Hipoglisemi

Hipoglisemi Nedir?

Hipoglisemi, kandaki şeker (glukoz) düzeyinin normalin altına düşmesidir. Halk arasında şeker düşüklüğü veya "şekerin düşmesi" olarak bilinir. Glukoz, vücudun ve özellikle beynin temel enerji kaynağıdır. Beyin glukozu depolayamadığı için kan şekeri düştüğünde ilk etkilenen organlardan biridir.

Genel olarak kan şekerinin 70 mg/dL'nin altına düşmesi hipoglisemi olarak kabul edilir. 54 mg/dL'nin altındaki değerler klinik olarak önemli hipoglisemi sayılır. Kişinin başkasının yardımına ihtiyaç duyduğu, bilinç bulanıklığı veya nöbetle seyreden durumlara ise ağır hipoglisemi denir ve acil müdahale gerektirir.

Hipoglisemi en sık diyabet hastalarında, kan şekerini düşüren ilaçların bir yan etkisi olarak görülür. Diyabeti olmayan kişilerde ise daha nadirdir ve altta yatan başka bir nedenin araştırılmasını gerektirir.

Nedenleri

Diyabet Hastalarında

• İnsülin veya bazı şeker ilaçlarının fazla dozda alınması: Özellikle insülin ve sülfonilüre grubu ilaçlar.
• Öğün atlamak, geciktirmek veya yetersiz karbonhidrat almak
• Planlanandan fazla veya beklenmedik fiziksel aktivite
• Alkol tüketimi: Özellikle aç karnına; alkol karaciğerin glukoz üretimini baskılar ve hipoglisemi saatler sonra, gece gelişebilir.
• Böbrek yetmezliği: İlaçların vücuttan atılması yavaşlar ve etkileri uzar.
• Kilo kaybı: İlaç dozları güncellenmezse.
• İnsülinin yanlış uygulanması: Yanlış zamanlama, kas içine enjeksiyon veya enjeksiyon bölgesinin değiştirilmemesi.

Diyabeti Olmayan Kişilerde

• Bazı ilaçlar: Sıtma ilacı kinin, bazı antibiyotikler ve kalp ilaçları gibi.
• Aşırı alkol tüketimi
• Ağır hastalıklar: Ciddi karaciğer hastalıkları, böbrek yetmezliği, ağır enfeksiyonlar (sepsis), uzun süreli açlık ve yetersiz beslenme, yeme bozuklukları.
• Hormon eksiklikleri: Böbrek üstü bezi yetmezliği (Addison hastalığı), hipofiz yetmezliği.
• İnsülinoma: Pankreasta aşırı insülin üreten, genellikle iyi huylu nadir bir tümör.
• Mide ameliyatları sonrası (reaktif hipoglisemi): Mide küçültme ameliyatları sonrasında yemekten 1–3 saat sonra görülebilir.
• Yenidoğanlarda: Diyabetli anne bebekleri, erken doğan veya düşük doğum ağırlıklı bebekler risk altındadır.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve genellikle aniden başlar.

Hafif ve Orta Hipoglisemi Belirtileri

• Titreme
• Terleme, özellikle soğuk terleme
• Çarpıntı
• Ani ve şiddetli açlık hissi
• Sinirlilik, huzursuzluk ve kaygı
• Baş dönmesi
• Ciltte solukluk
• Dudaklarda ve dilde uyuşma, karıncalanma
• Baş ağrısı
• Bulanık görme
• Dikkat toplamada güçlük, konfüzyon
• Halsizlik ve yorgunluk

Ağır Hipoglisemi Belirtileri

• Bilinç bulanıklığı ve tuhaf davranışlar (sarhoş gibi görünme)
• Konuşma bozukluğu
• Koordinasyon kaybı
• Nöbet (kasılma)
• Bilinç kaybı

Gece Hipoglisemisi

Uyku sırasında gelişen hipoglisemi; kâbuslar, gece terlemesi, uykuda huzursuzluk, sabah baş ağrısı ve yorgun uyanma ile kendini gösterebilir.

Hipoglisemiyi Fark Edememe

Uzun süredir diyabeti olan ve sık hipoglisemi yaşayan bazı kişilerde, titreme ve terleme gibi erken uyarı belirtileri azalır veya kaybolur. Bu kişiler kan şekerleri tehlikeli düzeye düşene kadar hipoglisemiyi fark etmeyebilir. Beta bloker gibi bazı ilaçlar da uyarı belirtilerini maskeleyebilir. Bu durum ağır hipoglisemi riskini artırır ve hekimle mutlaka paylaşılmalıdır.

Hipoglisemi Anında Ne Yapılmalı? (15-15 Kuralı)

Bilinci açık ve yutabilen bir kişide hipoglisemi belirtileri varsa veya ölçülen kan şekeri 70 mg/dL'nin altındaysa:

1. 15–20 gram hızlı emilen şeker alın: Örneğin yarım su bardağı (120–150 ml) meyve suyu veya şekerli gazlı içecek (diyet olmayan), 3–4 küp şeker, 1 yemek kaşığı bal veya şeker ya da glukoz tableti.
2. 15 dakika bekleyin ve kan şekerinizi yeniden ölçün.
3. Hâlâ 70 mg/dL'nin altındaysa aynı işlemi tekrarlayın.
4. Kan şekeri normale döndükten sonra, bir sonraki öğüne bir saatten fazla varsa, kompleks karbonhidrat ve protein içeren küçük bir ara öğün yiyin (örneğin bir dilim ekmek ve peynir).

Çikolata, kek ve bisküvi gibi yağ içeren yiyecekler şekerin emilimini yavaşlattığı için ilk tedavide uygun değildir.

