Bruksizm

Bruksizm Nedir?

Bruksizm, kişinin dişlerini bilinçsizce sıkması, kenetlemesi veya birbirine sürterek gıcırdatması durumudur. Çoğu kişi bunu gece uyurken yapar ve fark etmez; bazı kişilerde ise gündüz de dişleri kenetleme alışkanlığı görülür. Gündüz görülen biçime uyanıkken bruksizm, gece görülen biçime uykuda bruksizm denir. İkisinin ortaya çıkış mekanizmalarının birbirinden farklı olduğu kabul edilir.

Hafif düzeyde diş sıkma birçok insanda zaman zaman olur ve çoğu zaman ciddi bir soruna yol açmaz. Ancak sıklığı ve şiddeti arttığında dişlerde aşınma, çene kaslarında ağrı, çene ekleminde rahatsızlık ve baş ağrısı gibi sorunlar gelişebilir. Bu nedenle bruksizmin erken fark edilmesi ve bir diş hekimi tarafından değerlendirilmesi önemlidir.

Bruksizm hem çocuklarda hem yetişkinlerde görülebilir. Çocuklarda süt dişi döneminde sık rastlanır ve çoğu zaman büyümeyle birlikte kendiliğinden azalır. Yetişkinlerde ise özellikle stresli dönemlerde belirginleşebilir. Kadın ve erkeklerde benzer sıklıkta görüldüğü bildirilir.

Bruksizmin Belirtileri

Bruksizm çoğu kez kişinin kendisi tarafından değil, yatak partneri veya aile bireyleri tarafından fark edilir. Uykuda çıkan gıcırdama sesi en tipik işaretlerden biridir. Bunun dışında şu belirtiler görülebilir:

• Sabahları çene kaslarında yorgunluk, gerginlik veya ağrı
• Kulak çevresine, şakaklara veya yüze yayılan ağrı
• Özellikle sabah uyanınca hissedilen, şakak bölgesinde yoğunlaşan baş ağrısı
• Dişlerin sıcak, soğuk veya tatlıya karşı hassaslaşması
• Diş yüzeylerinde düzleşme, aşınma, çentiklenme veya kırık ve çatlaklar
• Yanak içinde veya dil kenarında diş izleri
• Ağzı açıp kapatırken çene ekleminde ses gelmesi veya çenenin takılması
• Çiğneme kaslarında büyüme, yüzün alt bölümünde kareleşme görünümü
• Uyku kalitesinde bozulma, sabah dinlenmemiş uyanma

Belirtilerin hepsinin birlikte bulunması gerekmez. Bazı kişilerde yalnızca diş aşınması fark edilirken bazılarında yalnızca sabah baş ağrısı olabilir. Bu belirtilerin başka nedenleri de olabileceğinden kesin ayrım bir hekim muayenesiyle yapılır.

Bruksizmin Nedenleri ve Risk Faktörleri

Bruksizmin tek bir nedeni yoktur; çoğu zaman birkaç etkenin birlikte rol oynadığı düşünülür. Araştırmalar merkezi sinir sisteminin ve uyku düzeninin etkisine dikkat çekmektedir.

• Stres ve kaygı: Yoğun duygusal gerginlik, iş veya okul baskısı diş sıkmayı artırabilir.
• Uyku bozuklukları: Horlama ve uyku apnesi gibi uykuda solunum sorunları ile uykuda bruksizm arasında ilişki bildirilmiştir.
• Diş ve çene yapısı: Dişlerin birbirine uyumsuz kapanması, eksik veya yüksek dolgu ve protezler çiğneme dengesini bozabilir.
• Alışkanlıklar: Fazla kafein, sigara ve alkol kullanımı riski artırabilir.
• İlaçlar: Bazı ruhsal hastalık tedavilerinde kullanılan ilaçların yan etki olarak diş sıkmayı artırabildiği bilinir. İlaç kullanıyorsanız bu konuyu mutlaka hekiminizle konuşun; ilacı kendi başınıza bırakmayın.
• Kişilik ve yaşam tarzı: Rekabetçi, gergin yapıda olmak ve sürekli aceleyle yaşamak ilişkilendirilmiştir.
• Aile öyküsü: Ailede bruksizmi olan kişilerde görülme olasılığının daha yüksek olduğu bildirilmiştir.

Çocuklarda ise çıkmakta olan dişler, kulak ağrısı, burun tıkanıklığı ve alerji gibi nedenler öne çıkabilir. Çocuklardaki bruksizm çoğunlukla geçicidir, ancak diş aşınması veya şikâyet varsa bir çocuk diş hekimi değerlendirmelidir.

