Folik Asit Eksikliği

Diyetisyen
Halk arasında: folat eksikliği, B9 vitamini eksikliği

Folik asit eksikliği, B9 vitamininin besinlerle yetersiz alınması, emiliminin bozulması ya da ihtiyacın artması sonucu gelişir. Yorgunluk, solukluk, dilde yanma ve megaloblastik anemi en sık bulgulardır. Gebelikte bebekte nöral tüp defekti riskini artırır. Tanı kan testleriyle konur, tedavi hekim kontrolünde takviye ve folattan zengin beslenmeyle yapılır.

Folik Asit Eksikliği Nedir?

Folik asit eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu folat (B9 vitamini) miktarının yetersiz olmasıdır. Folat, besinlerde doğal olarak bulunan B9 vitaminidir; folik asit ise bu vitaminin takviye ve zenginleştirilmiş gıdalarda kullanılan sentetik formudur. Günlük kullanımda her iki terim çoğu zaman aynı anlamda kullanılır.

Folat, suda çözünen bir vitamindir ve vücutta sınırlı miktarda depolanır. Bu nedenle düzenli olarak besinlerle alınması gerekir; alım yetersiz kaldığında eksiklik birkaç ay içinde gelişebilir. Folat; DNA yapımı, hücre bölünmesi ve kırmızı kan hücrelerinin üretimi için gereklidir. Bu nedenle hızlı bölünen hücrelerin bulunduğu kemik iliği ve anne karnındaki bebeğin gelişimi folat eksikliğinden en çok etkilenen alanlardır.

Folik asit eksikliği, megaloblastik anemi adı verilen ve kırmızı kan hücrelerinin normalden büyük ve olgunlaşmamış olduğu bir kansızlık türüne yol açar. Gebelikte ise özellikle gebeliğin ilk haftalarında folat eksikliği, bebekte beyin ve omurilik gelişimini etkileyen nöral tüp defektleri (spina bifida ve anensefali gibi) riskini artırır. Bu nedenle gebelik planlayan kadınlara folik asit takviyesi önerilir.

Günlük İhtiyaç

  • Yetişkinler: Günde yaklaşık 400 mikrogram folat
  • Gebelik planlayan ve gebe kadınlar: Besinlerle alınan folata ek olarak günde 400 mikrogram (0,4 mg) folik asit takviyesi önerilir. Gebeliğin ilk aylarında folat ihtiyacı belirgin şekilde artar.
  • Yüksek risk grubundaki kadınlar: Daha önce nöral tüp defektli bebeği olan, kendisinde veya eşinde nöral tüp defekti bulunan, bazı sara ilaçlarını kullanan, diyabeti olan veya obez kadınlarda hekim tarafından daha yüksek doz önerilebilir.
  • Emziren kadınlar: İhtiyaç bir miktar artar.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Yetersiz Alım

  • Yeşil yapraklı sebze, baklagil ve meyveden fakir beslenme
  • Sebzelerin uzun süre pişirilmesi (folat ısıya duyarlıdır ve pişirmeyle büyük ölçüde kaybolur)
  • Yaşlılarda yetersiz beslenme
  • Yoksulluk, yeme bozuklukları, kısıtlayıcı diyetler
  • Alkol bağımlılığı: Hem yetersiz beslenme hem de alkolün folat emilimini ve kullanımını bozması nedeniyle en sık nedenlerden biridir.

Artmış İhtiyaç

  • Gebelik ve emzirme
  • Bebeklik ve ergenlik gibi hızlı büyüme dönemleri
  • Kan hücrelerinin hızlı yıkıldığı hastalıklar (orak hücreli anemi, talasemi gibi hemolitik anemiler)
  • Sedef hastalığı gibi yaygın cilt hastalıkları
  • Diyaliz tedavisi
  • Kanser

Emilim Bozuklukları

  • Çölyak hastalığı
  • Crohn hastalığı ve diğer inflamatuvar bağırsak hastalıkları
  • İnce bağırsak ameliyatları ve mide küçültme ameliyatları
  • Tropikal sprue

İlaçlar

  • Metotreksat: Folat metabolizmasını engeller; bu nedenle romatizmal hastalıklarda metotreksat kullanan hastalara genellikle folik asit takviyesi verilir.
  • Bazı sara ilaçları: Fenitoin, karbamazepin, valproat, fenobarbital.
  • Trimetoprim-sülfametoksazol gibi bazı antibiyotikler
  • Sülfasalazin
  • Bazı idrar söktürücüler ve diğer ilaçlar

Genetik Etkenler

MTHFR gen varyasyonları gibi bazı genetik farklılıklar folat metabolizmasını etkileyebilir; ancak bu varyasyonlar toplumda sık görülür ve çoğu kişide klinik öneme sahip değildir.

