Folat Eksikliği

Folat Eksikliği Nedir?

Folat, B grubu vitaminlerden biri olan B9 vitaminidir. Yeşil yapraklı sebzelerde, baklagillerde ve bazı meyvelerde doğal olarak bulunur. Gıda takviyelerinde ve zenginleştirilmiş besinlerde kullanılan sentetik biçimine ise folik asit denir. Vücut folatı kendisi üretemediği için düzenli olarak besinlerle almak zorundadır. Folat; DNA ve RNA yapımında, hücre bölünmesinde, kırmızı kan hücrelerinin olgunlaşmasında ve sinir sisteminin gelişiminde görev alır.

Folat eksikliği, vücuttaki folat düzeyinin ihtiyacı karşılamayacak kadar düşmesi durumudur. Eksiklik hafif olduğunda belirgin bir şikayet vermeyebilir. Uzun sürdüğünde ise kan hücrelerinin yapımı bozulur ve megaloblastik anemi adı verilen bir kansızlık türü ortaya çıkabilir. Bu tablo, kırmızı kan hücrelerinin sayıca az ve olması gerekenden büyük olmasıyla karakterizedir.

Folat eksikliği her yaşta görülebilir; ancak gebeler, emziren anneler, yaşlılar, alkol kullanımı olanlar ve bazı bağırsak hastalıkları bulunan kişilerde daha sık karşılaşılır. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için tanı ve tedavi kararını mutlaka bir hekim verir.

Folatın Vücuttaki Görevleri

Folatın neden önemli olduğunu anlamak, eksikliğinde hangi şikayetlerin ortaya çıkabileceğini kavramaya yardımcı olur. Başlıca görevleri şunlardır:

• Hücre bölünmesi ve yeni hücre yapımı için gerekli genetik materyalin (DNA) oluşturulması.
• Kemik iliğinde kırmızı kan hücrelerinin sağlıklı biçimde olgunlaşması.
• Gebeliğin ilk haftalarında bebeğin beyin ve omurilik yapısını oluşturan sinir tüpünün düzgün kapanması.
• Homosistein adlı amino asidin vücutta işlenmesine yardımcı olunması; folat yetersizliğinde kan homosistein düzeyi yükselebilir.
• Sinir sistemi ve ruh hali ile ilişkili bazı kimyasal süreçlerin desteklenmesi.

Vücudun folat depoları sınırlıdır. Besinlerle alım ciddi biçimde azaldığında depolar birkaç ay içinde tükenebilir. Bu nedenle beslenme düzeni yetersiz olan kişilerde eksiklik nispeten kısa sürede gelişebilir.

Folat Eksikliği Belirtileri

Belirtiler genellikle yavaş ve sinsi gelişir. Birçoğu kansızlık nedeniyle ortaya çıktığından başka hastalıklarla karışabilir. Sık görülen şikayetler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve enerji azlığı.
• Soluk cilt ve göz içi renginde açılma.
• Çabuk nefes nefese kalma, çarpıntı, merdiven çıkarken zorlanma.
• Dilde kızarıklık, ağrı ve düzleşme; ağız köşelerinde çatlaklar ve ağızda yaralar.
• Baş dönmesi, konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık.
• Sinirlilik, çabuk öfkelenme veya çökkün ruh hali.
• İştahsızlık, kilo kaybı, ishal gibi sindirim sistemi şikayetleri.
• Saç ve cilt yapısında zayıflama.

Bu belirtilerin tek başına folat eksikliğini göstermediğini unutmamak gerekir. Demir eksikliği, B12 vitamini eksikliği, tiroid hastalıkları ve depresyon gibi pek çok durum benzer şikayetlere yol açabilir. Ayırıcı tanı için kan tahlilleri gerekir.

Nedenler ve Risk Faktörleri

Folat eksikliğinin nedenleri dört ana başlık altında toplanabilir: yetersiz alım, emilim bozukluğu, artmış ihtiyaç ve ilaçlar ya da alkol gibi dış etkenler.

Yetersiz alım: Taze sebze ve meyve tüketiminin az olduğu, işlenmiş gıdalara dayalı ve tekdüze beslenme en yaygın nedendir. Folat ısıya duyarlıdır; sebzelerin uzun süre haşlanması ve suyunun atılması içerdiği folatın önemli kısmının kaybına yol açabilir. Yaşlılarda, yalnız yaşayanlarda ve iştahı azalmış kişilerde alım yetersiz kalabilir.

Emilim bozuklukları: Aşağıdaki durumlar folatın bağırsaktan emilimini azaltabilir:

• Çölyak hastalığı ve diğer ince bağırsak hastalıkları.
• Crohn hastalığı gibi kronik bağırsak iltihapları.
• Mide veya ince bağırsağı ilgilendiren bazı ameliyatlar, özellikle obezite cerrahisi sonrası.
• Uzun süren ishal durumları.