Bruksizmin Yol Açabileceği Sorunlar

Uzun süre devam eden ve şiddetli bruksizm, ağız ve çene bölgesinde kalıcı hasar bırakabilir. Dişlerin mine tabakasının aşınması, altındaki dentinin açığa çıkmasına ve dişlerde hassasiyet, çürük riskinde artış ve estetik bozulmaya yol açabilir. Dişlerde çatlak ve kırıklar oluşabilir, mevcut dolgu, kaplama ve implantlar zarar görebilir.

Çiğneme kaslarının sürekli gerginliği kas ağrısına, çene ekleminde ise ağrı, ses ve hareket kısıtlılığına neden olabilir. Bu tabloya çene eklemi rahatsızlığı (temporomandibular bozukluk) denir. Ayrıca kronik gerilim tipi baş ağrıları ve boyun gerginliği bruksizmle birlikte görülebilir.

Protez, kaplama veya implant yaptırmış kişilerde bruksizm özellikle önemlidir; çünkü aşırı çiğneme kuvveti bu yapıların ömrünü kısaltabilir, porselen kırıklarına veya vida gevşemelerine yol açabilir. Bu nedenle protetik tedavi planlanırken hekimler kişinin diş sıkma alışkanlığını da dikkate alır ve gerektiğinde koruyucu plak önerir.

Bruksizm Nasıl Teşhis Edilir?

Tanı, öncelikle hastanın öyküsü ve ağız içi muayenesiyle konur. Diş hekimi dişlerdeki aşınma örüntüsünü, çiğneme kaslarındaki hassasiyeti, çene eklemi hareketlerini ve ağız içindeki izleri değerlendirir. Kişiye uykuda gıcırdama sesi duyulup duyulmadığı, sabah çene ağrısı olup olmadığı, stres düzeyi ve kullandığı ilaçlar sorulur.

Gerekli görülen durumlarda diş röntgeni çekilebilir. Uyku apnesi veya başka bir uyku bozukluğundan şüphelenilirse uyku merkezinde yapılan uyku testi (polisomnografi) için başka uzmanlara yönlendirme yapılabilir. Çene ekleminde belirgin bir sorun düşünülürse ileri görüntüleme istenebilir.

Bruksizm Tedavisi

Bruksizm için herkes için aynı sonucu veren tek bir tedavi yoktur. Amaç, şikâyetleri azaltmak ve dişleri ile çene yapılarını korumaktır. Tedavi kişinin belirtilerine, nedenlerine ve hekimin değerlendirmesine göre planlanır.

• Koruyucu plak (gece plağı): Diş hekiminin kişiye özel hazırladığı, genellikle geceleri takılan şeffaf plaklar dişleri aşınmadan korur ve çene kaslarındaki yükü azaltabilir. Plak, bruksizmin kendisini ortadan kaldırmaz; zararını sınırlar.
• Stres yönetimi: Gevşeme egzersizleri, nefes çalışmaları, düzenli fiziksel aktivite ve gerekirse psikolojik destek faydalı olabilir.
• Uyku hijyeni: Düzenli uyku saatleri, yatmadan önce kafein ve alkolden kaçınma, sakin bir uyku ortamı önerilir.
• Dişlerin onarımı: Aşınmış, kırılmış dişler dolgu, kaplama veya başka restoratif yöntemlerle onarılabilir. Çiğneme dengesini bozan yüksek dolgu ve protezler düzeltilir.
• Fizik tedavi ve egzersizler: Çene ve boyun kasları için germe, masaj ve sıcak uygulama bazı kişilerde rahatlama sağlar.
• Botulinum toksini uygulaması: Seçilmiş, şiddetli ve diğer yöntemlere yanıt vermeyen olgularda çiğneme kaslarına uygulanabilen bir yöntemdir. Karar ve uygulama yalnızca yetkili hekim tarafından, yararı ve olası yan etkileri anlatılarak yapılmalıdır.
• İlaç tedavisi: Bazı özel durumlarda kas gevşetici veya başka ilaçlar kısa süreli düşünülebilir. İlaç kullanımı mutlaka hekim kontrolünde olmalıdır.

Hazır, mağazadan alınan kalıpsız plaklar uygunsuz oturabilir ve çene dengesini bozabilir; bu nedenle plakların diş hekimi tarafından kişiye özel ölçüyle hazırlanması önerilir. Plak kullanımına başlandıktan sonra ilk haftalarda hafif yabancılık hissi, tükürük artışı veya çenede geçici yorgunluk olabilir; şikâyetler sürerse plağın hekim tarafından kontrol edilmesi gerekir.