Belirtileri Nelerdir?

Hafif eksiklik belirti vermeyebilir. Eksiklik ilerledikçe, çoğu belirti kansızlığa bağlı olarak ortaya çıkar:

  • Yorgunluk, halsizlik, çabuk yorulma
  • Ciltte solukluk, hafif sarılık
  • Eforla nefes darlığı
  • Çarpıntı
  • Baş ağrısı, baş dönmesi
  • Dilde şişlik, kızarıklık ve ağrı (glossit); dilin pürüzsüz ve parlak görünmesi
  • Ağızda yaralar ve ağız köşelerinde çatlaklar
  • İştahsızlık ve kilo kaybı
  • İshal
  • Sinirlilik, dikkat güçlüğü, unutkanlık
  • Depresif ruh hali

B12 Vitamini Eksikliğinden Farkı

Folat eksikliği ve B12 vitamini eksikliği aynı tip kansızlığa (megaloblastik anemi) yol açar ve sıklıkla birlikte bulunabilir. Ancak B12 eksikliğinden farklı olarak, folat eksikliği genellikle el ve ayaklarda uyuşma, denge bozukluğu gibi sinir sistemi belirtilerine yol açmaz. Önemli: B12 eksikliği olan bir kişiye yalnızca folik asit verilirse kansızlık düzelebilir; ancak B12 eksikliğine bağlı sinir hasarı sinsi şekilde ilerlemeye devam edebilir ve kalıcı hale gelebilir. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce mutlaka B12 düzeyine de bakılmalıdır.

Gebelikte Folik Asit Eksikliği

Bebeğin beyni ve omuriliğini oluşturacak olan nöral tüp, gebeliğin ilk 3–4 haftasında, yani çoğu kadının henüz gebe olduğunu bilmediği bir dönemde kapanır. Bu dönemde yeterli folat bulunmaması şu sorunlara yol açabilir:

  • Nöral tüp defektleri: Spina bifida (omurganın tam kapanmaması) ve anensefali (beyin ve kafatasının gelişmemesi).
  • Diğer doğumsal anomaliler: Dudak-damak yarıkları ve bazı kalp anomalileri ile ilişkili olabilir.
  • Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
  • Annede megaloblastik anemi

Bu nedenle gebelik planlayan tüm kadınların gebelikten en az 1 ay önce folik asit takviyesine başlaması ve gebeliğin ilk 3 ayı boyunca devam etmesi önerilir. Gebeliklerin önemli bir kısmı planlanmadan gerçekleştiği için, doğurganlık çağındaki ve gebe kalma olasılığı olan kadınların da folik asit kullanması önerilir.

Tanı Nasıl Konur?

  • Tam kan sayımı: Kansızlık ve kırmızı kan hücrelerinin normalden büyük olması (MCV yüksekliği).
  • Periferik yayma: Büyük kırmızı kan hücreleri ve çok parçalı çekirdekli beyaz kan hücreleri.
  • Kanda folat düzeyi: Serum folatı son günlerdeki beslenmeden etkilenebilir; kırmızı hücre folatı uzun dönem depoları daha iyi yansıtır.
  • B12 vitamini düzeyi: Mutlaka birlikte değerlendirilmelidir.
  • Homosistein ve metilmalonik asit: Sınırda sonuçlarda eksikliğin türünü ayırt etmeye yardımcı olur. Folat eksikliğinde homosistein yükselir, metilmalonik asit normaldir; B12 eksikliğinde her ikisi de yükselir.
  • Altta yatan nedenin araştırılması: Çölyak testleri, alkol kullanımı ve ilaç öyküsünün değerlendirilmesi.

Tedavi Seçenekleri

  • Folik asit takviyesi: Genellikle ağızdan, hekimin önerdiği dozda ve sürede (çoğu zaman birkaç ay) kullanılır. Kansızlık genellikle birkaç hafta içinde düzelmeye başlar; tam düzelme 2–3 ay sürebilir.
  • B12 vitamini eksikliğinin dışlanması veya birlikte tedavisi: B12 eksikliği varsa önce veya birlikte tedavi edilmelidir.
  • Altta yatan nedenin tedavisi: Alkolün bırakılması, çölyak hastalığında glutensiz diyet, beslenmenin düzenlenmesi.
  • Kronik risk durumlarında uzun süreli takviye: Hemolitik anemiler, diyaliz ve metotreksat kullanımında hekim önerisiyle.
  • Folinik asit: Bazı ilaçların etkisini önlemek için özel durumlarda kullanılır.

Folattan Zengin Besinler

  • Koyu yeşil yapraklı sebzeler: Ispanak, pazı, marul, roka, semizotu, maydanoz
  • Baklagiller: Mercimek, nohut, kuru fasulye, bezelye, barbunya
  • Brokoli, brüksel lahanası, kuşkonmaz, enginar
  • Turunçgiller: Portakal, mandalina
  • Avokado ve muz
  • Kuruyemiş ve tohumlar: Ay çekirdeği, fıstık
  • Yumurta
  • Karaciğer: Folattan zengindir; ancak yüksek A vitamini içeriği nedeniyle gebelikte aşırı tüketilmemelidir.
  • Folik asitle zenginleştirilmiş tahıl ürünleri

Folat ısıya ve ışığa duyarlıdır; sebzeleri çiğ, kısa süre buharda veya az suda pişirerek tüketmek folat kaybını azaltır.

Sık Sorulan Sorular

  • Folik asidi gebelik anlaşıldığında başlamak yeterli mi? Hayır; nöral tüp gebeliğin ilk haftalarında kapandığı için gebelikten önce başlamak gerekir. Ancak gebelik anlaşıldığında henüz başlanmadıysa hemen başlanmalıdır.
  • Fazla folik asit zararlı mı? Besinlerdeki folat zararsızdır. Uzun süreli yüksek doz takviye, B12 eksikliğini maskeleyebileceği için hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
  • Erkeklerin folik asit kullanması gerekir mi? Dengeli beslenen erkeklerde genellikle gerekmez; eksiklik veya risk durumunda hekim önerebilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Açıklanamayan yorgunluk, solukluk, nefes darlığı, dilde ağrı ve kızarıklık veya ağız yaraları gibi belirtileriniz varsa, alkol kullanıyorsanız, çölyak veya bağırsak hastalığınız varsa ya da metotreksat veya sara ilacı kullanıyorsanız hekiminize başvurun. Gebelik planlıyorsanız folik asit kullanımı ve dozu için gebelikten önce hekiminize danışın.

Acil durum: İstirahatte nefes darlığı, göğüs ağrısı, çok hızlı kalp atışı, bayılma ya da belirgin bilinç değişiklikleri varsa beklemeden acil servise başvurun.

Folik asit eksikliği aile hekimliği, iç hastalıkları ve hematoloji uzmanları tarafından değerlendirilir; gebelikte kadın hastalıkları ve doğum, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, emilim bozukluklarında gastroenteroloji uzmanları sürece katılır. Beslenme planı için diyetisyenlerden destek alınabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Folik asit eksikliği hangi belirtileri verir?

En sık belirtiler yorgunluk, halsizlik, ciltte solukluk, nefes darlığı, baş ağrısı ve dilde kızarıklık ile yanmadır. Belirtiler yavaş geliştiği için fark edilmesi zaman alabilir.

Folik asit hangi besinlerde bulunur?

Ispanak, brokoli, marul gibi yeşil yapraklı sebzeler, mercimek ve nohut gibi baklagiller, portakal, tam tahıllar ve yumurta iyi kaynaklardır. Uzun pişirme folatı azalttığı için sebzeleri kısa sürede pişirmek faydalıdır.

Gebelikte folik asit neden önemlidir?

Folat, bebeğin beyin ve omurilik gelişimi için gereklidir. Gebelik öncesinde ve erken gebelikte yeterli folik asit alınması nöral tüp defekti riskini azaltır. Takviyeye ne zaman ve nasıl başlanacağını hekiminizle konuşun.

Folik asit takviyesini kendi başıma kullanabilir miyim?

Önce kan tahlili yaptırmanız önerilir. B12 eksikliği varken yalnızca folik asit kullanmak bu eksikliği gizleyerek sinir sistemi hasarının ilerlemesine yol açabilir. Takviyenin miktarını ve süresini hekim belirlemelidir.

Folik asit eksikliği hangi testle anlaşılır?

Tam kan sayımı ve kanda folat düzeyi ölçümüyle anlaşılır. Genellikle B12 vitamini düzeyi de aynı anda kontrol edilir.

Folik Asit Eksikliği ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Folik Asit Eksikliği ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →