Anafilaksi

Acil Tıp
Halk arasında: anafilaktik şok, ağır alerjik reaksiyon

Anafilaksi, bir besin, ilaç, arı sokması veya başka bir alerjene karşı dakikalar içinde gelişen, hayatı tehdit edebilen ağır alerjik reaksiyondur. Kurdeşen, dudak ve boğazda şişlik, nefes darlığı, baş dönmesi ve bayılma gibi belirtilerle ortaya çıkar. İlk tedavi adrenalindir; belirtiler başladığında hemen 112 aranmalıdır. Atak sonrası alerji uzmanı tetikleyiciyi belirleyerek korunma planı oluşturur.

Anafilaksi Nedir?

Anafilaksi, vücudun bir alerjene (alerji yapan maddeye) karşı verdiği, aniden başlayan, birden fazla organ sistemini etkileyen ve hayatı tehdit edebilen ağır bir alerjik reaksiyondur. Alerjenle karşılaştıktan sonra genellikle dakikalar içinde, bazen birkaç saat içinde gelişir. Bağışıklık sistemindeki mast hücreleri ve bazofiller tarafından histamin ve diğer kimyasal maddelerin aniden ve yoğun şekilde salgılanması sonucu damarlar genişler, tansiyon düşer, solunum yolları daralır ve vücudun pek çok sistemi aynı anda etkilenir.

Anafilaksi tıbbi bir acil durumdur. En önemli tedavisi adrenalindir ve adrenalin ne kadar erken uygulanırsa sonuç o kadar iyi olur. Tedavide gecikme, solunum yolunun tamamen kapanmasına, şoka ve ölüme yol açabilir. Neyse ki erken tanınıp hızla tedavi edildiğinde hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir.

Anafilaksi her yaşta görülebilir. Çocuklarda en sık neden besinler, yetişkinlerde ise ilaçlar ve böcek sokmalarıdır. Daha önce anafilaksi geçiren bir kişide aynı alerjenle tekrar karşılaşıldığında yeniden anafilaksi gelişme riski yüksektir.

Nedenleri

Besinler

  • Yer fıstığı ve ağaç yemişleri (fındık, ceviz, badem, kaju, antep fıstığı)
  • İnek sütü ve yumurta (özellikle çocuklarda)
  • Balık ve kabuklu deniz ürünleri (karides, midye, istakoz)
  • Susam
  • Buğday ve soya
  • Bazı meyveler (kivi, şeftali gibi)

İlaçlar

  • Antibiyotikler, özellikle penisilin grubu
  • Aspirin ve diğer iltihap giderici ağrı kesiciler
  • Ameliyat sırasında kullanılan kas gevşeticiler ve diğer anestezi ilaçları
  • Görüntüleme yöntemlerinde kullanılan kontrast maddeler
  • Kemoterapi ve biyolojik ilaçlar
  • Aşılar (çok nadir)

Böcek Sokmaları

  • Arı, eşek arısı, sarıca arı ve bazı karınca türlerinin sokmaları

Diğer Nedenler

  • Lateks: Lateks eldivenler, balonlar, bazı tıbbi malzemeler.
  • Egzersize bağlı anafilaksi: Bazı kişilerde egzersiz sırasında, özellikle belirli bir besin yendikten sonra egzersiz yapıldığında gelişir.
  • Alerji aşı tedavisi (immünoterapi)
  • İdiyopatik anafilaksi: Kapsamlı araştırmalara rağmen nedeni bulunamayan anafilaksi.

Risk Faktörleri

  • Daha önce anafilaksi geçirmiş olmak
  • Astım: Özellikle kontrolsüz astımı olanlarda anafilaksi daha ağır seyredebilir.
  • Kalp-damar hastalıkları
  • Beta bloker ve ACE inhibitörü gibi bazı tansiyon ve kalp ilaçlarını kullanmak (tedaviyi zorlaştırabilir)
  • Mastositoz gibi mast hücre hastalıkları
  • Ergenlik ve genç yetişkinlik dönemi (risk alma davranışları ve adrenalin oto-enjektörünü yanında taşımama)
  • Egzersiz, enfeksiyon, alkol, stres ve adet dönemi gibi reaksiyonu ağırlaştırabilen etkenler

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle alerjenle karşılaştıktan sonra 5–30 dakika içinde başlar; besinlere bağlı reaksiyonlarda 2 saate kadar uzayabilir. İğne ile verilen ilaçlar ve böcek sokmalarında reaksiyon çok hızlı gelişebilir.

