Boğulma

Boğulma Nedir?

Boğulma, sıvı içinde (su, deniz, havuz, küvet) solunum yollarının kapanması ya da sıvının akciğerlere dolması nedeniyle oksijenin vücuda alınamaması durumudur. Tıp dilinde bu olay suda boğulma ya da suya batma kazası olarak adlandırılır. Kişi hemen yaşamını yitirmeyebilir; bilinç kaybı, akciğer hasarı ve beyin hasarı gibi sonuçlar gelişebilir. Ayrıca yiyecek veya yabancı cisim nedeniyle solunum yolunun tıkanması da halk arasında boğulma olarak anılır; bu sayfada ağırlıklı olarak suda boğulma ele alınmakta, yabancı cisim tıkanması ayrı bir başlık altında özetlenmektedir.

Boğulma sessiz gelişir. Filmlerde görülenin aksine boğulan kişi çoğunlukla bağırmaz, el sallamaz; birkaç on saniye içinde suyun altına batabilir. Çocuklarda ise bu süre çok daha kısa olabilir. Zamanında yapılan ilk yardım ve yeniden canlandırma yaşam kurtarıcıdır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Boğulma şüphesinde zaman kaybetmeden 112 acil çağrı merkezi aranmalı ve ilk yardım başlatılmalıdır. Tanı ve tedavi kararları hekime aittir.

Boğulma Nasıl Gelişir?

Kişi suyun altında kaldığında istemsiz olarak nefesini tutar. Bir süre sonra nefes tutma refleksi kırılır, solunum yollarına su kaçar ve gırtlakta spazm oluşabilir. Oksijen düşüşü kalp, beyin ve diğer organları etkiler. Sürecin ilerlemesiyle kalp ritmi bozulur, kalp durabilir ve beyin hasarı gelişir. Sonucu belirleyen en önemli etken suyun altında kalma süresidir; ne kadar kısa sürede oksijen sağlanırsa iyileşme şansı o kadar yüksektir.

Soğuk suda boğulmalarda vücudun soğuması bazı durumlarda beynin oksijensizliğe dayanmasını bir miktar uzatabilir; bu nedenle soğuk su kazalarında uzun süre suda kalmış kişilerde de yeniden canlandırmaya vazgeçmeden devam edilmesi önemlidir. Bu karar sağlık ekibine aittir.

Belirtileri

Boğulmanın belirtileri kişinin durumuna ve suda kalma süresine göre değişir:

• Suyun yüzeyinde ya da altında hareketsiz kalma, yüzü suya gömülü olma
• Başın geriye atılması, ağzın su seviyesinde olması, nefes almakta zorlanma
• Öksürük, hırıltılı veya hızlı solunum, nefes darlığı
• Göğüs ağrısı, köpüklü ya da kanlı balgam
• Dudaklarda ve ciltte morarma
• Kusma, karın şişliği
• Titreme, soğukluk, bilinç bulanıklığı, uyku hali, davranış değişikliği
• Bilinç kaybı, solunumun ya da nabzın durması

Suda kalmış kişide bilinç kaybı, solunum güçlüğü, morarma veya öksürük varsa hemen 112 aranmalı; kişi iyi görünse bile hastaneye götürülmelidir. Belirtiler olaydan saatler sonra da ortaya çıkabilir ve akciğerlerde gecikmiş hasar gelişebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Boğulma en sık küçük çocuklarda, genç erkeklerde ve alkol kullanımıyla ilişkili durumlarda görülür. Başlıca nedenler ve risk faktörleri şunlardır:

• Gözetimsiz çocuklar: Küçük çocuklar küvet, havuz, gölet, kova, sulama kanalı ve ev havuzlarında kısa süreli dikkatsizlikle boğulabilir.
• Yüzme bilmemek ya da yeteneğini fazla değerlendirmek
• Alkol, uyuşturucu ve bazı ilaçların etkisi
• Nöbet geçirmek, epilepsi, bilinç kaybı yapan kalp hastalıkları ve ritim bozuklukları
• Dalış ve su sporları kazaları, ekipman arızası, yetersiz eğitim
• Sert dalgalar, akıntı ve soğuk su, deniz ve nehir koşullarının bilinmemesi
• Yüzmeden hemen önce ağır yemek yemek ya da aşırı yorgunluk
• Can yeleği kullanmamak (tekne ve kano gibi etkinliklerde)
• Kasıtsız düşmeler: Buz kırılması, tekne kazaları, sel baskınları

Boğulmanın Evreleri ve Komplikasyonlar

Boğulma sonrası kişi tamamen iyileşebileceği gibi çeşitli komplikasyonlar da gelişebilir:

• Akciğer hasarı: Suyun akciğerlere kaçması sonucu oksijenlenme bozulur; zatürre ve akut solunum sıkıntısı sendromu gelişebilir. Belirtiler saatler içinde ağırlaşabilir.
• Beyin hasarı: Uzun süre oksijensiz kalma kalıcı sinirsel hasara, hafıza ve davranış sorunlarına yol açabilir.
• Kalp ritim bozuklukları ve kalp durması
• Hipotermi: Soğuk suda vücut ısısı düşer.
• Elektrolit dengesizlikleri ve böbrek sorunları
• Omurga yaralanmaları: Özellikle sığ suya atlama kazalarında görülebilir.
• Psikolojik etkiler: Su korkusu, kabus ve travma sonrası stres tepkileri

Tanı Nasıl Konur?

