Çocukta Kabızlık

Çocukta Kabızlık Nedir?

Çocukta kabızlık, dışkılama sıklığının azalması, dışkının sert ve kuru olması ve dışkılamanın zor veya ağrılı hale gelmesidir. Çocukluk çağında çok sık görülen bir sorundur ve çocuk doktoru başvurularının önemli nedenlerinden biridir.

Normal dışkılama sıklığı yaşa göre değişir ve çocuktan çocuğa farklılık gösterir. Anne sütüyle beslenen bebekler günde birkaç kez dışkılayabileceği gibi, bazıları birkaç günde bir dışkılayabilir; dışkı yumuşak olduğu sürece bu durum normaldir. Daha büyük çocuklarda ise haftada üç kereden az dışkılama, sert ve ağrılı dışkı veya dışkıyı tutma davranışı kabızlığı düşündürür. Kabızlığı tanımlarken dışkılama sıklığından çok, dışkının kıvamı ve dışkılamanın zorluğu önemlidir.

Çocuklardaki kabızlığın büyük çoğunluğu (%90'dan fazlası) altta yatan bir hastalığa bağlı değildir; buna fonksiyonel kabızlık denir. Doğru yaklaşım ve sabırla çocukların büyük çoğunluğu iyileşir.

Nedenleri

Fonksiyonel Kabızlık (En Sık)

Çoğu zaman bir kısır döngü şeklinde gelişir: Çocuk bir kez sert ve ağrılı dışkılama yaşar; ağrıdan korktuğu için dışkılamayı ertelemeye ve dışkıyı tutmaya başlar. Bağırsakta bekleyen dışkı suyunu kaybederek daha da sertleşir ve büyür; bir sonraki dışkılama daha da ağrılı olur. Bu döngü süreklilik kazanır. Fonksiyonel kabızlığı tetikleyen başlıca etkenler:

• Beslenme değişiklikleri: Anne sütünden formül mamaya veya inek sütüne geçiş, ek gıdalara başlama
• Lifli besinlerin az tüketilmesi: Sebze, meyve, tam tahıl ve kuru baklagilden fakir beslenme
• Fazla süt ve süt ürünü tüketimi
• Yetersiz sıvı alımı
• Tuvalet eğitimi dönemi: Zorlayıcı veya erken başlanan tuvalet eğitimi
• Okul başlangıcı: Okul tuvaletlerini kullanmak istememe
• Oyuna dalıp tuvalete gitmeyi erteleme
• Yaşam değişiklikleri ve stres: Yeni kardeş, taşınma, seyahat, aile içi sorunlar
• Hareketsizlik
• Makatta çatlak (anal fissür): Hem kabızlığın sonucu hem de ağrı nedeniyle kabızlığı sürdüren bir etkendir

Organik (Hastalığa Bağlı) Nedenler

Nadir görülmekle birlikte şu hastalıklar kabızlığa yol açabilir:

• Hirschsprung hastalığı: Kalın bağırsağın son bölümünde sinir hücrelerinin doğuştan olmaması; genellikle yenidoğan döneminde mekonyumun geç çıkarılması ile kendini gösterir.
• Tiroit bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Çölyak hastalığı
• İnek sütü proteini alerjisi
• Omurilik anomalileri ve sinir sistemi hastalıkları
• Makat ve rektumun yapısal anomalileri
• Kan kalsiyum yüksekliği ve bazı metabolik hastalıklar
• Bazı ilaçlar: Demir ilaçları, bazı öksürük şurupları ve diğerleri

Belirtileri Nelerdir?

• Haftada üç kereden az dışkılama
• Sert, kuru, iri veya keçi dışkısı gibi küçük parçalı dışkı
• Dışkılarken ağrı, ıkınma, ağlama
• Dışkıyı tutma davranışı: Çocuğun bacaklarını çaprazlaması, parmak uçlarında durması, köşeye çekilmesi, kalçalarını sıkması
• Tuvaleti tıkayacak kadar iri dışkılar
• Karın ağrısı ve karın şişliği
• İştahsızlık
• Dışkının üzerinde veya tuvalet kâğıdında az miktarda parlak kırmızı kan (genellikle makattaki çatlağa bağlı)
• Dışkı kaçırma (enkoprezis): Uzun süreli kabızlıkta, bağırsakta biriken sert dışkının etrafından sulu dışkı sızarak iç çamaşırını kirletir. Aileler bunu bazen ishal sanabilir veya çocuğun bilerek yaptığını düşünebilir; oysa çocuk bunu kontrol edemez.
• İdrar kaçırma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları: Dolu bağırsak mesaneye baskı yapabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Fonksiyonel kabızlık tanısı çoğu zaman ayrıntılı öykü ve fizik muayeneyle konur; genellikle ek teste gerek yoktur.

• Öykü: Dışkılama sıklığı ve kıvamı, kabızlığın başlangıç zamanı, beslenme alışkanlıkları, tuvalet eğitimi, yenidoğan döneminde mekonyumun ne zaman çıkarıldığı, büyüme ve gelişme sorgulanır.
• Fizik muayene: Karın muayenesi, makat bölgesinin incelenmesi, bel ve omurga bölgesinin kontrolü, büyüme ve gelişmenin değerlendirilmesi.
• Ek testler: Uyarı işaretleri varsa veya tedaviye yanıt alınamıyorsa; kan testleri (tiroit, çölyak, kalsiyum), karın röntgeni, rektal biyopsi (Hirschsprung şüphesinde) ve görüntüleme yöntemleri.

Uyarı İşaretleri

• Yenidoğanda ilk 48 saatte mekonyum çıkarılmaması
• Bebeklik döneminden itibaren başlayan kabızlık
• Kusma, özellikle yeşil kusma ve belirgin karın şişliği
• Kilo alamama veya büyüme geriliği
• Kanlı ishal
• Bel bölgesinde kıllanma, çukurluk veya şişlik; bacaklarda güçsüzlük
• Ateş

Tedavi Seçenekleri

Tedavi genellikle birkaç ay sürer ve sabır gerektirir. Amaç, yumuşak ve ağrısız dışkılamayı sağlamak ve çocuğun dışkılama korkusunu ortadan kaldırmaktır.

Bağırsakta Birikmiş Dışkının Boşaltılması

Bağırsakta büyük miktarda dışkı birikmişse, tedaviye önce bu birikimin temizlenmesiyle başlanır. Bu işlem çoğu zaman hekimin önerdiği ağızdan alınan ilaçlarla, bazen de lavmanla yapılır.

İlaç Tedavisi

Dışkıyı yumuşatan ilaçlar (en sık polietilen glikol veya laktüloz) hekimin önerdiği dozda, düzenli olarak ve genellikle aylarca kullanılır. Bu ilaçlar bağımlılık yapmaz. Çocuğun dışkıyı tutma alışkanlığı tamamen ortadan kalkmadan ilacın erken bırakılması kabızlığın tekrarlamasına yol açar. İlaç dozu ve kesilmesi hekim kontrolünde, kademeli olarak yapılmalıdır.

Beslenme Düzenlemesi

• Sebze ve meyve tüketimini artırın; erik, kayısı, armut ve incir gibi meyveler faydalıdır.
• Tam tahıllı ekmek, yulaf ve kuru baklagiller gibi lifli besinler verin.
• Yeterli su içmesini sağlayın.
• Süt tüketimini yaşına uygun miktarla sınırlayın; aşırı süt kabızlığı artırabilir.
• Paketli, işlenmiş gıdaları, beyaz unlu ürünleri ve fast food'u azaltın.
• Bebeklerde, ek gıdaya başlandıysa hekim önerisiyle meyve püreleri ve su verilebilir.

Tuvalet Alışkanlığı

• Tuvalet eğitimini tamamlamış çocukları her gün, özellikle yemeklerden 15–30 dakika sonra, 5–10 dakika tuvalete oturtun. Yemek sonrası bağırsak hareketleri doğal olarak artar.
• Ayaklarının yere veya bir tabureye basmasını sağlayın; dizleri kalçasından yukarıda olacak şekilde oturmak dışkılamayı kolaylaştırır.
• Tuvaleti ödül ve cezayla ilişkilendirmeyin; başarılarını övün, kazalarda azarlamayın.
• Dışkılama ve tuvalete oturma için takip çizelgesi ve küçük ödüller motivasyonu artırabilir.
• Kabızlık döneminde tuvalet eğitimine ara verilmesi gerekebilir.

Fiziksel Aktivite

Düzenli hareket ve açık havada oyun bağırsak hareketlerini destekler.

Bebeklerde Kabızlık

Bebeklerde dışkılama sırasında yüzün kızarması, ıkınma ve kısa süreli ağlama çoğu zaman normaldir; dışkı yumuşak olduğu sürece bu durum kabızlık sayılmaz. Bebeklerde kabızlık en sık mamaya veya ek gıdalara geçiş döneminde görülür. Mamanın hazırlanırken önerilenden yoğun yapılması kabızlığa yol açabilir; mama her zaman kutudaki talimata uygun hazırlanmalıdır. Altı aydan küçük bebeklerde hekime danışmadan su, şekerli su, bitki çayı veya ilaç verilmemelidir. Bebeğin karnına saat yönünde hafif masaj yapmak ve bacaklarını bisiklet çevirir gibi hareket ettirmek rahatlatıcı olabilir. Doğumdan sonra mekonyumun geç çıkması, kusma ve karın şişliği eşlik eden kabızlık ise mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Ailelere Öneriler

Kabızlık tedavisi uzun soluklu bir süreçtir ve ailenin sabırlı ve destekleyici tutumu çok önemlidir. Çocuğunuzla dışkılama konusunda sakin ve olumlu bir dille konuşun; utandırıcı veya suçlayıcı ifadelerden kaçının. Kazalar çocuğun kontrolü dışındadır. Okul çağındaki çocuklar için öğretmenle iletişim kurarak çocuğun gerektiğinde tuvalete gidebilmesini sağlayın. Tedavide ilerleme kaydedilse bile ilaçları ve tuvalet rutinini hekiminizin önerdiği süre boyunca sürdürün; kabızlık kolayca tekrarlayabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kabızlık iki haftadan uzun sürüyorsa veya evdeki önlemlerle düzelmiyorsa
• Çocuğunuz dışkılarken çok ağrı çekiyor veya dışkıyı tutuyorsa
• Dışkıda kan görüyorsanız
• Çocuğunuz iç çamaşırını dışkıyla kirletiyorsa
• Yukarıda sayılan uyarı işaretlerinden biri varsa

Acil durum: Şiddetli karın ağrısı, karında belirgin şişlik, yeşil veya sürekli kusma, ateş, aşırı halsizlik ya da bebekte beslenmeyi reddetme varsa beklemeden acil servise başvurun.

Çocukta kabızlık çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir; dirençli vakalarda çocuk gastroenterolojisi ve gerekirse çocuk cerrahisi uzmanlarına başvurulur.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.