Günlük Yaşamda Neler Yapılabilir?

Doktor kontrolüne ek olarak günlük yaşamdaki küçük değişiklikler de şikâyetleri hafifletebilir:

• Gün içinde dişlerinizin birbirine değip değmediğini fark etmeye çalışın; normalde üst ve alt dişler yemek yerken dışında temas etmemelidir. Dudaklar kapalı, dişler aralıklı, dil damakta dinlenir konumda olmalıdır.
• Kalem, tırnak, dudak ve yanak ısırma alışkanlıklarını azaltın.
• Sakız çiğnemeyi bırakın veya azaltın, çok sert ve lifli yiyecekleri sınırlayın.
• Akşam kafein içeren içeceklerden kaçının; alkol ve sigarayı azaltın.
• Yatmadan önce ılık duş, sıcak uygulama ve hafif çene masajı gevşemeye yardımcı olabilir.
• Yoğun stres dönemlerinde yürüyüş, yoga gibi gevşeten aktivitelere zaman ayırın.
• Bilgisayar başında veya telefona bakarken çenenizi, omuzlarınızı ve boynunuzu gergin tutmadığınızdan emin olun.

Çocuklarda Bruksizm

Çocuklarda diş gıcırdatma oldukça yaygındır ve çoğu zaman gelişimin bir parçası olarak görülür. Süt dişleri ile daimi dişlerin çıkış dönemlerinde sık rastlanır. Çocuk genellikle şikâyet etmez; ebeveynler uykuda gıcırdama sesini fark eder. Çoğu çocukta ergenliğe doğru kendiliğinden azalır.

Yine de diş yüzeylerinde belirgin aşınma, diş hassasiyeti, çene ağrısı veya sabah baş ağrısı varsa çocuk diş hekimine başvurulmalıdır. Çocuğun burun tıkanıklığı, horlama veya uykuda nefes duraklaması olup olmadığı da sorgulanmalıdır. Gerekirse çocuğun kaygı düzeyi, okul ve ev ortamındaki gerginlik kaynakları da değerlendirilir. Çocuklarda plak kullanımı yalnızca hekimin uygun gördüğü durumlarda ve büyüme dikkate alınarak yapılır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir diş hekimine başvurmanız önerilir:

• Uyku sırasında diş gıcırdattığınız size söylenmişse
• Sabahları süregelen çene, yüz veya baş ağrısı varsa
• Dişlerde yeni hassasiyet, aşınma, çatlak veya kırık fark ettiyseniz
• Ağzınızı açıp kapatırken ağrı, ses veya takılma oluyorsa
• Mevcut dolgu, kaplama veya protezleriniz sık zarar görüyorsa

Ağzınız aniden açılamıyor veya kapanmıyorsa, yüzünüzde şişlik ve ateş eşlik ediyorsa ya da çene ağrısı göğüs ağrısı, nefes darlığı ve kola yayılan ağrıyla birlikteyse acil sağlık hizmetine başvurun. Bu tür belirtiler çene bölgesi dışındaki ciddi bir durumun işareti olabilir.

Korunma ve Uzun Dönem Takip

Bruksizmin tamamen önlenmesi her zaman mümkün olmayabilir, ancak risk faktörleri azaltılarak etkisi sınırlanabilir. Düzenli diş hekimi kontrolleri, aşınmanın erken fark edilmesini sağlar. Plak kullanan kişilerin plağını belirli aralıklarla kontrol ettirmesi, temizliğine dikkat etmesi ve değişim zamanını hekimiyle belirlemesi gerekir.

Stres kaynaklarının tespit edilmesi, uykuda solunum sorunlarının tedavi edilmesi ve bu konuda gerekirse ilgili uzmanlarla birlikte çalışılması uzun dönemde yararlı olur. Şikâyetleriniz azalsa bile kontrollere devam etmek, dişlerinizin ve çene yapınızın sağlığını korumanıza yardımcı olur.

Sık Karşılaşılan Yanlış Bilgiler

Bruksizm hakkında toplumda bazı yanlış inanışlar vardır. Bunlardan biri, diş gıcırdatmanın bağırsak parazitinden kaynaklandığı fikridir; bilimsel veriler bunu desteklememektedir. Bir diğeri, diş sıkmanın yalnızca yetişkinleri ilgilendirdiği düşüncesidir; oysa çocuklarda da sık görülür. Ayrıca gece plağının bruksizmi tamamen geçirdiğini düşünmek de doğru değildir; plak asıl olarak dişleri ve çene yapılarını korur.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir diş hekimine veya ilgili uzmana başvurun.