Yenidoğan Sarılığı

Yenidoğan Sarılığı Nedir?

Yenidoğan sarılığı, yeni doğan bebeklerde kandaki bilirubin düzeyinin yükselmesi sonucu cildin, göz aklarının ve mukozaların sarı renk almasıdır. Bilirubin, yaşlanan kırmızı kan hücrelerinin parçalanması sonucu oluşan sarı renkli bir maddedir. Normalde karaciğer tarafından işlenerek safra yoluyla bağırsaklara atılır ve dışkıyla vücuttan uzaklaştırılır.

Yenidoğan sarılığı çok yaygındır: Zamanında doğan bebeklerin yaklaşık %60'ında, erken doğan (prematüre) bebeklerin ise yaklaşık %80'inde ilk haftada sarılık görülür. Çoğu zaman zararsız ve geçicidir; "fizyolojik sarılık" olarak adlandırılır ve kendiliğinden geçer. Ancak bilirubin düzeyi çok yükselirse beyne geçerek kalıcı beyin hasarına (kernikterus) yol açabilir. Bu nedenle sarılığın doğru şekilde izlenmesi ve gerektiğinde zamanında tedavi edilmesi çok önemlidir.

Yenidoğanlarda Sarılık Neden Sık Görülür?

• Yenidoğan bebeklerin kırmızı kan hücresi sayısı fazladır ve bu hücrelerin ömrü yetişkinlere göre daha kısadır; bu nedenle daha fazla bilirubin oluşur.
• Bebeğin karaciğeri henüz tam olgunlaşmamıştır ve bilirubini işleme kapasitesi sınırlıdır.
• Bağırsaklardan bilirubinin geri emilimi daha fazladır.

Yenidoğan Sarılığı Türleri

Fizyolojik Sarılık

• En sık görülen türdür.
• Genellikle doğumdan 24 saat sonra (2–3. günlerde) başlar.
• 3–5. günlerde en yüksek düzeye ulaşır.
• Zamanında doğan bebeklerde genellikle 1–2 hafta içinde kendiliğinden geçer.
• Bebek iyi beslenir, aktiftir ve başka belirti yoktur.

Anne Sütüyle İlişkili Sarılıklar

• Yetersiz beslenmeye bağlı sarılık (emzirme sarılığı): İlk günlerde bebeğin yeterli anne sütü alamaması sonucu sıvı ve kalori yetersizliğine bağlı olarak gelişir. Sık ve etkili emzirme ile önlenebilir.
• Anne sütü sarılığı: Anne sütündeki bazı maddelerin bilirubin atılımını yavaşlatmasıyla gelişir. Genellikle ilk haftanın sonunda başlar ve 2–3 ay sürebilir. Bebek sağlıklı, iyi beslenen ve kilo alan bir bebektir. Genellikle zararsızdır ve emzirmeye devam edilir; emzirmeyi bırakmak gerekmez.

Patolojik Sarılık

Altta yatan bir hastalığa bağlı sarılıktır. Şu durumlarda patolojik sarılıktan şüphelenilir:

• İlk 24 saat içinde başlayan sarılık
• Bilirubin düzeyinin çok hızlı yükselmesi veya çok yüksek olması
• Zamanında doğan bebekte 2 haftadan, prematüre bebekte 3 haftadan uzun süren sarılık
• Açık renkli (beyaz, gri, macun renginde) dışkı ve koyu renkli idrar
• Bebeğin hasta görünmesi, emmemesi, ateş, kusma veya uyuşukluk

