COVID-19

COVID-19 Nedir?

COVID-19, SARS-CoV-2 adlı koronavirüsün neden olduğu bulaşıcı bir solunum yolu hastalığıdır. İlk kez 2019 yılının sonunda tanımlanmış ve kısa sürede tüm dünyaya yayılarak küresel bir salgına (pandemi) neden olmuştur. Günümüzde aşılama ve geçirilmiş enfeksiyonlar sayesinde toplumda bağışıklık gelişmiş, hastalığın ağır seyretme oranı belirgin şekilde azalmıştır; ancak virüs yeni varyantlarla dolaşmaya devam etmektedir.

COVID-19, çoğu kişide soğuk algınlığı veya grip benzeri hafif belirtilerle geçer. Ancak ileri yaştaki kişilerde, kronik hastalığı olanlarda ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde zatürre, solunum yetmezliği ve diğer ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Bazı kişilerde ise iyileşmeden sonra haftalar veya aylar süren belirtiler (uzun COVID) devam edebilir.

Nasıl Bulaşır?

• Solunum damlacıkları ve aerosoller: Enfekte bir kişi öksürdüğünde, hapşırdığında, konuştuğunda veya nefes verdiğinde havaya yayılan damlacıklar ve küçük partiküllerle bulaşır. Kapalı, kalabalık ve iyi havalandırılmayan ortamlarda bulaşma riski artar.
• Yakın temas
• Yüzeyler: Virüs bulaşmış yüzeylere dokunduktan sonra el ile ağız, burun veya gözlere dokunmak; bu yol daha az önemlidir.

Kuluçka süresi (virüsle karşılaşmadan belirtilerin başlamasına kadar geçen süre) genellikle 2–5 gündür; ancak 14 güne kadar uzayabilir. Kişiler belirtiler başlamadan 1–2 gün önce de virüsü bulaştırabilir; bulaştırıcılık genellikle belirtilerin ilk günlerinde en yüksektir.

Risk Grupları

Aşağıdaki kişilerde COVID-19'un ağır seyretme riski daha yüksektir:

• 65 yaş ve üzerindeki kişiler; risk yaşla birlikte belirgin şekilde artar
• Kronik akciğer hastalıkları (KOAH, astım, akciğer fibrozisi)
• Kalp-damar hastalıkları ve yüksek tansiyon
• Diyabet
• Kronik böbrek ve karaciğer hastalıkları
• Obezite
• Kanser hastaları ve kemoterapi alanlar
• Organ nakli yapılmış kişiler ve bağışıklık sistemini baskılayan ilaç kullananlar
• Gebeler
• Aşısız kişiler
• Sigara içenler

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler hiç belirti vermemekten ağır hastalığa kadar geniş bir yelpazede değişir:

• Ateş veya titreme
• Öksürük
• Boğaz ağrısı
• Burun akıntısı veya tıkanıklığı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş ağrısı
• Kas ve eklem ağrıları
• Tat ve koku kaybı (yeni varyantlarda daha az sık)
• Nefes darlığı
• Bulantı, kusma ve ishal
• Çocuklarda genellikle daha hafif belirtiler

Ağır Hastalık Belirtileri

• Belirgin nefes darlığı veya nefes almada güçlük
• Göğüste sürekli ağrı veya baskı
• Bilinç bulanıklığı, uyanık kalmakta zorlanma
• Dudaklarda, yüzde veya tırnaklarda morarma
• Kandaki oksijen düzeyinde düşme

Tanı Nasıl Konur?

• PCR testi: Burun ve boğazdan alınan sürüntü örneğinde virüsün genetik materyalinin aranmasıdır; en güvenilir testtir.
• Hızlı antijen testi: Kısa sürede sonuç verir; evde de uygulanabilir. Belirtilerin ilk günlerinde negatif çıkabilir; şüphe devam ediyorsa 48 saat sonra tekrarlanabilir.
• Akciğer görüntüleme: Ağır hastalarda zatürre açısından akciğer grafisi veya tomografi.
• Kan testleri: Hastanede yatan hastalarda iltihap belirteçleri, pıhtılaşma testleri ve organ fonksiyonları.
• Nabız oksimetresi: Kandaki oksijen düzeyinin ölçülmesi.

Tedavi Seçenekleri

Hafif Hastalık

Hastaların büyük çoğunluğu evde destekleyici tedavi ile iyileşir:

• Dinlenme ve bol sıvı alımı
• Ateş ve ağrı için parasetamol veya ibuprofen
• Boğaz ağrısı için ılık içecekler ve gargaralar
• Belirtilerin ve kötüleşme işaretlerinin izlenmesi

Antibiyotikler virüse etkili değildir; yalnızca bakteriyel bir enfeksiyon eklenmişse kullanılır.

Yüksek Riskli Hastalarda Antiviral Tedavi

Ağır hastalık riski yüksek olan kişilerde, belirtilerin başlamasından sonraki ilk 5 gün içinde başlanan bazı antiviral ilaçlar (örneğin nirmatrelvir/ritonavir, remdesivir) hastaneye yatış ve ölüm riskini azaltabilir. Bu ilaçların başka ilaçlarla etkileşimi olabileceği için yalnızca hekim önerisiyle kullanılmalıdır.

