Endometriozis
Rahim içi dokusuna benzer dokunun rahim dışında yerleşip her adette kanamasıyla iltihap, yapışıklık ve kist (çikolata kisti) oluşturan kronik hastalık. En tipik belirtisi şiddetli adet ağrısıdır; kısırlık nedeni olabilir. Hormonal tedavi ve gerekince cerrahiyle yönetilir.
Endometriozis Nedir?
Endometriozis (çikolata kisti hastalığı), rahmin iç yüzeyini döşeyen dokuya (endometriyum) benzer dokunun rahim dışında, başta yumurtalıklar, rahim bağları, rahim arkası (Douglas boşluğu), karın zarı, bağırsaklar ve mesane olmak üzere çeşitli organlarda yerleşip büyümesidir. Bu doku, rahim içindeki endometriyum gibi adet döngüsündeki hormon değişikliklerine yanıt verir: Her ay kalınlaşır ve kanar. Ancak rahim dışında olduğundan bu kan vücuttan atılamaz; iltihaba, ağrıya, iz dokusu ve yapışıklıklara yol açar.
Endometriozis, doğurganlık çağındaki kadınların yaklaşık %10'unu etkileyen yaygın, kronik ve iltihabi bir hastalıktır. Kısırlık yaşayan kadınların ise önemli bir kısmında (yaklaşık %30–50'sinde) endometriozis bulunur. Hastalık genellikle ilk adetle birlikte veya sonraki yıllarda başlar; ancak belirtilerin "normal adet ağrısı" sanılması nedeniyle tanı ortalama 7–10 yıl gecikebilir.
Endometriozis iyi huylu bir hastalıktır ve kansere dönüşmez (çok nadir istisnalar dışında). Ancak şiddetli ağrı ve kısırlık nedeniyle yaşam kalitesini önemli ölçüde etkileyebilir. Kesin bir tedavisi olmasa da ilaç ve cerrahi tedavilerle belirtiler etkili şekilde kontrol altına alınabilir.
Endometriozisin Türleri ve Yerleşim Yerleri
- Yüzeysel periton endometriozisi: Karın ve leğen boşluğunu kaplayan zarda (periton) yüzeysel lezyonlar; en sık görülen türdür.
- Endometrioma (çikolata kisti): Yumurtalıkta oluşan, içi eski, koyu kahverengi kanla dolu kistlerdir. Görünümü nedeniyle "çikolata kisti" olarak adlandırılır. Yumurtalık rezervini (yumurta sayısını) azaltabilir.
- Derin infiltratif endometriozis: Endometriozis dokusunun 5 mm'den daha derine, bağırsak duvarı, mesane, idrar kanalları (üreter) ve rahim bağları gibi yapılara yayılmasıdır. Daha şiddetli ağrılara yol açar.
- Adenomiyozis: Endometriyum dokusunun rahmin kas duvarının içine yerleşmesidir; endometriozisle yakından ilişkili, ayrı bir durumdur. Rahmin büyümesine, ağrılı ve yoğun adet kanamalarına yol açar.
- Nadir yerleşimler: Sezaryen veya ameliyat yara izi, göbek, akciğer zarı ve diyafram (adet döneminde göğüs ağrısı ve nadiren akciğer sönmesi).
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Endometriozisin kesin nedeni bilinmemektedir. Birkaç teori öne sürülmüştür:
- Geriye doğru adet akışı (retrograd menstrüasyon): Adet kanının bir kısmının tüpler yoluyla karın boşluğuna akması ve buradaki endometriyum hücrelerinin tutunması. Bu durum kadınların çoğunda görülür; ancak yalnızca bazılarında endometriozis gelişir.
- Bağışıklık sistemi sorunları: Rahim dışındaki endometriyum hücrelerinin bağışıklık sistemi tarafından temizlenememesi.
- Hücre dönüşümü: Karın zarı hücrelerinin endometriyum benzeri hücrelere dönüşmesi.
- Kan ve lenf yoluyla yayılım
- Cerrahi yara yoluyla taşınma: Sezaryen gibi ameliyatlar sonrası.
- Genetik ve hormonal faktörler: Östrojen, endometriozisin büyümesini destekler.
Risk Faktörleri
- Annede veya kız kardeşte endometriozis öyküsü
- Erken yaşta adet görmeye başlama
- Kısa adet döngüleri (27 günden kısa) ve uzun süren (7 günden fazla) adet kanamaları
- Hiç doğum yapmamış olmak
- Adet kanının dışarı akışını engelleyen doğumsal anomaliler
- Düşük vücut kitle indeksi
Belirtileri Nelerdir?
Belirtilerin şiddeti, hastalığın yaygınlığıyla her zaman orantılı değildir: Hafif endometriozisi olan bir kadında şiddetli ağrı olabilirken, ileri endometriozisi olan bir kadında belirti olmayabilir.