Patolojik Sarılığın Nedenleri

• Kan uyuşmazlıkları:
  • Rh uyuşmazlığı: Rh negatif anneden Rh pozitif bebeğe; annenin antikorları bebeğin kan hücrelerini parçalar. Anneye uygun zamanda yapılan anti-D iğnesi ile büyük ölçüde önlenebilir.
  • ABO uyuşmazlığı: En sık olarak kan grubu 0 olan annenin A veya B kan gruplu bebeğinde görülür.
• G6PD enzim eksikliği: Kırmızı kan hücrelerinin kolay parçalanmasına yol açan kalıtsal enzim eksikliği; Türkiye'de özellikle bazı bölgelerde sık görülür.
• Diğer kalıtsal kırmızı kan hücresi hastalıkları: Herediter sferositoz gibi.
• Doğum sırasında oluşan kanamalar: Başta büyük kan birikimi (sefal hematom) ve morluklar.
• Enfeksiyonlar: Sepsis, idrar yolu enfeksiyonu.
• Hipotiroidi: Tiroit hormonunun yetersizliği; topuk kanı taramasıyla saptanır.
• Prematürelik
• Anne diyabeti
• Kalıtsal bilirubin metabolizması bozuklukları: Crigler-Najjar ve Gilbert sendromu gibi.
• Uzamış sarılıkta karaciğer ve safra yolu hastalıkları: Özellikle biliyer atrezi (safra yollarının doğuştan tıkalı olması). Bu durumda sarılık uzar, dışkı açık renkli, idrar koyu renklidir. Ameliyatın ilk 2 ay içinde yapılması başarıyı belirgin şekilde artırdığından erken tanı hayati önem taşır.

Risk Faktörleri

• Erken doğum (37. gebelik haftasından önce)
• Yetersiz emzirme, aşırı kilo kaybı
• Anne ile bebek arasında kan grubu uyuşmazlığı
• Daha önceki kardeşte tedavi gerektiren sarılık öyküsü
• Doğum travmasına bağlı morluklar ve sefal hematom
• G6PD eksikliği
• Bazı etnik kökenler (Doğu Asya ve Akdeniz kökenli bebekler)
• Annenin diyabeti
• Erken taburculuk ve yetersiz takip

Belirtileri Nelerdir?

• Cildin sararması: Sarılık genellikle önce yüzde başlar, bilirubin yükseldikçe göğüse, karına ve en son bacaklara, el ve ayak tabanlarına yayılır.
• Göz aklarının sararması
• Bilirubin düzeyi çok yüksek olduğunda:
  • Aşırı uykulu olma, uyandırmakta zorlanma
  • Emmede isteksizlik veya zayıf emme
  • Kas tonusunda azalma (gevşeklik)

Bilirubin Ensefalopatisi ve Kernikterus

Çok yüksek bilirubin düzeyleri beyne geçerek akut bilirubin ensefalopatisine yol açabilir: Aşırı uyku hali, emmeme, tiz sesle ağlama, vücudun ve boynun geriye doğru kasılması, ateş ve havale görülebilir. Tedavi edilmezse kalıcı beyin hasarı (kernikterus) gelişir: Serebral palsi, işitme kaybı, göz hareket bozuklukları, diş minesi bozuklukları ve zihinsel gelişim geriliği. Kernikterus, zamanında tanı ve tedaviyle önlenebilir bir durumdur.

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Bebek gün ışığında veya iyi aydınlatılmış ortamda muayene edilir. Ancak sarılığın derecesini gözle değerlendirmek yanıltıcı olabilir, özellikle koyu tenli bebeklerde.
• Transkutan bilirubin ölçümü: Ciltten ağrısız şekilde, bir cihazla yapılan tarama ölçümüdür.
• Kanda bilirubin ölçümü: Kesin değer için kan alınarak total ve direkt (konjuge) bilirubin ölçülür. Ölçülen değer, bebeğin saat cinsinden yaşına ve risk faktörlerine göre özel eğriler üzerinde değerlendirilir.
• Ek testler: Anne ve bebeğin kan grubu, direkt Coombs testi, tam kan sayımı, retikülosit sayımı, G6PD düzeyi, tiroit fonksiyon testleri ve enfeksiyon şüphesinde ilgili testler.
• Uzamış sarılıkta: Direkt bilirubin ölçümü mutlaka yapılmalıdır; yüksekse karaciğer ve safra yolları ayrıntılı olarak araştırılır.

Tedavi Seçenekleri

Beslenme

Sık ve etkili emzirme, bilirubinin dışkıyla atılmasını hızlandırır. İlk günlerde bebek günde en az 8–12 kez emzirilmelidir. Emzirme desteği ve doğru emzirme tekniği çok önemlidir. Bebeğe su veya şekerli su vermek sarılığı azaltmaz ve önerilmez. Gerekli durumlarda hekim önerisiyle ek besleme yapılabilir.

Fototerapi (Işık Tedavisi)

Bilirubin düzeyi tedavi sınırını aştığında en sık kullanılan, etkili ve güvenli tedavi yöntemidir. Bebek, gözleri korunarak, özel mavi ışık altına yalnızca bezi ile yatırılır. Işık, ciltteki bilirubini suda çözünebilir hale getirerek idrar ve dışkıyla atılmasını sağlar. Fototerapi sırasında emzirmeye devam edilir. Hastanede veya uygun durumlarda evde fototerapi uygulanabilir.

Önemli: Bebeği doğrudan güneş ışığına çıkarmak sarılık tedavisi için önerilmez; etkisi güvenilir değildir ve bebekte güneş yanığı ve vücut ısısı sorunlarına yol açabilir.

Kan Değişimi (Exchange Transfüzyon)

Fototerapiye rağmen bilirubin düzeyi çok yükselirse veya beyin etkilenmesine ait belirtiler varsa, bebeğin kanının kademeli olarak uygun donör kanıyla değiştirilmesi işlemi yapılır. Yenidoğan yoğun bakım ünitesinde uygulanır.

Diğer Tedaviler

• Kan uyuşmazlığına bağlı ağır sarılıkta damardan immünoglobulin (IVIG) tedavisi.
• Hipotiroidi, enfeksiyon gibi altta yatan nedenlerin tedavisi.
• Biliyer atrezide cerrahi tedavi (Kasai ameliyatı).

Ailelere Öneriler

• Bebeğinizi taburcu olduktan sonra, hekiminizin önerdiği zamanda (genellikle 48–72 saat içinde) kontrole götürün.
• Bebeğinizi gün ışığında gözlemleyin; cildine parmağınızla hafifçe bastırıp çektiğinizde sarı renk kalıyorsa sarılık olabilir.
• Sık emzirin ve ıslak bez ile dışkı sayısını takip edin.
• Bebeğinizin dışkı rengini izleyin; açık renkli dışkı ve koyu renkli idrarı mutlaka hekime bildirin.
• Sarılık için ev ilaçları, bitkisel çaylar veya geleneksel uygulamalar kullanmayın.
• G6PD eksikliği olan bebeklerde naftalin ve bakla gibi maddelerle temastan kaçının.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bebeğinizde ilk 24 saat içinde sarılık görülürse, sarılık karın, bacaklar ve el-ayak tabanlarına yayıldıysa, artıyor gibi görünüyorsa, 2 haftadan (prematürelerde 3 haftadan) uzun sürüyorsa, bebeğiniz yeterince emmiyorsa, ıslak bez sayısı azaldıysa ya da dışkısı açık renkli (beyaz, gri, macun rengi) veya idrarı koyu renkliyse vakit kaybetmeden çocuk doktorunuza başvurun.

Acil durum: Sarılığı olan bebekte aşırı uyku hali ve uyandırılamama, emmeme, tiz sesle sürekli ağlama, boynun ve sırtın geriye doğru kasılması, havale, ateş, solukluk veya morarma varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Yenidoğan sarılığı çocuk sağlığı ve hastalıkları ve yenidoğan (neonatoloji) uzmanları tarafından takip ve tedavi edilir. Uzamış sarılık ve karaciğer-safra yolu hastalıklarında çocuk gastroenterolojisi ve çocuk cerrahisi, kan hastalıklarında çocuk hematolojisi, kalıcı hasar gelişen bebeklerde çocuk nörolojisi ve odyoloji uzmanları sürece katılır; ilk takipte aile hekimleri de görev alır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.