Mide üşütmesi

Mide Üşütmesi Nedir?

Halk arasında "mide üşütmesi" olarak bilinen durum, tıp dilinde akut gastroenterit olarak adlandırılır. Mide ve bağırsakların, çoğunlukla bir enfeksiyona bağlı olarak kısa süreli iltihaplanmasıdır. Ani başlayan bulantı, kusma, ishal ve karın krampları ile kendini gösterir.

"Üşütme" adı, hastalığın soğuk havayla veya soğuk bir şey yiyip içmekle ilgili olduğu düşüncesinden gelir. Ancak hastalığın asıl nedeni soğuk değil; virüsler, bakteriler veya daha nadiren parazitlerdir. Hastalık genellikle bu mikropların kirli eller, kirlenmiş yiyecekler ve sular aracılığıyla ağız yoluyla alınmasıyla bulaşır. Kış aylarında ve kapalı ortamlarda daha sık görülmesi, virüslerin bu dönemde insanlar arasında daha kolay yayılmasıyla ilgilidir.

Mide üşütmesi çok yaygındır ve her yaşta görülebilir. Çoğu zaman 1–3 gün içinde kendiliğinden geçer. Ancak özellikle küçük çocuklarda, yaşlılarda ve kronik hastalığı olanlarda sıvı kaybına (dehidratasyon) yol açarak ciddi hale gelebilir.

Nedenleri

Virüsler (En Sık Neden)

• Norovirüs: Erişkinlerde en sık nedendir. Çok bulaşıcıdır; okul, kreş, huzurevi, gemi ve hastane gibi toplu yaşam alanlarında salgınlara yol açabilir.
• Rotavirüs: Küçük çocuklarda ağır ishalin önemli bir nedenidir. Aşısı mevcuttur.
• Adenovirüs ve astrovirüs

Bakteriler

• Salmonella, Campylobacter, Shigella ve bazı E. coli türleri; genellikle iyi pişirilmemiş tavuk, et, yumurta, pastörize edilmemiş süt ürünleri ve kirli su ile bulaşır.
• Bazı bakterilerin besinlerde ürettiği toksinler (besin zehirlenmesi): Bekletilmiş, uygun sıcaklıkta saklanmamış yiyecekler tüketildikten kısa süre sonra kusmaya yol açar.

Parazitler

Giardia gibi parazitler kirli su ve yiyeceklerle bulaşabilir ve daha uzun süren ishallere neden olabilir.

Nasıl Bulaşır?

• Hasta kişiyle yakın temas ve iyi yıkanmamış eller
• Kirlenmiş yüzeylere (kapı kolları, musluklar, oyuncaklar) dokunduktan sonra ellerin ağza götürülmesi
• Hasta bir kişinin hazırladığı yiyecekler
• Kirlenmiş su ve buz
• Çiğ veya az pişmiş deniz ürünleri, et ve yumurta
• İyi yıkanmamış sebze ve meyveler

Viral mide üşütmesi, belirtiler başladığı andan itibaren ve iyileştikten sonraki birkaç gün boyunca bulaşıcıdır. Norovirüs, iyileşmeden sonra iki haftaya kadar dışkıyla atılmaya devam edebilir.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle mikrobun alınmasından 12–48 saat sonra, besin zehirlenmesinde ise birkaç saat içinde ani olarak başlar.

• Bulantı ve kusma
• Sulu ishal
• Karın krampları ve karın ağrısı
• Hafif ateş
• Halsizlik, baş ağrısı ve kas ağrıları
• İştahsızlık

Viral enfeksiyonlarda kusma genellikle ilk 24 saatte daha belirgindir ve ishal birkaç gün sürebilir. Belirtilerin çoğu 1–3 günde düzelir; bazı bakteriyel ve paraziter enfeksiyonlarda daha uzun sürebilir.

Sıvı Kaybı (Dehidratasyon) Belirtileri

Mide üşütmesinin en önemli tehlikesi, kusma ve ishalle kaybedilen sıvının yerine konamamasıdır. Aşağıdaki belirtilere dikkat edilmelidir:

Erişkinlerde

• Aşırı susama ve ağız kuruluğu
• İdrar miktarında azalma, koyu renkli idrar
• Baş dönmesi, özellikle ayağa kalkınca
• Belirgin halsizlik ve uyuşukluk

Bebek ve Çocuklarda

• Bezin 6–8 saattir ıslanmaması veya idrarın çok azalması
• Ağız ve dilin kuru olması
• Gözyaşı olmadan ağlama
• Gözlerin çökük görünmesi
• Bebeklerde bıngıldağın çökmesi
• Aşırı uykulu olma, uyandırmakta zorlanma veya aşırı huzursuzluk

Mide Üşütmesiyle Karışabilecek Durumlar

Bulantı, kusma ve ishal yalnızca mide üşütmesinde değil; apandisit, idrar yolu enfeksiyonu, gebelik, bazı ilaçların yan etkileri, iltihabi bağırsak hastalıkları ve diyabetin komplikasyonları gibi farklı durumlarda da görülebilir. Karın ağrısının göbek çevresinden sağ alt tarafa kayması, ağrının giderek şiddetlenmesi veya belirtilerin alışılmış seyrin dışına çıkması durumunda mutlaka hekime başvurulmalıdır.

Tanı Nasıl Konur?

Mide üşütmesinin tanısı çoğunlukla belirtiler ve muayeneyle konur. Hastaların çoğunda ek bir teste gerek yoktur. Hekim, sıvı kaybının derecesini değerlendirir ve benzer belirtiler verebilecek apandisit gibi diğer durumları dışlar. Şu durumlarda ek tetkikler istenebilir:

• Dışkı tahlili ve kültürü: Kanlı ishal, yüksek ateş, uzun süren ishal, yakın zamanda yurt dışı seyahati veya salgın şüphesinde.
• Kan testleri: Ciddi sıvı kaybında elektrolitleri ve böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için.

Tedavi ve Evde Bakım

Viral mide üşütmesinin özel bir ilacı yoktur; tedavinin temeli kaybedilen sıvıların yerine konması ve vücudun dinlendirilmesidir. Antibiyotikler virüslere etkili değildir ve gereksiz kullanımları ishali uzatabilir.

Sıvı Desteği

• Ağızdan sıvı-tuz çözeltileri (ORS): Eczanelerden alınabilen, su, tuz ve şekerin doğru oranda bulunduğu bu çözeltiler sıvı kaybını yerine koymada en etkili yöntemdir; özellikle çocuklar ve yaşlılar için önerilir.
• Kusma varsa sıvıları az az ve sık aralıklarla içirin: Her birkaç dakikada bir birkaç yudum veya bir çay kaşığı. Büyük miktarda bir anda içmek kusmayı tetikleyebilir.
• Su, ayran, çorba ve kemik suyu gibi sıvılar da tüketilebilir.
• Gazlı içecekler, hazır meyve suları, enerji içecekleri ve çok şekerli içecekler ishali artırabileceği için önerilmez.

Beslenme

• Kusma azaldıktan sonra, iştah durumuna göre beslenmeye kademeli olarak dönülmelidir. Uzun süre aç kalmak iyileşmeyi geciktirebilir.
• Pirinç lapası, haşlanmış patates, yoğurt, muz, haşlanmış havuç, kızarmış ekmek, haşlanmış tavuk gibi kolay sindirilen yiyecekler tercih edilebilir.
• Yağlı, kızartılmış, baharatlı ve çok şekerli yiyeceklerden bir süre kaçının.
• Emzirilen bebeklerde emzirmeye ara verilmeden devam edilmelidir.
• Çocuklar, sıvı kaybı giderildikten sonra yaşlarına uygun normal beslenmelerine dönebilir.

İlaçlar

• Ateş ve ağrı için hekim veya eczacının önerdiği ateş düşürücüler kullanılabilir.
• Kusma veya ishali durduran ilaçlar, özellikle çocuklarda, hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır. Kanlı ishal veya yüksek ateş varsa ishal kesici ilaçlar zararlı olabilir.
• Bazı probiyotiklerin ishalin süresini kısaltmaya yardımcı olabileceği bildirilmektedir; kullanım için hekime danışılabilir.
• Antibiyotikler yalnızca hekimin bakteriyel veya paraziter enfeksiyon düşündüğü belirli durumlarda kullanılır.

Hastanede Tedavi

Kusma nedeniyle ağızdan sıvı alınamıyorsa veya ciddi sıvı kaybı gelişmişse damar yoluyla serum tedavisi gerekebilir.

Korunma Yolları

• Ellerinizi sık ve doğru yıkayın: Özellikle tuvalet sonrası, bez değiştirdikten sonra, yemek hazırlamadan ve yemeden önce sabun ve suyla en az 20 saniye yıkayın. Alkollü el dezenfektanları norovirüse karşı sabunla yıkama kadar etkili değildir.
• Yiyecekleri güvenle hazırlayın: Et, tavuk ve yumurtayı iyice pişirin; çiğ ve pişmiş gıdaları ayrı tutun; sebze ve meyveleri iyice yıkayın.
• Yiyecekleri uygun sıcaklıkta saklayın: Pişmiş yemekleri oda sıcaklığında uzun süre bekletmeyin; buzdolabında saklayın.
• Temiz su tüketin.
• Hasta kişi yemek hazırlamamalıdır: İyileştikten sonraki en az 2 gün boyunca başkaları için yemek hazırlamaktan kaçınılmalıdır.
• Yüzeyleri temizleyin: Kusma ve ishal ile kirlenen yüzeyleri eldiven kullanarak çamaşır suyu içeren temizlik ürünleriyle temizleyin; kirlenen çamaşırları yüksek ısıda yıkayın.
• Hasta çocukları kreş ve okula göndermeyin: Kusma ve ishal sona erdikten sonra en az 48 saat evde kalınması önerilir. Aynı kural çalışan erişkinler için de geçerlidir.
• Rotavirüs aşısı: Bebeklerde ağır rotavirüs ishaline karşı koruma sağlar; hekiminize danışabilirsiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Sıvı kaybı belirtileri varsa
• 24 saatten uzun süre sıvıları midede tutamıyorsanız
• İshal erişkinlerde birkaç günden, çocuklarda bir-iki günden uzun sürüyorsa
• Kanlı veya siyah renkli dışkı, kanlı kusma varsa
• Yüksek ateş varsa
• Şiddetli veya tek bir noktada yoğunlaşan karın ağrısı varsa
• 6 aydan küçük bebeklerde kusma veya ishal olduysa
• Yaşlı, gebe, kronik hastalığı (diyabet, böbrek, kalp hastalığı) olan ya da bağışıklık sistemi zayıf kişilerde belirtiler başladıysa
• Yurt dışı seyahatinden sonra ishal geliştiyse

Acil durum: Bilinç bulanıklığı, aşırı uykululuk, uyandırmakta güçlük, saatlerdir idrar yapmama, safra (yeşil) kusma, karında sertlik ve şiddetli ağrı varsa beklemeden acil servise başvurun.

Mide üşütmesi çoğunlukla aile hekimleri, iç hastalıkları ve çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir. Uzun süren veya tekrarlayan şikâyetlerde gastroenteroloji ve enfeksiyon hastalıkları uzmanlarına başvurulabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.