Gıda Zehirlenmesi

Gıda Zehirlenmesi Nedir?

Gıda zehirlenmesi, bakteriler, virüsler, parazitler veya bunların ürettiği toksinlerle (zehirlerle) ya da kimyasal maddelerle kirlenmiş yiyecek ve içeceklerin tüketilmesi sonucu ortaya çıkan hastalıktır. Tıp dilinde besin kaynaklı hastalık olarak da adlandırılır. Genellikle bulantı, kusma, ishal ve karın krampları ile seyreder.

Gıda zehirlenmesi çok yaygındır; özellikle yaz aylarında, sıcak havalarda, toplu yemek yenen düğün, piknik ve kalabalık davetlerden sonra daha sık görülür. Çoğu vaka hafif seyreder ve birkaç gün içinde kendiliğinden geçer. Ancak bazı gıda zehirlenmeleri, özellikle küçük çocuklarda, gebelerde, yaşlılarda ve bağışıklık sistemi zayıf kişilerde ağır sıvı kaybına ve ciddi komplikasyonlara yol açabilir.

Nedenleri

Bakteriler ve Toksinleri

• Salmonella: İyi pişmemiş tavuk, yumurta (çiğ yumurta içeren mayonez, tatlı ve soslar), et ve pastörize edilmemiş süt ürünleri.
• Campylobacter: İyi pişmemiş tavuk eti, pastörize edilmemiş süt ve kirli su.
• E. coli: İyi pişmemiş kıyma, yıkanmamış sebzeler ve kirli su. Bazı türleri kanlı ishale ve böbrek yetmezliğine (hemolitik üremik sendrom) yol açabilir.
• Staphylococcus aureus toksini: Elle hazırlanan ve oda sıcaklığında bekletilen yiyecekler; pastalar, kremalı tatlılar, salatalar. Belirtiler 1–6 saat içinde hızla başlar.
• Bacillus cereus: Pişirildikten sonra uzun süre oda sıcaklığında bekletilen pirinç ve makarna.
• Clostridium perfringens: Büyük miktarlarda pişirilip yavaş soğutulan et yemekleri ve soslar.
• Listeria: Pastörize edilmemiş süt ürünleri, yumuşak peynirler, şarküteri ürünleri. Gebelerde özellikle tehlikelidir.
• Clostridium botulinum (botulizm): Evde uygun olmayan koşullarda yapılan konserveler, salamuralar ve kavurmalar. Nadir ancak hayatı tehdit eden bir zehirlenmedir; sinir sistemini etkiler.

Virüsler

Norovirüs gıda zehirlenmelerinin en sık nedenlerinden biridir; hasta kişilerin hazırladığı yiyecekler, çiğ deniz ürünleri ve kirli yüzeylerle bulaşır. Hepatit A virüsü de kirli gıda ve sularla bulaşabilir.

Parazitler

Giardia, amip ve tenya gibi parazitler kirli su, yıkanmamış sebze-meyveler ve iyi pişmemiş etlerle bulaşabilir.

Kimyasal ve Doğal Toksinler

• Zehirli mantarlar: Doğadan toplanan yabani mantarlar ölümcül olabilir.
• Deli bal zehirlenmesi: Karadeniz bölgesinde bazı orman güllerinden elde edilen balın tüketimi; tansiyon düşüklüğü, kalp atımında yavaşlama ve bayılmaya yol açabilir.
• Bozulmuş balıklarda histamin zehirlenmesi
• Tarım ilaçları ve kimyasallarla kirlenmiş gıdalar

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler, nedene bağlı olarak yiyeceği tükettikten birkaç saat ile birkaç gün sonra başlayabilir:

• Bulantı ve kusma
• İshal (sulu veya kanlı)
• Karın ağrısı ve krampları
• Ateş ve titreme
• Baş ağrısı
• Halsizlik ve kas ağrıları
• İştahsızlık

Aynı yemeği yiyen birden fazla kişide benzer belirtilerin ortaya çıkması gıda zehirlenmesini düşündürür.

Sıvı Kaybı (Dehidratasyon) Belirtileri

• Aşırı susama, ağız ve dil kuruluğu
• İdrar miktarında azalma ve koyu renkli idrar
• Baş dönmesi, özellikle ayağa kalkınca
• Halsizlik ve uyuşukluk
• Bebeklerde gözyaşı olmadan ağlama, ıslak bez sayısında azalma, bıngıldağın çökmesi

Botulizm Belirtileri

Botulizmde mide-bağırsak belirtilerinden sonra veya onlar olmadan; çift görme, göz kapaklarında düşme, konuşma ve yutma güçlüğü, ağız kuruluğu, kas güçsüzlüğü ve solunum güçlüğü gelişir. Bu durum acil bir tablodur.

Tanı Nasıl Konur?

Gıda zehirlenmesinin tanısı çoğu zaman belirtilere, tüketilen yiyeceklere ve aynı yemeği yiyen diğer kişilerin durumuna dayanılarak konur. Hafif vakalarda genellikle ek teste gerek yoktur. Kanlı ishal, yüksek ateş, uzun süren belirtiler, salgın şüphesi veya ağır sıvı kaybı durumlarında şu testler yapılabilir:

• Dışkı tahlili ve kültürü: Hastalığa neden olan bakteri veya paraziti belirlemek için.
• Kan testleri: Sıvı kaybının derecesini, elektrolit dengesini ve böbrek fonksiyonlarını değerlendirmek için.
• Kan kültürü: Enfeksiyonun kana yayıldığından şüphelenildiğinde.