Tanı olay öyküsü ve muayeneyle konur. Acil serviste sağlık ekibi kişinin bilinç düzeyini, solunum ve dolaşımını, kalp ritmini, vücut ısısını ve oksijen düzeyini hızla değerlendirir. Gerekli görülürse şu tetkikler istenebilir:

• Kan gazı ve kan testleri
• Akciğer filmi ve gerektiğinde bilgisayarlı tomografi
• Elektrokardiyografi (EKG) ve kalp ritim izlemi
• Omurga yaralanması şüphesinde görüntüleme
• Kafa travması veya bilinç değişikliğinde beyin görüntülemesi
• Alkol veya ilaç etkisinin araştırılması

Başlangıçta iyi görünen kişilerin de bir süre gözlem altında tutulması gerekebilir, çünkü akciğer belirtileri gecikmeli ortaya çıkabilir.

İlk Yardım: Boğulan Kişiye Ne Yapılmalı?

1. Kendi güvenliğinizi sağlayın. Yüzme bilmiyorsanız suya atlamayın. Kişiye ip, sırık, can simidi, dal parçası veya yüzen bir cisim uzatın.
2. 112'yi arayın ya da çevredekilerden aramalarını isteyin.
3. Kişiyi sudan çıkarın. Omurga yaralanması şüphesi varsa (dalış, sığ suya atlama) boyun ve sırtı mümkün olduğunca sabit tutun.
4. Bilinci ve solunumu kontrol edin. Kişi tepkisiz ve normal solumuyorsa derhal yeniden canlandırmaya başlayın.
5. Boğulmada solunum desteği özellikle önemlidir. Eğitimli kişiler önce solunum yollarını açar, ardından kurtarma solunumu verir ve göğüs kompresyonlarına geçer. 112 operatörü yönlendirme yapabilir.
6. Karnına bastırarak su çıkarmaya çalışmayın. Bu uygulama zaman kaybettirir ve kusmaya, aspirasyona yol açabilir.
7. Kişiyi ıslak giysilerden kurtarıp örtün. Hipotermiyi önlemek için ısıtın ama sert ısıtma yöntemleri kullanmayın.
8. Kişi iyi görünse bile mutlaka sağlık kuruluşuna götürülmesini sağlayın.

Temel yaşam desteği eğitimi almak, herkesin öğrenebileceği hayat kurtaran bir beceridir; sertifikalı ilk yardım kurslarına katılmak önerilir.

Tedavi Seçenekleri

Hastanede tedavi, boğulmanın ciddiyetine göre değişir:

• Oksijen desteği: Hafif durumlarda maske ile, ağır durumlarda solunum cihazı (mekanik ventilasyon) gerekebilir.
• Yeniden canlandırma: Kalp ve solunum durmuşsa ileri yaşam desteği uygulanır.
• Kalp ritim izlemi ve tedavisi
• Vücut ısısının düzeltilmesi: Hipotermi varsa kontrollü ısıtma yapılır.
• Akciğer komplikasyonlarının tedavisi: Zatürre veya solunum sıkıntısı sendromu gelişirse hekimin belirlediği yoğun destek verilir.
• Sıvı ve elektrolit düzenlemesi
• Yoğun bakım takibi: Bilinç kaybı olan veya belirgin akciğer tutulumu olan kişilerde gerekebilir.
• Rehabilitasyon: Beyin hasarı gelişen kişilerde fizyoterapi, konuşma ve bilişsel rehabilitasyon planlanır.

Hafif öksürük dışında belirtisi olmayan kişilerde bile belirli bir süre gözlem önerilebilir. Taburculuk kararı hekim tarafından, belirtiler ve tetkik sonuçlarına göre verilir.

Yabancı Cisim Tıkanması (Yutma Kaynaklı Boğulma)

Gıda ya da küçük bir cismin soluk borusunu tıkaması da boğulma olarak bilinir ve özellikle bebeklerde ve küçük çocuklarda sıktır. Belirtiler şunlardır: konuşamama, öksürememe, ellerin boğaza götürülmesi, morarma ve bilinç kaybı. Kısmi tıkanmada kişi öksürebiliyorsa öksürmeye teşvik edilmelidir.