Hastanede Tedavi

• Oksijen desteği ve gerekirse solunum cihazı
• Kortikosteroidler (oksijen ihtiyacı olan hastalarda)
• Pıhtı önleyici ilaçlar
• Antiviral ve bağışıklık düzenleyici ilaçlar
• Destekleyici yoğun bakım tedavisi

Uzun COVID

Bazı kişilerde COVID-19 geçirdikten sonra belirtiler haftalarca veya aylarca devam edebilir ya da yeni belirtiler ortaya çıkabilir. Buna uzun COVID veya COVID sonrası durum denir. Hafif geçirilen hastalık sonrasında da görülebilir. Sık görülen belirtiler:

• Aşırı yorgunluk ve eforla artan halsizlik
• Nefes darlığı
• Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık ("beyin sisi")
• Uyku sorunları
• Çarpıntı, göğüs ağrısı
• Kas ve eklem ağrıları
• Koku ve tat bozuklukları
• Kaygı ve depresyon

Uzun COVID belirtileri olan kişilerin hekime başvurması, diğer nedenlerin dışlanması ve kişiye özel rehabilitasyon programı uygulanması önerilir.

COVID-19'dan Korunma

• Aşı: COVID-19 aşıları ağır hastalık, hastaneye yatış ve ölüm riskini önemli ölçüde azaltır. Özellikle 65 yaş üzeri kişilerin, kronik hastalığı olanların, gebelerin ve sağlık çalışanlarının güncel aşılarını yaptırmaları önerilir.
• El hijyeni: Ellerinizi sık sık sabun ve suyla en az 20 saniye yıkayın veya alkol bazlı el antiseptiği kullanın.
• Havalandırma: Kapalı ortamları düzenli olarak havalandırın.
• Maske: Belirtileriniz varsa, kalabalık ve kapalı ortamlarda, özellikle risk grubundaysanız veya risk grubundaki kişilerle temas edecekseniz maske kullanın.
• Öksürük ve hapşırık adabı: Ağzınızı ve burnunuzu mendil veya dirsek içiyle kapatın.
• Sağlıklı yaşam: Yeterli uyku, dengeli beslenme, düzenli egzersiz ve sigaranın bırakılması bağışıklık sistemini destekler.
• Hasta olduğunuzda evde kalın: Belirtiler geçene kadar başkalarıyla, özellikle yaşlı ve kronik hastalarla temastan kaçının.

Evde İzolasyon ve Bakım

COVID-19 tanısı alan veya belirtileri olan kişiler, belirtiler belirgin şekilde azalana ve ateş en az 24 saat ilaçsız normal seyredene kadar mümkünse evde kalmalı ve başkalarıyla yakın temastan kaçınmalıdır. Ev içinde mümkünse ayrı bir odada kalınması, ortak alanlarda maske takılması, odanın sık havalandırılması, kişisel eşyaların (havlu, bardak, tabak) paylaşılmaması ve sık dokunulan yüzeylerin düzenli temizlenmesi bulaşmayı azaltır. Evde hasta bakan kişi de maske takmalı ve el hijyenine dikkat etmelidir. Evde nabız oksimetresi varsa, oksijen düzeyinin günde birkaç kez ölçülmesi kötüleşmenin erken fark edilmesini sağlar.

Çocuklarda COVID-19

Çocuklarda COVID-19 genellikle hafif seyreder ve çoğu zaman soğuk algınlığından ayırt edilemez. Ancak nadiren, enfeksiyondan 2–6 hafta sonra, çok sayıda organı etkileyen ciddi bir iltihabi tablo olan çocuklarda çoklu sistem iltihabi sendromu (MIS-C) gelişebilir. Uzun süren yüksek ateş, döküntü, gözlerde kızarıklık, karın ağrısı, kusma, ishal ve halsizlik varsa çocuk hemen hekime götürülmelidir.

Sık Sorulan Sorular

• COVID-19 grip ile aynı mı? Hayır; farklı virüslerden kaynaklanırlar ve belirtileri benzer olabilir. Ayırt etmek için test gerekir. Her iki hastalığa karşı da aşı vardır.
• COVID-19 tekrar geçirilebilir mi? Evet; özellikle yeni varyantlarla tekrar enfeksiyon görülebilir. Aşılı kişilerde tekrar enfeksiyonlar genellikle daha hafif seyreder.
• Aşı olduktan sonra hastalanır mıyım? Aşılı kişiler de enfekte olabilir; ancak aşı ağır hastalık riskini büyük ölçüde azaltır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Risk grubundaysanız ve COVID-19 belirtileriniz başladıysa, erken antiviral tedavi açısından hekiminize başvurun. Belirtileriniz birkaç gün içinde düzelmiyorsa veya kötüleşiyorsa ya da iyileşmeden sonra haftalarca süren yorgunluk, nefes darlığı ve konsantrasyon güçlüğü yaşıyorsanız hekime görünün.

Acil durum: Belirgin nefes darlığı, göğüste sürekli ağrı veya baskı, bilinç bulanıklığı, uyanık kalmakta zorlanma, dudaklarda veya yüzde morarma ya da evde ölçülen oksijen satürasyonunun %92'nin altına düşmesi durumunda beklemeden 112'yi arayın.

COVID-19 aile hekimliği, enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji, göğüs hastalıkları ve iç hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları, ağır hastalarda yoğun bakım uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.