Artmış ihtiyaç: Bazı dönemlerde ve hastalıklarda vücudun folat gereksinimi artar:

• Gebelik ve emzirme dönemi; ihtiyaç belirgin biçimde artar.
• Çoklu gebelikler.
• Hızlı büyüme dönemleri, yani bebeklik ve ergenlik.
• Kırmızı kan hücrelerinin çok hızlı yıkıldığı bazı kalıtsal kansızlıklar.
• Yaygın cilt hastalıkları ve bazı kronik iltihabi durumlar.

Alkol ve ilaçlar: Düzenli ve fazla alkol tüketimi hem folat alımını azaltır hem de emilimini ve depolanmasını bozar. Ayrıca bazı ilaçlar folat düzeyini düşürebilir; örneğin bazı epilepsi ilaçları, metotreksat gibi bağışıklığı baskılayan ilaçlar ve bazı antibiyotikler bunlar arasında sayılabilir. İlacınızı kendi kararınızla bırakmayın; şüphe ediyorsanız hekiminize danışın.

Genetik farklılıklar: Bazı kişilerde folatın vücutta işlenmesini sağlayan enzimlerin (örneğin MTHFR geni ile ilişkili enzim) çalışması farklı olabilir. Bu farklılıkların klinik önemi kişiden kişiye değişir ve her gen varyantı tedavi gerektirmez. Bu konudaki yorumu ve gerekirse ek tetkik kararını hekim verir; genetik sonuçlara dayanarak kendi kendine vitamin dozu belirlenmemelidir.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, hastanın şikayetleri, beslenme alışkanlıkları, kullandığı ilaçlar ve muayene bulgularıyla birlikte laboratuvar sonuçlarına dayanır. Hekim genellikle şu tetkikleri isteyebilir:

• Tam kan sayımı: Hemoglobin düşüklüğü ve kırmızı kan hücrelerinin ortalama hacminin (MCV) yüksek olması megaloblastik anemiyi düşündürür.
• Serum veya eritrosit folat düzeyi.
• Serum B12 vitamini düzeyi; folat ve B12 eksiklikleri sıklıkla karıştığı ve birlikte görülebildiği için birlikte değerlendirilir.
• Gerekli görülürse homosistein ve metilmalonik asit düzeyleri.
• Periferik yayma incelemesi ve altta yatan nedeni araştırmaya yönelik ek testler.

Önemli: B12 eksikliği folat eksikliğiyle benzer kansızlık yapar. B12 eksikliği olan bir kişiye yalnızca folat verilirse kansızlık düzelebilir ancak sinir sistemi hasarı sessizce ilerleyebilir. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce B12 düzeyinin de değerlendirilmesi önemlidir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, eksikliğin nedenine göre planlanır. Hekim, düzeyin ne kadar düşük olduğuna, eşlik eden hastalıklara ve gebelik gibi özel durumlara bakarak uygun doz ve süreyi belirler.

• Beslenmenin düzenlenmesi: Folattan zengin besinlerin düzenli tüketilmesi.
• Folik asit takviyesi: Çoğu kişide ağızdan alınan takviye yeterlidir. Doz ve süre hekim tarafından belirlenir; kendi başına yüksek doz kullanmak önerilmez.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Çölyak hastalığı, bağırsak iltihabı gibi durumların kontrol altına alınması; alkolün bırakılması veya azaltılması.
• İlaç düzenlemesi: Folat düzeyini düşüren bir ilaç söz konusuysa hekim ilacı değiştirebilir veya ek folat önerebilir.
• Emilimin ciddi biçimde bozulduğu durumlarda hekimin uygun gördüğü başka uygulama yolları değerlendirilebilir.

Tedaviye yanıt genellikle birkaç hafta içinde yorgunluk gibi şikayetlerde azalma ve kan değerlerinde düzelme şeklinde izlenir. Hekim kontrol tahlilleri isteyebilir. Şikayetler düzelse bile takviyeyi kendi başınıza bırakmayın; ne zaman sonlandırılacağını hekim belirler.

Folattan Zengin Besinler

Dengeli ve çeşitli bir beslenme, folat ihtiyacının büyük kısmını karşılayabilir. Folat bakımından zengin başlıca besin grupları şunlardır:

• Koyu yeşil yapraklı sebzeler: ıspanak, pazı, marul, roka, brokoli.
• Baklagiller: mercimek, nohut, kuru fasulye.
• Turunçgiller ve diğer bazı meyveler: portakal, greyfurt, avokado.
• Karaciğer gibi sakatatlar; ancak gebelikte tüketim konusunda hekime danışılmalıdır.
• Yumurta, tam tahıllar ve bazı zenginleştirilmiş tahıl ürünleri.