Tam tıkanmada hemen 112 aranmalı ve yaşa uygun müdahale uygulanmalıdır: erişkin ve çocuklarda eğitimli kişiler tarafından sırta vuruş ve karına baskı (Heimlich manevrası), bebeklerde ise sırta vuruş ve göğüs baskısı kombinasyonu. Bu manevralar yalnızca eğitim almış kişiler tarafından uygulanmalıdır. Kişi bilincini kaybederse yeniden canlandırmaya geçilir.

Çocuklarda Boğulma

Çocuklarda boğulma, önlenebilir ölüm ve yaralanmaların önemli nedenlerinden biridir. Bir yaşından küçük bebekler çoğunlukla küvette, daha büyük çocuklar ise havuz ve doğal sularda boğulur. Çocuk, sığ suda bile birkaç santimetre su içinde kısa sürede boğulabilir.

• Çocuğu suyun yakınında asla yalnız bırakmayın; yetişkin gözetimi sürekli ve doğrudan olmalıdır.
• Banyo sırasında telefona bakmak veya kapıya gitmek için bile çocuğu yalnız bırakmayın.
• Kovaları, leğenleri ve küvetleri kullanım sonrası boşaltın.
• Ev havuzlarını çitle çevirin, kapısını kilitleyin ve havuz örtüsü kullanın.
• Yüzme eğitimi vermek yararlıdır, fakat gözetimin yerini tutmaz.
• Kollu yüzdürücüler can yeleği yerine geçmez; uygun can yeleği kullanın.

Yaşam ve Önleme

Boğulmalar büyük ölçüde önlenebilir. Genel önlemler:

• Yüzmeyi öğrenin ve çocuklara öğretin.
• Cankurtaranın bulunduğu, güvenli ve izinli alanlarda yüzün.
• Alkol veya ilaç etkisi altındayken yüzmeyin, tekne kullanmayın.
• Tek başınıza yüzmeyin; yüzmeye çıkmadan önce hava, dalga ve akıntı durumunu öğrenin.
• Bilmediğiniz suya baş aşağı atlamayın; derinliğini kontrol edin.
• Tekne, kano ve su sporlarında can yeleği kullanın.
• Epilepsi, kalp ritim sorunu gibi durumlarınız varsa suda aktivite öncesi hekiminize danışın ve yanınızda bir kişi bulundurun.
• Ağır yemekten hemen sonra, aşırı yorgunken veya çok soğuk suda uzun süre kalmaktan kaçının.
• Dalış yapacaksanız eğitim ve sertifikaya sahip olun.
• Ev ve çevresindeki su kaynaklarını (gölet, kuyu, sulama kanalı) güvenli hale getirin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda hemen 112 aranmalı veya acil servise başvurulmalıdır:

• Suda boğulma ya da boğulma yaklaşması yaşayan her kişi, belirtisi olmasa bile
• Bilinç kaybı, nefes alamama, solunumun yavaşlaması veya durması
• Morarma, sürekli öksürük, nefes darlığı, köpüklü balgam
• Göğüs ağrısı, çarpıntı, aşırı halsizlik
• Kusma, uyku hali, davranış değişikliği, baş ağrısı
• Dalış sonrası bilinç değişikliği, eklem ağrısı veya görme bozukluğu
• Boyun ve sırt ağrısı ya da kol-bacakta güç kaybı
• Olaydan saatler sonra bile başlayan solunum belirtileri

Sık Karşılaşılan Yanlışlar

• “Boğulan kişi bağırır ve el sallar.” Çoğu zaman sessizdir ve hızla batar; bu nedenle sürekli gözetim şarttır.
• “Suyu karnına bastırarak çıkarmak gerekir.” Bu uygulama önerilmez; önce solunum yolu açılır ve soluk verilir.
• “Kişi kendine geldiyse hastaneye gerek yok.” Akciğer sorunları saatler sonra ortaya çıkabilir; mutlaka değerlendirme yapılmalıdır.
• “Kollu yüzdürücü çocuğu korur.” Yüzdürücüler güvenlik ekipmanı değildir; gözetim ve uygun can yeleği gerekir.
• “Havuzda yalnızca derin su tehlikelidir.” Küçük çocuklar sığ suda ve küvette de boğulabilir.

Sık Sorulan Sorular

Aşağıdaki soru-cevap bölümünde boğulma konusunda en çok merak edilenler kısaca verilmiştir. Kişisel durumlar için mutlaka sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Sonuç

Boğulma hızlı gelişen ve ciddi sonuçlar doğurabilen bir acil durumdur. Önlemenin en etkili yolu gözetim, yüzme eğitimi ve güvenlik ekipmanı kullanımıdır. Kaza yaşandığında ise hızlı kurtarma, 112'nin aranması ve temel yaşam desteği hayat kurtarır. Boğulma geçiren kişi iyi görünse bile mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.