Tedavi Seçenekleri

Gıda zehirlenmelerinin çoğu kendiliğinden geçer. Tedavinin temeli kaybedilen sıvının yerine konmasıdır.

Evde Bakım

• Sıvı alımı: Su, ayran, çorba ve özellikle eczanelerde satılan ağızdan sıvı-tuz çözeltileri (ORS) ile kaybedilen sıvı ve tuzları yerine koyun. Kusma varsa sıvıları az az ve sık aralıklarla için.
• Beslenme: Kusma azaldıktan sonra pirinç lapası, haşlanmış patates, yoğurt, muz ve kızarmış ekmek gibi kolay sindirilen yiyeceklerle beslenmeye başlayın. Yağlı, baharatlı ve şekerli yiyeceklerden bir süre kaçının.
• Dinlenme
• Kaçınılması gerekenler: Gazlı içecekler, hazır meyve suları, alkol ve kafeinli içecekler.

İlaçlar

• İshal kesici ilaçlar, kanlı ishal veya yüksek ateş varsa kullanılmamalıdır; bu durumlarda mikrobun vücuttan atılmasını geciktirebilir. Çocuklarda hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.
• Bulantı ve kusma için hekim tarafından ilaç önerilebilir.
• Antibiyotikler çoğu gıda zehirlenmesinde gerekmez; yalnızca belirli bakteriyel ve paraziter enfeksiyonlarda hekim tarafından verilir.

Hastanede Tedavi

Ağır sıvı kaybı olan, kusma nedeniyle sıvı alamayan veya risk grubundaki hastalara damar yoluyla serum verilir. Botulizm ve zehirli mantar zehirlenmesi gibi durumlarda özel antidotlar ve yoğun bakım tedavisi gerekebilir.

Risk Gruplarında Gıda Zehirlenmesi

Gebeler: Gebelikte bağışıklık sistemindeki değişiklikler nedeniyle bazı gıda kaynaklı enfeksiyonlar, özellikle Listeria ve toksoplazma, bebeğe geçerek düşük, erken doğum veya bebekte ciddi enfeksiyona yol açabilir. Gebelerin pastörize edilmemiş süt ve peynirlerden, iyi pişmemiş et ve yumurtadan, soğuk şarküteri ürünlerinden ve çiğ deniz ürünlerinden kaçınması önerilir.

Bebekler ve küçük çocuklar: Daha hızlı sıvı kaybederler ve dehidratasyona daha yatkındırlar. Bir yaşından küçük bebeklere bal verilmemelidir; bebek botulizmi riski vardır.

Yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar: Böbrek, kalp ve diyabet hastalarında sıvı kaybı daha ağır sonuçlara yol açabilir; erken hekime başvurulmalıdır.

Bağışıklığı zayıf kişiler: Kanser tedavisi alanlar, organ nakli yapılanlar ve bağışıklık baskılayıcı ilaç kullananlarda enfeksiyonlar kana yayılabilir.

Korunma Yolları

• Temizlik: Yemek hazırlamadan önce, çiğ et ve tavuğa dokunduktan sonra ve tuvalet sonrası ellerinizi sabunla yıkayın. Mutfak tezgâhlarını ve kesme tahtalarını temiz tutun.
• Ayırma: Çiğ et, tavuk ve deniz ürünlerini diğer yiyeceklerden ayrı tutun; bunlar için ayrı kesme tahtası ve bıçak kullanın.
• Pişirme: Et, tavuk ve yumurtayı iyice pişirin; tavuk ve kıymanın içinde pembe kısım kalmamalıdır.
• Soğutma: Pişmiş yiyecekleri oda sıcaklığında 2 saatten fazla bekletmeyin (sıcak havalarda 1 saat); buzdolabında 4 °C'nin altında saklayın. Dondurulmuş gıdaları buzdolabında çözdürün.
• Güvenli su ve gıda: Temiz su için; sebze ve meyveleri iyice yıkayın; pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinden kaçının.
• Konserve ve kavurmalar: Şişmiş, ezik veya kapağı kabarmış konserveleri tüketmeyin; evde konserve yaparken güvenli yöntemler kullanın.
• Yabani mantar toplamayın ve tüketmeyin.
• Son kullanma tarihlerine dikkat edin.
• Hasta olduğunuzda başkaları için yemek hazırlamayın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kusma 24 saatten uzun sürüyorsa veya sıvıları midenizde tutamıyorsanız
• İshal erişkinlerde 3 günden, çocuklarda 1–2 günden uzun sürüyorsa
• Dışkıda kan varsa
• 38,5 °C üzerinde ateş varsa
• Sıvı kaybı belirtileri varsa
• Gebe, yaşlı, küçük çocuk veya kronik hastalığı olan biriyseniz

Acil durum: Çift görme, göz kapağında düşme, konuşma veya yutma güçlüğü, kas güçsüzlüğü, nefes darlığı (botulizm şüphesi); yabani mantar veya deli bal tükettikten sonra gelişen belirtiler; bilinç bulanıklığı, idrar yapamama veya şiddetli karın ağrısı durumunda beklemeden 112'yi arayın. Zehirlenme şüphesinde Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) arayarak bilgi alabilirsiniz.

Gıda zehirlenmesi aile hekimleri, iç hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları ve çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir; ağır vakalarda acil tıp ekipleri müdahale eder.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.