Sebzeleri mümkün olduğunca taze tüketmek, kısa süre ve az suyla pişirmek ya da buharda hazırlamak folat kaybını azaltır. Uzun süre kaynatıp suyunu dökmek kaybı artırır.

Gebelikte Folat

Folat, gebelikte özel bir öneme sahiptir. Yeterli folat, sinir tüpü kusurları olarak bilinen doğumsal gelişim bozukluklarının riskini azaltmaya yardımcı olur. Sinir tüpü gebeliğin ilk haftalarında, çoğu kadın gebe olduğunu henüz fark etmeden kapanır. Bu nedenle gebelik planlayan kadınların, gebe kalmadan önce hekimlerine danışarak folik asit takviyesi konusunda bilgi alması önerilir. Önceden sinir tüpü kusuru olan bir gebelik yaşamış, epilepsi ilacı kullanan veya başka risk faktörü taşıyan kadınlarda doz farklı olabilir; bu kararı hekim verir.

Çocuklarda ve Yaşlılarda Folat Eksikliği

Çocuklarda eksiklik daha çok yetersiz beslenme, emilim bozukluğu veya sürekli ishal gibi durumlarda görülür. Büyüme geriliği, halsizlik ve iştahsızlık belirti olabilir. Yaşlılarda ise azalmış iştah, yalnız yaşama, sınırlı beslenme ve çoklu ilaç kullanımı riski artırır. Unutkanlık ve yorgunluk yaşlılarda çoğu kez yaşa bağlanır; oysa tedavi edilebilir bir vitamin eksikliği olabileceği akılda tutulmalıdır.

Folik Asit Fazlası Zararlı mı?

Folat besinlerle fazla alındığında genellikle sorun çıkarmaz; ancak yüksek doz folik asit takviyesi B12 eksikliğinin bulgularını maskeleyebilir ve bazı ilaçların etkisini değiştirebilir. Bu nedenle bilinçsiz ve uzun süreli yüksek doz kullanımından kaçınılmalı, takviye hekim önerisiyle ve belirlenen dozda alınmalıdır.

Metilfolat ve Folik Asit Arasındaki Fark

Folik asit, vücutta aktif biçime dönüştürülmesi gereken sentetik bir formdur. Metilfolat ise folatın aktif biçimidir. Piyasada her ikisini içeren ürünler bulunur. Çoğu kişide folik asit takviyesi yeterli olsa da bazı özel durumlarda hekim aktif folatı tercih edebilir. Hangi biçimin sizin için uygun olduğuna hekiminiz karar verir; reklamlara veya sosyal medya önerilerine dayanarak seçim yapmayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurmanız uygun olur:

• Nedeni açıklanamayan yorgunluk, solukluk ve çarpıntı birkaç haftadan uzun sürüyorsa.
• Dilde ağrı, ağızda tekrarlayan yaralar ve iştah kaybı varsa.
• Gebelik planlıyorsanız veya gebeyseniz.
• Kronik bağırsak hastalığı, çölyak, alkol kullanımı veya ilaç kullanımı varsa ve bu şikayetler ortaya çıkarsa.
• Kolların, bacakların uyuşması, yürümede dengesizlik veya belirgin unutkanlık gelişiyorsa.

Şiddetli nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma veya bayılacak gibi olma, çok hızlı çarpıntı durumlarında vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Yaşam ve Önleme

• Her gün sebze ve meyve içeren, çeşitli ve dengeli beslenin.
• Yeşil yapraklı sebzeleri fazla pişirmeden tüketin.
• Alkol tüketimini sınırlayın ya da bırakın.
• Gebelik planlıyorsanız hekiminize danışarak gebelikten önce folat desteğine başlayın.
• Kronik hastalığınız veya düzenli ilacınız varsa kontrollerinizi aksatmayın.
• Vitamin takviyelerini hekim önerisi olmadan, uzun süre ve yüksek dozda kullanmayın.

Sık Sorulan Sorular

Folat eksikliği tahlille mi anlaşılır? Evet. Belirtiler tek başına yeterli değildir; kan sayımı ve folat ile B12 düzeyleri gibi tahliller tanıya yardımcı olur.

Folat eksikliği kendiliğinden geçer mi? Altta yatan neden ortadan kalkar ve beslenme düzelirse düzelebilir; ancak belirgin eksiklikte takviye gerekir. Bunu hekim değerlendirir.

Folat eksikliği saç dökülmesine yol açar mı? Eksiklik cilt, saç ve tırnak yapısını olumsuz etkileyebilir; fakat saç dökülmesinin başka pek çok nedeni vardır ve bu yüzden tek başına folata bağlanmamalıdır.