Bilinci Kapalı Kişide

• Ağızdan kesinlikle yiyecek veya içecek vermeyin; boğulma riski vardır.
• Kişiyi yan yatırın.
• Hemen 112'yi arayın.
• Hekim tarafından reçete edilmiş glukagon (enjeksiyon veya burun spreyi) varsa ve kullanımı biliniyorsa uygulayın.

Hipoglisemi Neden Tehlikelidir?

Hafif hipoglisemi atakları çoğu zaman hızla tedavi edilebilir ve kalıcı zarar bırakmaz. Ancak ağır hipoglisemi; bilinç kaybına bağlı düşme ve yaralanmalara, araç kullanırken trafik kazalarına, nöbetlere ve nadiren ölümcül sonuçlara yol açabilir. Özellikle yaşlılarda ve kalp hastalığı olanlarda hipoglisemi, kalp ritim bozukluklarını ve kalp krizini tetikleyebilir. Sık tekrarlayan hipoglisemiler, uyarı belirtilerinin körelmesine yol açarak bir sonraki atakların daha tehlikeli olmasına neden olur. Ayrıca hipoglisemi korkusu, bazı hastaların kan şekerini bilinçli olarak yüksek tutmasına ve diyabet kontrolünün bozulmasına yol açabilir. Bu nedenle hipoglisemiler küçümsenmemeli, her atak kaydedilmeli ve hekimle paylaşılmalıdır.

Yaşlılarda ve Çocuklarda Hipoglisemi

Yaşlılarda hipoglisemi belirtileri daha silik olabilir ve baş dönmesi, konfüzyon veya davranış değişikliği gibi belirtiler yaşlılığa ya da başka hastalıklara bağlanarak gözden kaçabilir. Bu nedenle yaşlı diyabet hastalarında kan şekeri hedefleri daha esnek tutulabilir. Çocuklarda ise hipoglisemi huzursuzluk, ani ağlama, solukluk, dikkat dağınıklığı ve uyku hali ile kendini gösterebilir; küçük çocuklar belirtilerini ifade edemeyebilir. Diyabetli çocukların öğretmenleri ve bakıcıları da hipoglisemi belirtileri ve ilk müdahale konusunda bilgilendirilmelidir.

Tanı Nasıl Konur?

Diyabet hastalarında tanı, belirtiler sırasında ölçülen düşük kan şekeri ve şeker alımıyla belirtilerin düzelmesiyle konur. Diyabeti olmayan kişilerde ise hipogliseminin gerçekten var olduğunun gösterilmesi gerekir: belirtiler sırasında düşük kan şekerinin laboratuvarda ölçülmesi ve şeker alınca belirtilerin geçmesi. Nedeni araştırmak için insülin, C-peptit, kortizol ve diğer hormon testleri yapılabilir. Gerekli görülürse hastanede gözetim altında uzamış açlık testi uygulanır. İnsülinoma şüphesinde görüntüleme yöntemleri kullanılır.

Tedavi

• Akut hipoglisemi: Yukarıda anlatılan şekilde hızlı emilen şeker veya ağır durumlarda glukagon ve damar yoluyla glukoz.
• Diyabet hastalarında: Tekrarlayan hipoglisemilerde ilaç türü ve dozlarının hekim tarafından gözden geçirilmesi, öğün düzeninin ve egzersiz planının düzenlenmesi. Hipoglisemi riski düşük ilaçlar tercih edilebilir; sürekli glukoz izlem sensörleri hipoglisemiyi erken fark etmeye yardımcı olur.
• Diyabeti olmayanlarda: Altta yatan nedenin tedavisi; örneğin sorumlu ilacın değiştirilmesi, hormon eksikliğinin tedavisi veya insülinomanın ameliyatla çıkarılması. Reaktif hipoglisemide beslenme düzenlemesi.

Korunma Yolları

• Öğünlerinizi atlamayın ve düzenli yiyin.
• Kan şekerinizi düzenli ölçün: Özellikle egzersiz öncesi ve sonrası, araç kullanmadan önce ve belirtiler olduğunda.
• Yanınızda daima hızlı şeker kaynağı bulundurun: Küp şeker, glukoz tableti veya küçük bir meyve suyu.
• Egzersiz öncesinde plan yapın: Gerekirse ek karbonhidrat alın veya hekiminizin önerisiyle ilaç dozunu ayarlayın.
• Alkolü sınırlayın ve asla aç karnına içmeyin.
• Araç kullanmadan önce kan şekerinizi kontrol edin; 90 mg/dL'nin altındaysa önce bir şeyler yiyin.
• Diyabet kimlik kartı veya bilekliği taşıyın.
• Yakınlarınızı bilgilendirin: Hipoglisemi belirtilerini ve ne yapmaları gerektiğini, glukagonun nasıl kullanılacağını öğretin.
• Tekrarlayan hipoglisemileri hekiminize bildirin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Diyabetiniz varsa ve haftada birkaç kez hipoglisemi yaşıyorsanız
• Hipoglisemi belirtilerini fark etmekte zorlanıyorsanız veya gece hipoglisemisi şüpheniz varsa
• Diyabetiniz olmadığı halde titreme, terleme, çarpıntı ve açlık gibi belirtileri tekrar tekrar yaşıyorsanız
• Mide ameliyatından sonra yemekten saatler sonra fenalık hissi yaşıyorsanız

Acil durum: Bilinç bulanıklığı, bilinç kaybı, nöbet, şeker alımına rağmen düzelmeyen belirtiler veya glukagon uygulandıktan sonra durumunda iyileşme olmaması halinde beklemeden 112'yi arayın.

Hipoglisemi endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları ve iç hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir; çocuklarda çocuk endokrinolojisi uzmanları izler. Acil durumlarda acil tıp ekipleri müdahale eder.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.