular) bezi ve dilin altında yer alan dil altı (sublingual) bezi. Ayrıca ağız içinde yüzlerce küçük tükürük bezi vardır. Tükürük, sindirimin başlamasına, ağzın nemli tutulmasına, dişlerin korunmasına ve ağızdaki mikropların kontrol altında tutulmasına yardımcı olur.

Tükürük bezi iltihabı en sık kulak altı bezinde ve çene altı bezinde görülür. Bakteriyel veya viral enfeksiyonlara, tükürük bezi taşlarına, ağız kuruluğuna veya bazı otoimmün hastalıklara bağlı olarak gelişebilir. Çoğu zaman tedaviyle kısa sürede iyileşir; ancak tedavi edilmezse apseye dönüşebilir veya tekrarlayıcı hale gelebilir.

Tükürük Bezi İltihabı Türleri

Akut Bakteriyel Siyaladenit

Ani başlayan bakteriyel enfeksiyondur; en sık kulak altı bezinde görülür. En sık neden Staphylococcus aureus bakterisidir. Özellikle ağız kuruluğu ve tükürük akışının azaldığı durumlarda bakterilerin ağızdan tükürük kanalına doğru yükselmesiyle gelişir. Yaşlılar, ameliyat sonrası dönemdeki hastalar, sıvı kaybı yaşayanlar, ağız hijyeni yetersiz olanlar ve birden fazla ilaç kullananlar risk altındadır.

Viral Siyaladenit

• Kabakulak: Tükürük bezlerinin en bilinen viral enfeksiyonudur. Genellikle her iki kulak altı bezinde şişlik, ateş ve halsizlikle seyreder. Kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK) aşısı sayesinde artık daha nadir görülür.
• Diğer virüsler: Epstein-Barr virüsü, grip, parainfluenza, coxsackie, sitomegalovirüs ve HIV.

Kronik ve Tekrarlayan Siyaladenit

• Tükürük bezi taşları: Tükürük akışını engelleyerek tekrarlayan iltihaplara yol açar; özellikle çene altı bezinde.
• Kanal darlıkları: Tükürük kanalının daralması tükürük akışını bozar.
• Çocuklarda tekrarlayan parotit (juvenil rekürren parotit): Genellikle 3–6 yaşları arasında başlayan, kulak altı bezinde tekrarlayan şişlik atakları. Çoğunlukla ergenlikte kendiliğinden geçer.
• Otoimmün hastalıklar: Sjögren sendromu tükürük bezlerinde kronik iltihaba, ağız ve göz kuruluğuna yol açar.
• Radyoterapi sonrası: Baş-boyun bölgesine uygulanan radyoterapi tükürük bezlerinde hasar ve kalıcı ağız kuruluğuna yol açabilir.
• Radyoaktif iyot tedavisi sonrası: Tiroit hastalıklarında uygulanan radyoaktif iyot tedavisinden sonra görülebilir.
• IgG4 ile ilişkili hastalık, sarkoidoz ve tüberküloz: Nadir nedenler.

Risk Faktörleri

• Sıvı kaybı ve yetersiz su içme
• Ağız kuruluğu yapan ilaçlar: İdrar söktürücüler, antihistaminikler, antidepresanlar, bazı tansiyon ve mesane ilaçları
• İleri yaş
• Yetersiz ağız hijyeni
• Yakın zamanda geçirilen ameliyat
• Tükürük bezi taşları
• Diyabet, böbrek yetmezliği ve bağışıklık sistemi zayıflığı
• Sjögren sendromu
• Baş-boyun bölgesine radyoterapi
• Sigara kullanımı
• Bulimiya ve anoreksiya gibi yeme bozuklukları
• KKK aşısı yapılmamış olması (kabakulak için)

Belirtileri Nelerdir?

• Tükürük bezinde şişlik: Kulak önünde ve altında (parotis), çene altında (submandibular) veya dil altında.
• Ağrı ve hassasiyet: Özellikle yemek yerken veya yemek düşünüldüğünde artar.
• Şişliğin üzerinde kızarıklık ve sıcaklık
• Ağızda kötü veya tuzlu tat
• Tükürük kanalı ağzından iltihap gelmesi: Bez üzerine bastırıldığında yanak içinden veya dil altından iltihap akabilir.
• Ağız kuruluğu
• Ağız açmada ve çiğnemede güçlük
• Ateş, titreme ve halsizlik (enfeksiyon durumunda)
• Kulak ağrısı (kulak altı bezi iltihabında)

Kabakulak Belirtileri

Kabakulakta genellikle ateş, baş ağrısı, kas ağrıları ve halsizlikten sonra bir veya iki taraflı kulak altı bezinde şişlik gelişir; yüz "hamster" görünümünü alır. Ergen ve yetişkin erkeklerde testis iltihabı (orşit), nadiren menenjit, işitme kaybı ve pankreatit gibi komplikasyonlar görülebilir.

Komplikasyonlar

• Apse: Tükürük bezinde iltihap birikmesi; boşaltılması gerekebilir.
• Enfeksiyonun yayılması: Yüz, boyun ve ağız tabanı dokularına yayılım; nadiren nefes yolunu tehdit edebilir.
• Kronik iltihap ve bezde kalıcı hasar
• Yüz siniri etkilenmesi: Çok nadir; kulak altı bezinde yüz siniri geçtiği için ağır enfeksiyonlarda veya tümörlerde yüz felcine yol açabilir.
• Sepsis: Ağır ve tedavi edilmeyen olgularda, özellikle yaşlı ve bağışıklığı zayıf hastalarda.

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Tükürük bezlerinin dışarıdan ve ağız içinden muayenesi; bez üzerine bastırılarak kanal ağzından gelen tükürüğün veya iltihabın değerlendirilmesi.
• Kültür: Kanal ağzından gelen iltihaptan örnek alınarak etkeni ve uygun antibiyotiği belirlemek.
• Kan testleri: Tam kan sayımı, CRP; kabakulak ve diğer virüsler için antikor testleri; otoimmün hastalık şüphesinde ilgili testler.
• Ultrason: Tükürük bezi hastalıklarında ilk tercih edilen görüntüleme yöntemidir; iltihap, apse, taş ve kitleleri gösterir.
• Bilgisayarlı tomografi veya MR: Apse, derin boyun enfeksiyonu ve tümör şüphesinde.
• Siyaloendoskopi: Tükürük kanalının ince bir kamerayla içeriden incelenmesi; tekrarlayan iltihaplarda hem tanı hem tedavi amaçlı kullanılır.
• Biyopsi: Kronik şişlik veya kitle varlığında; Sjögren sendromu tanısında dudak içindeki küçük tükürük bezlerinden biyopsi alınabilir.

Tedavi Seçenekleri

Akut Bakteriyel Siyaladenit Tedavisi

• Antibiyotikler: Ağızdan veya ağır olgularda damar yoluyla. Belirtiler düzelse bile tedavi süresi tamamlanmalıdır.
• Bol sıvı alımı: Tükürük akışını artırır ve sıvı kaybını önler; ağır olgularda damardan sıvı verilir.
• Tükürük salgısını artırmak (siyalog kullanımı): Limon dilimi, ekşi şekerler veya şekersiz sakız; tükürüğün akmasını ve iltihabın kanaldan boşalmasını sağlar.
• Bez masajı: Bezin arkadan öne doğru, kanal ağzına yönelik nazikçe masajı.
• Ilık kompres: Ağrı ve şişliği azaltır.
• Ağrı kesiciler
• İyi ağız hijyeni: Düzenli diş fırçalama ve tuzlu su ile gargara.
• Apse drenajı: Apse gelişmişse iğneyle veya küçük bir kesiyle boşaltılır.

Viral Siyaladenit (Kabakulak) Tedavisi

Antibiyotik etkili değildir. Dinlenme, bol sıvı, ağrı ve ateş için parasetamol, şişlik üzerine ılık veya soğuk kompres ve yumuşak gıdalar önerilir. Ekşi yiyecekler ağrıyı artırabileceğinden kaçınılmalıdır. Kabakulak bulaşıcı olduğu için hasta şişlik başladıktan sonra yaklaşık 5 gün okul ve işten uzak durmalıdır.

Kronik ve Tekrarlayan Siyaladenit Tedavisi

• Altta yatan nedenin tedavisi: Taşların çıkarılması, kanal darlıklarının genişletilmesi
• Siyaloendoskopi: Kanal içinin yıkanması, taşların çıkarılması ve darlıkların genişletilmesi
• Ağız kuruluğunun tedavisi: Bol su, yapay tükürük ürünleri, hekim önerisiyle tükürük salgısını artıran ilaçlar
• Ağız kuruluğu yapan ilaçların hekimle gözden geçirilmesi
• Sjögren sendromunda romatoloji takibi
• Bezin çıkarılması: Tüm tedavilere rağmen sık tekrarlayan ve bezde kalıcı hasar oluşturan iltihaplarda son seçenek olarak düşünülebilir.

Korunma Yolları

• Gün boyunca yeterli miktarda su için.
• Dişlerinizi günde iki kez fırçalayın ve diş ipi kullanın; düzenli diş hekimi kontrolüne gidin.
• Sigara içmeyin.
• Ağız kuruluğu yapan ilaç kullanıyorsanız hekiminizle alternatifleri konuşun.
• Şekersiz sakız çiğneyerek tükürük akışını destekleyin.
• Çocukların KKK aşılarının eksiksiz yapılmasını sağlayın.
• Yaşlı ve yatağa bağımlı yakınlarınızın sıvı alımına ve ağız bakımına özen gösterin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Kulak önünde, çene altında veya dil altında ağrılı şişlik, ağızda kötü tat, kanal ağzından iltihap gelmesi, ateş, ağız açmada güçlük ya da tekrarlayan tükürük bezi şişlikleri varsa bir kulak burun boğaz uzmanına başvurun. Ağrısız, sert ve giderek büyüyen bir şişlik, yüzde kas güçsüzlüğü veya uyuşma fark ederseniz tümör açısından da değerlendirilmelisiniz.

Acil durum: Tükürük bezinde hızla artan şişlikle birlikte yüksek ateş, nefes almada zorlanma, yutkunamama, salya akması, ağzı neredeyse hiç açamama, boyunda yaygın şişlik ve kızarıklık, yüz kaslarında ani güçsüzlük ya da kabakulak geçiren çocuk veya gençte şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, kusma veya testiste ağrılı şişlik varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Tükürük bezi iltihabı kulak burun boğaz hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. İlk değerlendirmede aile hekimliği ve iç hastalıkları, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, kabakulak ve ağır enfeksiyonlarda enfeksiyon hastalıkları, Sjögren sendromunda romatoloji, ağız bakımı ve ağız içi değerlendirmede ağız, diş ve çene cerrahisi uzmanları ve diş hekimleri sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.