Cilt ve Mukozalar

  • Yaygın kaşıntı ve kızarıklık
  • Kurdeşen (ürtiker)
  • Dudaklarda, dilde, göz kapaklarında ve yüzde şişlik (anjiyoödem)

Önemli: Anafilaksi hastalarının bir kısmında cilt belirtileri hiç görülmeyebilir.

Solunum Sistemi

  • Nefes darlığı
  • Hırıltılı solunum, öksürük
  • Boğazda sıkışma, şişlik hissi, yutma güçlüğü
  • Ses kısıklığı, konuşmada zorluk
  • Burun tıkanıklığı, hapşırma
  • Dudaklarda ve parmak uçlarında morarma

Kalp ve Dolaşım Sistemi

  • Baş dönmesi, sersemlik, bayılma
  • Tansiyon düşüklüğü
  • Hızlı ve zayıf nabız, çarpıntı
  • Soluk, soğuk ve nemli cilt
  • Bilinç kaybı

Sindirim Sistemi

  • Karın ağrısı ve kramplar
  • Bulantı, kusma
  • İshal

Diğer

  • Yoğun kaygı, kötü bir şey olacağı ya da öleceği hissi
  • Bebeklerde ve küçük çocuklarda ani durgunluk, gevşeklik, huzursuzluk veya ağlama

Anafilaksi Nasıl Tanınır?

Bir alerjenle karşılaşmanın ardından aniden başlayan ve birden fazla vücut sistemini (örneğin cilt belirtileri ile birlikte nefes darlığı veya baş dönmesi) etkileyen bir reaksiyon anafilaksi olarak kabul edilmelidir. Bilinen bir alerjene maruz kalan kişide tek başına tansiyon düşmesi veya solunum sıkıntısı da anafilaksi olabilir. Şüphe durumunda tedaviyi geciktirmeden adrenalin uygulanmalıdır.

Acil Müdahale: Ne Yapılmalı?

  1. Adrenalin oto-enjektörü varsa hemen uygulayın: Uyluğun dış yan yüzüne, gerekirse giysinin üzerinden uygulanır. Belirtiler hafif başlasa bile beklemeyin.
  2. 112'yi arayın ve "anafilaksi" olduğunu söyleyin.
  3. Doğru pozisyonu verin:
    • Kişiyi sırtüstü yatırıp bacaklarını yükseltin.
    • Nefes almakta zorlanıyorsa oturur pozisyonda tutun.
    • Bilinci kapalı ancak nefes alıyorsa yan yatırın.
    • Gebe kadınları sol yanlarına yatırın.
  4. Kişiyi aniden ayağa kaldırmayın veya yürütmeyin; tansiyonun ani düşmesine ve kalp durmasına yol açabilir.
  5. Mümkünse alerjen kaynağını ortadan kaldırın (örneğin arı iğnesini tırnakla kazıyarak çıkarın, ilacın verilmesini durdurun).
  6. Belirtiler 5–15 dakika içinde düzelmezse ve ikinci bir oto-enjektör varsa ikinci dozu uygulayın.
  7. Kişi nefes almıyorsa ve bilinci kapalıysa kalp masajına (temel yaşam desteği) başlayın.

Önemli: Adrenalin uygulandıktan sonra belirtiler düzelse bile mutlaka hastaneye gidilmelidir. Çünkü reaksiyon saatler sonra yeniden başlayabilir (bifazik reaksiyon). Antihistaminik ilaçlar ve kortizon, anafilaksinin acil tedavisinde adrenalinin yerini tutmaz.

Hastanede Tedavi

  • Gerekirse tekrarlayan dozlarda kas içine veya damardan adrenalin
  • Oksijen tedavisi
  • Damar yolundan hızlı sıvı verilmesi
  • Hırıltı için bronş genişletici ilaçlar
  • Antihistaminikler ve kortizon (destekleyici tedavi olarak)
  • Ağır solunum yolu tıkanıklığında solunum yoluna tüp yerleştirilmesi ve solunum desteği
  • Kalp ve tansiyonun yakından izlenmesi; birkaç saat ile bir gün boyunca gözlem

Tanı ve Sonrası

Anafilaksi geçiren her kişi, tetikleyiciyi belirlemek ve yeni reaksiyonları önlemek için bir alerji ve immünoloji uzmanına yönlendirilmelidir:

  • Ayrıntılı öykü: Reaksiyondan önceki saatlerde yenen besinler, kullanılan ilaçlar, böcek sokması, egzersiz.
  • Serum triptaz düzeyi: Reaksiyondan sonraki birkaç saat içinde alınan kanda yükselmesi anafilaksi tanısını destekler.
  • Deri testleri ve kanda spesifik IgE ölçümü
  • Kontrollü provokasyon testleri: Gerekli durumlarda, hastane ortamında ve uzman gözetiminde.

Korunma ve Hazırlıklı Olma

  • Tetikleyiciden kaçının: Besin etiketlerini dikkatle okuyun, restoranlarda alerjinizi belirtin.
  • Adrenalin oto-enjektörünü her zaman yanınızda taşıyın; genellikle iki adet önerilir. Son kullanma tarihini kontrol edin.
  • Kullanımı öğrenin: Siz, aileniz, öğretmenler ve yakın çevreniz oto-enjektörün nasıl kullanılacağını bilmelidir.
  • Yazılı anafilaksi eylem planı: Hekiminizden alın; okul, kreş ve iş yerinde bulundurun.
  • Tıbbi uyarı bileklik veya kartı taşıyın.
  • İlaç alerjilerinizi başvurduğunuz her hekime, diş hekimine ve eczacıya bildirin.
  • Arı alerjisi olanlarda: Arı zehiri aşı tedavisi (venom immünoterapisi) gelecekteki ağır reaksiyon riskini belirgin şekilde azaltır.
  • Astımınızı kontrol altında tutun.

Sık Sorulan Sorular

  • Adrenalin oto-enjektörünü yanlışlıkla gereksiz yere kullanırsam ne olur? Kısa süreli çarpıntı, titreme ve solukluk olabilir; ancak anafilakside adrenalini geciktirmenin riski, gereksiz uygulamanın riskinden çok daha büyüktür.
  • Hafif bir reaksiyon geçirdim; bir sonraki de hafif mi olur? Hayır; önceki reaksiyonun şiddeti sonrakini tahmin ettirmez. Daha ağır bir reaksiyon gelişebilir.
  • Anafilaksi geçiren çocuk okula gidebilir mi? Evet; okul personeli bilgilendirilmeli, eylem planı ve oto-enjektör okulda bulundurulmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bir besin, ilaç veya böcek sokmasından sonra kurdeşen, dudaklarda şişlik veya hafif de olsa alerjik belirtiler yaşadıysanız, daha önce anafilaksi geçirdiyseniz ve henüz alerji uzmanı değerlendirmesi yapılmadıysa ya da adrenalin oto-enjektörünüzün süresi dolmak üzereyse bir alerji ve immünoloji uzmanına başvurun.

Acil durum: Alerjenle karşılaştıktan sonra nefes darlığı, hırıltı, boğazda sıkışma, ses kısıklığı, dil veya boğazda şişlik, baş dönmesi, bayılma, yaygın kurdeşenle birlikte kusma ya da bilinç bulanıklığı gelişirse oto-enjektörünüz varsa hemen uygulayın ve 112'yi arayın. Belirtiler düzelse bile hastaneye gidin.

Anafilaksi acil serviste acil tıp uzmanları tarafından tedavi edilir; tetikleyicinin belirlenmesi ve uzun dönem takip erişkin alerji ve immünoloji ve çocuk alerji ve immünoloji uzmanları tarafından yapılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Anafilaksi belirtileri ne kadar sürede başlar?

Çoğunlukla alerjenle karşılaştıktan sonraki dakikalar içinde başlar. Bazı kişilerde, özellikle besinlerde, belirtiler bir-iki saat içinde ortaya çıkabilir.

Anafilaksi ile normal alerji arasındaki fark nedir?

Hafif alerjide belirtiler genellikle tek bölgeyle sınırlıdır; örneğin yalnızca burun akıntısı veya lokal kaşıntı. Anafilakside ise solunum, dolaşım, deri ve sindirim sistemi gibi birden fazla sistem aynı anda etkilenir ve tablo hızla ağırlaşabilir.

Belirtiler geçtikten sonra yine de hastaneye gitmek gerekir mi?

Evet. Anafilaksi belirtileri düzeldikten birkaç saat sonra yeniden başlayabilir. Bu nedenle adrenalin kullanılmış olsa bile acil serviste değerlendirme ve gözlem önerilir.

Anafilaksi geçiren biri tekrar yaşar mı?

Tetikleyiciyle yeniden karşılaşıldığında tekrarlayabilir. Bu yüzden alerji uzmanı tarafından tetikleyicinin belirlenmesi, ondan uzak durulması ve hekim önerirse adrenalin oto-enjektörünün yanda taşınması önemlidir.

Çocuklarda anafilaksi daha çok neyle olur?

Çocuklarda en sık neden besinlerdir; süt, yumurta, yer fıstığı ve diğer kuruyemişler başta gelir. Okul ve bakıcıların çocuğun alerjisinden ve acil planından haberdar olması gerekir.

Anafilaksi ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Anafilaksi ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →