Kızamık

Kızamık Nedir?

Kızamık, kızamık virüsünün neden olduğu, son derece bulaşıcı, ateş ve tüm vücuda yayılan döküntü ile seyreden viral bir enfeksiyon hastalığıdır. Bilinen en bulaşıcı hastalıklardan biridir: Bağışık olmayan bir kişi, kızamıklı bir hastanın bulunduğu ortamda bulunduğunda yaklaşık %90 olasılıkla hastalığa yakalanır.

Kızamık, aşının yaygınlaşmasından önce dünyada her yıl milyonlarca çocuğun ölümüne yol açıyordu. Etkili ve güvenli bir aşının (KKK – kızamık, kızamıkçık, kabakulak) bulunmasıyla vaka sayıları büyük ölçüde azalmıştır. Ancak aşılama oranlarının düştüğü bölgelerde kızamık salgınları yeniden görülmektedir. Türkiye'de de son yıllarda aşı reddine bağlı olarak kızamık vakaları artış göstermiştir.

Kızamık çoğu zaman 1–2 hafta içinde iyileşir; ancak özellikle 5 yaş altındaki çocuklarda, yetişkinlerde, gebelerde, yetersiz beslenenlerde ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde zatürre, beyin iltihabı ve ölüm gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Kızamık, aşı ile önlenebilir bir hastalıktır.

Nasıl Bulaşır?

Kızamık virüsü, hasta kişinin öksürmesi, hapşırması ve konuşması ile havaya yayılan damlacıklar ve çok küçük partiküllerle bulaşır. Virüs, hasta kişi ortamdan ayrıldıktan sonra bile 2 saate kadar havada ve yüzeylerde canlı kalabilir. Bu nedenle aynı odada bulunmak bile bulaşma için yeterlidir.

Hasta kişi, döküntünün başlamasından 4 gün önce ile 4 gün sonrası arasında hastalığı bulaştırabilir. Yani belirtiler henüz belirginleşmeden ve hastalık soğuk algınlığı sanılırken bile bulaşma gerçekleşir. Kuluçka süresi (virüsle karşılaşmadan belirtilerin başlamasına kadar geçen süre) genellikle 10–14 gündür.

Risk Grupları

• Aşısız veya eksik aşılı çocuklar ve yetişkinler
• Aşı yaşına (12 ay) gelmemiş bebekler
• Gebeler
• Bağışıklık sistemi zayıf olanlar (kanser tedavisi alanlar, organ nakli yapılanlar, HIV hastaları)
• A vitamini eksikliği ve yetersiz beslenmesi olan çocuklar
• Kızamığın yaygın olduğu ülkelere seyahat edenler

Belirtileri Nelerdir?

Başlangıç Dönemi (2–4 gün)

• Yüksek ateş (39–40°C'ye kadar çıkabilir)
• Öksürük
• Burun akıntısı
• Gözlerde kızarıklık, sulanma ve ışığa hassasiyet (konjonktivit)
• Halsizlik, iştahsızlık
• Koplik lekeleri: Döküntüden 1–2 gün önce, yanakların iç yüzeyinde, azı dişlerinin karşısında, kırmızı zemin üzerinde kum tanesi gibi küçük beyaz-gri noktalar. Kızamığa özgü bir belirtidir.

Döküntü Dönemi

• Ateşin en yüksek olduğu dönemde, genellikle başlangıçtan 3–5 gün sonra döküntü ortaya çıkar.
• Döküntü yüzde, saç çizgisinde ve kulak arkasında başlar; 2–3 gün içinde gövdeye, kollara ve bacaklara yayılır.
• Döküntü kırmızı, düz ve hafif kabarık lekeler şeklindedir; zamanla birleşebilir.
• Döküntü yaklaşık 5–6 gün sürer ve başladığı sırayla solar; geride kahverengimsi lekeler ve ince pullanma kalabilir.
• Döküntü başladıktan 2–3 gün sonra ateş düşmeye başlar. Ateşin düşmemesi komplikasyon belirtisi olabilir.

Olası Komplikasyonlar

Kızamık geçiren kişilerin yaklaşık üçte birinde bir veya daha fazla komplikasyon gelişebilir:

• Orta kulak iltihabı: En sık komplikasyonlardandır; işitme kaybına yol açabilir.
• İshal
• Zatürre (pnömoni): Kızamığa bağlı ölümlerin en sık nedenidir.
• Ensefalit (beyin iltihabı): Yaklaşık her 1.000 vakada bir görülür; nöbetlere, kalıcı beyin hasarına, sağırlığa ve zihinsel gerilik gelişmesine yol açabilir.
• Göz hasarı ve körlük: Özellikle A vitamini eksikliği olan çocuklarda.
• Krup ve bronşit
• Bağışıklık sisteminin baskılanması ("bağışıklık amnezisi"): Kızamık, bağışıklık sisteminin daha önce kazandığı korunmayı aylar-yıllar süren bir dönem için zayıflatabilir; bu da başka enfeksiyonlara karşı direnci azaltır.
• Gebelikte: Düşük, erken doğum ve düşük doğum ağırlığı.
• SSPE (subakut sklerozan panensefalit): Kızamık geçirdikten yıllar sonra (genellikle 7–10 yıl) ortaya çıkan, beyni yavaş yavaş hasarlayan ve ölümcül seyreden nadir bir hastalıktır. Özellikle 2 yaşından önce kızamık geçiren çocuklarda risk daha yüksektir. Aşı, SSPE'ye karşı da korur.

Tanı Nasıl Konur?

• Klinik muayene: Ateş, öksürük, burun akıntısı, gözlerde kızarıklık, Koplik lekeleri ve tipik döküntü tanıyı düşündürür.
• Kan testi: Kızamığa özgü IgM antikorlarının saptanması.
• PCR testi: Boğaz sürüntüsü, burun sürüntüsü veya idrar örneğinde virüsün genetik materyalinin araştırılması.

Kızamık, Türkiye'de bildirimi zorunlu hastalıklar arasındadır; tanı konan veya şüphelenilen vakalar sağlık otoritelerine bildirilir ve temaslılar araştırılır.

Tedavi Seçenekleri

Kızamık virüsüne karşı özel bir antiviral tedavi yoktur. Tedavi belirtileri hafifletmeye ve komplikasyonları önlemeye yöneliktir:

• Ateş düşürücüler: Parasetamol veya ibuprofen. Çocuklarda aspirin kullanılmamalıdır.
• Bol sıvı alımı: Sıvı kaybını önlemek için.
• Dinlenme
• A vitamini: Dünya Sağlık Örgütü, kızamık geçiren tüm çocuklara iki gün süreyle yüksek doz A vitamini verilmesini önermektedir; komplikasyon ve ölüm riskini azaltır. Hekim tarafından yaşa uygun dozda uygulanmalıdır.
• Göz bakımı: Gözlerin temiz tutulması ve loş ortam.
• Komplikasyonların tedavisi: Kulak iltihabı ve zatürre gibi eklenen bakteriyel enfeksiyonlarda antibiyotik.
• Hastane tedavisi: Zatürre, ensefalit veya ciddi sıvı kaybı gibi durumlarda.

İzolasyon

Kızamık geçiren kişi, döküntünün başlamasından sonraki 4 gün boyunca evde kalmalı; okula, kreşe veya işe gitmemeli, aşısız kişilerle, bebeklerle ve gebelerle temastan kaçınmalıdır. Sağlık kuruluşuna gitmeden önce mutlaka telefonla haber verilmelidir; böylece bekleme salonunda diğer hastalara bulaşması önlenir.

Temas Sonrası Koruma

Kızamıklı bir hastayla temas eden ve bağışık olmayan kişilere:

• Temastan sonraki 72 saat içinde kızamık aşısı (KKK) yapılması hastalığı önleyebilir veya hafifletebilir.
• Aşı yapılamayan bebekler, gebeler ve bağışıklık sistemi zayıf kişilere temastan sonraki 6 gün içinde immünoglobulin verilebilir.

Kızamıktan Korunma: Aşı

Kızamıktan korunmanın en etkili yolu KKK (kızamık-kızamıkçık-kabakulak) aşısıdır. Türkiye'de ulusal aşı takviminde KKK aşısı 12. ayda ve ilkokul birinci sınıfta (48. ay civarında) olmak üzere iki doz halinde ücretsiz olarak uygulanmaktadır. İki doz aşı, kızamığa karşı yaklaşık %97 koruma sağlar.

• Aşı takviminizi kontrol edin; eksik doz varsa aile hekiminize başvurarak tamamlatın.
• Kızamık geçirmemiş ve aşısı belirsiz yetişkinler aşı olabilir; özellikle sağlık çalışanları ve öğretmenler aşı durumlarını kontrol ettirmelidir.
• Yurt dışı seyahatinden önce aşı durumunuzu kontrol ettirin; 6–11 aylık bebeklere seyahat öncesi erken doz yapılabilir.
• KKK aşısı canlı aşıdır; gebelikte ve ağır bağışıklık yetmezliğinde yapılmaz. Gebelik planlayan kadınların gebelikten önce aşı durumunu kontrol ettirmesi önerilir.
• KKK aşısının otizme yol açtığı iddiası bilimsel çalışmalarla kesin olarak çürütülmüştür.

Sık Sorulan Sorular

• Kızamık bir kez geçirilince tekrar olur mu? Hayır; kızamık geçiren kişide genellikle ömür boyu bağışıklık gelişir.
• Aşının yan etkileri var mı? KKK aşısı güvenli bir aşıdır. Aşıdan 1–2 hafta sonra hafif ateş, geçici döküntü veya eklem ağrısı görülebilir; ciddi yan etkiler çok nadirdir ve hastalığın kendi risklerinden çok daha düşüktür.
• Kızamık ile kızamıkçık aynı mı? Hayır; farklı virüslerden kaynaklanır. Kızamıkçık genellikle daha hafif seyreder ancak gebelikte bebeğe ciddi zarar verebilir. Her ikisine karşı KKK aşısı korur.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yüksek ateş, öksürük, burun akıntısı ve gözlerde kızarıklıkla birlikte döküntü ortaya çıkarsa veya kızamıklı biriyle temas ettiyseniz ve aşınız eksikse hekiminize başvurun. Sağlık kuruluşuna gitmeden önce telefonla bilgi verin.

Acil durum: Nefes darlığı, hızlı solunum, morarma, nöbet (havale), aşırı uyku hali veya bilinç değişikliği, şiddetli baş ağrısı ve ense sertliği, ciddi sıvı kaybı (az idrar, ağız kuruluğu) ya da 4 günden uzun süren yüksek ateş varsa beklemeden acil servise başvurun.

Kızamık çocuk sağlığı ve hastalıkları, aile hekimliği ve enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanları tarafından tedavi edilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.