- Ağrılı adet (dismenore): En sık belirtidir. Ağrı genellikle adetten birkaç gün önce başlar, adet boyunca sürer ve ağrı kesicilere rağmen günlük yaşamı, okulu veya işi engelleyecek kadar şiddetli olabilir. Yıllar içinde artabilir.
- Kronik kasık ve leğen ağrısı: Adet dönemi dışında da devam eden ağrı.
- Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı (disparoni): Özellikle derin ağrı.
- Dışkılama sırasında ağrı: Özellikle adet döneminde; bağırsak tutulumunda kabızlık, ishal, şişkinlik ve nadiren dışkıda kan.
- İdrar yaparken ağrı: Özellikle adet döneminde; mesane tutulumunda idrarda kan.
- Bel ve bacağa yayılan ağrı
- Yoğun veya düzensiz adet kanamaları, adet öncesi lekelenme
- Kısırlık: Bazen tek belirti olabilir.
- Yorgunluk, şişkinlik, bulantı: Özellikle adet dönemlerinde.
- Ruhsal etkiler: Kronik ağrıya bağlı kaygı, depresyon ve yaşam kalitesinde azalma.
Endometriozis ve Kısırlık
Endometriozis; yumurtalık ve tüplerde yapışıklıklar oluşturarak, yumurtalık rezervini azaltarak, iltihabi ortam nedeniyle yumurta, sperm ve embriyo kalitesini etkileyerek ve rahim iç ortamını değiştirerek gebe kalmayı zorlaştırabilir. Ancak endometriozisi olan kadınların büyük bir kısmı doğal yolla veya tedaviyle gebe kalabilir.
Tanı Nasıl Konur?
- Ayrıntılı öykü: Adet ağrısının şiddeti, ağrının zamanlaması, cinsel ilişki, dışkılama ve idrar yapma sırasında ağrı, kısırlık öyküsü ve aile öyküsü sorgulanır. Ağrı günlüğü tutmak tanıya yardımcı olur.
- Jinekolojik muayene: Rahim arkasında hassasiyet, nodüller, yumurtalıklarda kitle ve rahmin hareketinde kısıtlılık saptanabilir.
- Transvajinal ultrasonografi: Çikolata kistlerini ve deneyimli ellerde derin endometriozisi gösterebilir. Ancak yüzeysel endometriozis ultrasonda görülmez; normal ultrason endometriozisi dışlamaz.
- Manyetik rezonans (MR): Derin endometriozisin yaygınlığını, bağırsak ve mesane tutulumunu değerlendirmede ve ameliyat planlamasında kullanılır.
- Laparoskopi: Göbekten girilen ince bir kamerayla karın içinin görüntülenmesidir. Endometriozis lezyonlarının doğrudan görülmesini ve biyopsi alınmasını sağlar; aynı işlemde tedavi de yapılabilir. Günümüzde tipik belirtileri olan kadınlarda tedaviye başlamak için laparoskopi şart değildir; klinik tanıyla tedavi başlanabilir.
- Kan testleri: CA-125 endometriozisli kadınlarda yükselebilir; ancak tanı koydurucu değildir. AMH (anti-Müllerian hormon) yumurtalık rezervini değerlendirmede kullanılır.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi; belirtilerin şiddetine, hastalığın yaygınlığına, kadının yaşına ve gebelik isteğine göre kişiye özel olarak planlanır.
Ağrı Tedavisi
- İltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ): İbuprofen, naproksen gibi ilaçlar; ağrının başlamasından önce başlanırsa daha etkilidir.
- Isı uygulaması, düzenli egzersiz ve gevşeme teknikleri
Hormon Tedavileri
Endometriozis dokusu östrojenle büyüdüğünden, hormon tedavileri adet döngüsünü baskılayarak lezyonların aktivitesini ve ağrıyı azaltır. Bu tedaviler gebelik istenmediği dönemde kullanılır; ilaç bırakıldığında belirtiler tekrarlayabilir.
- Doğum kontrol hapları: Kesintisiz kullanılarak adet engellenebilir.
- Progestinler: Dienogest gibi ağızdan alınan ilaçlar, endometriozis tedavisinde sık kullanılan etkili seçeneklerdir.
- Hormonlu rahim içi araç (levonorgestrel salgılayan spiral)
- GnRH agonistleri ve antagonistleri: Geçici menopoz benzeri bir durum oluşturur; kemik kaybı ve sıcak basması gibi yan etkileri azaltmak için genellikle düşük doz hormon desteğiyle (add-back) birlikte kullanılır.
- Aromataz inhibitörleri: Dirençli olgularda diğer ilaçlarla birlikte kullanılabilir.
Cerrahi Tedavi
- Laparoskopik cerrahi: Endometriozis lezyonlarının çıkarılması veya yakılması, çikolata kistlerinin çıkarılması ve yapışıklıkların açılması. Yumurtalık dokusunu ve yumurta rezervini korumaya özen gösterilir; bu nedenle özellikle gebelik planlayan kadınlarda kist ameliyatı kararı dikkatle verilmelidir.
- Derin endometriozis cerrahisi: Bağırsak, mesane veya üreter tutulumunda; genel cerrahi ve üroloji ekipleriyle birlikte, deneyimli merkezlerde yapılmalıdır.
- Histerektomi: Gebelik isteği olmayan, diğer tedavilere yanıt vermeyen ağır olgularda rahmin ve gerekirse yumurtalıkların alınması; tüm endometriozis lezyonlarının da temizlenmesi gerekir.
Kısırlık Tedavisi
- Hafif endometriozisi olan genç kadınlarda doğal yolla gebelik denemesi, gerekirse yumurtlama tedavisi ve aşılama.
- Yaş, yumurtalık rezervi ve hastalığın şiddetine göre tüp bebek (IVF) tedavisi.
- Yumurtalık rezervi azalmış veya ameliyat planlanan kadınlarda yumurta dondurma seçeneği değerlendirilebilir.
Endometriozis ile Yaşam
- Düzenli egzersiz ağrıyı azaltabilir ve genel iyilik halini artırır.
- Sebze, meyve, omega-3 yağ asitlerinden zengin, kırmızı et ve işlenmiş gıdalardan fakir bir beslenme faydalı olabilir.
- Ağrı günlüğü tutmak, tedavi planlamasına yardımcı olur.
- Pelvik taban fizyoterapisi, kronik leğen ağrısı ve cinsel ilişkide ağrı yaşayanlarda faydalıdır.
- Psikolojik destek ve hasta destek grupları, kronik ağrıyla baş etmeyi kolaylaştırır.
- Menopozla birlikte belirtiler genellikle azalır.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Ağrı kesicilere rağmen geçmeyen, okul veya iş hayatınızı etkileyen şiddetli adet ağrıları, adet dönemi dışında da süren kasık ağrısı, cinsel ilişkide ağrı, adet döneminde dışkılama veya idrar yaparken ağrı ya da 1 yıldır (35 yaş üstünde 6 aydır) korunmasız ilişkiye rağmen gebe kalamama durumunda bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurun. Ergenlik çağındaki kızlarda da şiddetli adet ağrıları "normal" kabul edilmemeli ve değerlendirilmelidir.
Acil durum: Ani başlayan çok şiddetli kasık veya karın ağrısı (kist yırtılması veya yumurtalık dönmesi olabilir), ağrıyla birlikte ateş, bulantı-kusma, baş dönmesi veya bayılma, çok yoğun vajinal kanama ya da gebelik ihtimali varken şiddetli karın ağrısı (dış gebelik) varsa beklemeden acil servise başvurun.
Endometriozis kadın hastalıkları ve doğum uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Kısırlık tedavisinde üreme endokrinolojisi ve infertilite, derin endometriozis cerrahisinde genel cerrahi ve üroloji, görüntülemede radyoloji, kronik ağrı yönetiminde algoloji ve fiziksel tıp ve rehabilitasyon, psikolojik destekte psikiyatri uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Şiddetli adet ağrısı normal mi?
Günlük yaşamı etkileyen, ağrı kesiciyle geçmeyen, giderek artan adet ağrısı NORMAL değildir ve endometriozis gibi bir durumun işareti olabilir. 'Adet ağrısı olağandır' diye görmezden gelmek tanıyı geciktirir; şiddetli ağrıda jinekoloji değerlendirmesi gerekir.
Endometriozis kısırlık yapar mı?
Endometriozis kısırlığın önemli nedenlerinden biridir; yapışıklıklar ve iltihap gebe kalmayı zorlaştırabilir. Ancak endometriozisi olan birçok kadın doğal yolla ya da tedaviyle gebe kalabilir. Çocuk isteyenlerde plan, hastalığın derecesine göre jinekoloji uzmanıyla yapılır.
Çikolata kisti nedir?
Yumurtalıkta endometriozis dokusunun her adet döneminde kanamasıyla oluşan, koyu kahverengi eski kan içeren kiste 'çikolata kisti' (endometrioma) denir. Ultrasonda görülebilir; boyutuna ve belirtilere göre takip, ilaç ya da ameliyatla yönetilir.
Endometriozis menopozda geçer mi?
Östrojen hormonu hastalığı beslediği için endometriozis üreme çağında aktiftir; menopozla östrojen düştüğünde genellikle geriler ve belirtiler azalır. Yine de her durum farklıdır ve menopoz sonrası şikâyetler mutlaka hekimce değerlendirilmelidir.
Hangi bölüme başvurmalıyım?
Endometriozis için Kadın Hastalıkları ve Doğum (Jinekoloji) bölümüne başvurmalısınız. Şiddetli adet/kasık ağrısı, ilişkide ağrı veya gebe kalmada güçlük gibi şikâyetlerde jinekoloji uzmanı muayene, ultrason ve gerekirse ileri incelemelerle değerlendirir.
Kendi durumunuzu yazın, Endometriozis ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →