Enfeksiyöz Mononükleoz

Enfeksiyöz Mononükleoz Nedir?

Enfeksiyöz mononükleoz, çoğunlukla Epstein-Barr virüsünün (EBV) neden olduğu, ateş, boğaz ağrısı, lenf bezlerinde şişlik ve belirgin yorgunlukla seyreden bulaşıcı bir viral enfeksiyondur. Halk arasında, tükürük yoluyla bulaştığı için "öpücük hastalığı" olarak da bilinir. Daha nadir olarak sitomegalovirüs (CMV) gibi başka virüsler de benzer bir tabloya yol açabilir.

Epstein-Barr virüsü dünyada çok yaygındır; erişkinlerin %90'ından fazlası yaşamlarının bir döneminde bu virüsle karşılaşmıştır. Küçük çocuklarda enfeksiyon genellikle hiç belirti vermez veya basit bir soğuk algınlığı gibi geçer. Ergenlerde ve genç erişkinlerde ise sıklıkla tipik mononükleoz tablosuna yol açar; en sık 15–24 yaşları arasında görülür.

Enfeksiyöz mononükleoz genellikle ciddi bir hastalık değildir ve çoğu kişi 2–4 hafta içinde kendiliğinden iyileşir. Ancak yorgunluk haftalarca, bazen aylarca sürebilir. Dalak büyümesi gibi bazı durumlar dikkat gerektirir. Virüs iyileşmeden sonra vücutta ömür boyu sessiz (latent) olarak kalır.

Nasıl Bulaşır?

• Tükürük: En sık bulaşma yoludur. Öpüşme, aynı bardak, çatal-kaşık, diş fırçası veya sigarayı paylaşma, çocuklarda oyuncakların ağza alınması.
• Öksürük ve hapşırık damlacıkları: Daha az sıklıkla.
• Kan ve organ nakli: Nadiren.
• Cinsel temas: Genital salgılarda da virüs bulunabilir.

Virüs, belirtiler başlamadan önce ve iyileşmeden sonra aylarca tükürükle atılabilir. Bu nedenle bulaşmayı tamamen önlemek zordur. Kuluçka süresi (virüsle karşılaşmadan belirtilerin başlamasına kadar geçen süre) uzundur; genellikle 4–6 hafta sürer.

Belirtileri Nelerdir?

Hastalık genellikle birkaç gün süren halsizlik, iştahsızlık ve hafif ateşle başlar; ardından tipik belirtiler ortaya çıkar:

• Ateş: Genellikle 1–2 hafta sürer; bazen 39–40°C'ye kadar yükselebilir.
• Şiddetli boğaz ağrısı: Bademcikler şişer, üzerinde beyaz-gri renkli iltihabi bir tabaka oluşabilir. Streptokok bademcik iltihabıyla karıştırılabilir.
• Lenf bezlerinde şişlik: Özellikle boynun arka tarafında ve kulak arkasında; koltuk altı ve kasıkta da olabilir. Lenf bezleri hassas olabilir.
• Belirgin yorgunluk ve halsizlik: En tipik ve en uzun süren belirtidir.
• Dalak büyümesi: Hastaların yaklaşık yarısında görülür; sol üst karında dolgunluk veya ağrı hissi yapabilir.
• Karaciğer büyümesi ve karaciğer enzimlerinde yükselme: Sık görülür; nadiren sarılık olabilir.
• Göz kapaklarında şişlik
• Baş ağrısı ve kas ağrıları
• Damakta küçük kırmızı noktalar
• Deri döküntüsü: Özellikle amoksisilin veya ampisilin gibi antibiyotik kullananlarda yaygın, kaşıntılı bir döküntü sık görülür. Bu bir alerji değildir, virüse bağlı bir tepkidir.

Tanı Nasıl Konur?

• Fizik muayene: Boğaz, lenf bezleri, dalak ve karaciğer değerlendirilir.
• Tam kan sayımı: Beyaz kürelerde, özellikle lenfositlerde artış ve kan yaymasında "atipik lenfositler" görülür.
• Monospot testi (heterofil antikor testi): Hızlı bir testtir; ancak hastalığın ilk haftasında ve küçük çocuklarda yalancı negatif sonuç verebilir.
• EBV'ye özgü antikor testleri: VCA IgM, VCA IgG ve EBNA antikorları; tanıyı kesinleştirir ve enfeksiyonun yeni mi yoksa geçmişte mi geçirildiğini gösterir.
• Karaciğer fonksiyon testleri
• Boğaz kültürü veya hızlı strep testi: Streptokok bademcik iltihabını dışlamak veya eşlik edip etmediğini anlamak için.
• Karın ultrasonu: Gerektiğinde dalak büyüklüğünü değerlendirmek için.

Tedavi Nasıl Yapılır?

Enfeksiyöz mononükleozun özel bir antiviral tedavisi yoktur. Hastalık genellikle kendiliğinden iyileşir ve tedavi belirtileri hafifletmeye yöneliktir:

• Dinlenme: Özellikle hastalığın ilk haftalarında yeterli dinlenme önemlidir. Ancak uzun süreli yatak istirahati önerilmez; belirtiler azaldıkça günlük aktivitelere kademeli olarak dönülebilir.
• Bol sıvı: Ateş ve boğaz ağrısı nedeniyle sıvı kaybını önlemek için bol su, ılık çorba ve meyve suyu tüketilmelidir.
• Ateş düşürücü ve ağrı kesiciler: Parasetamol veya ibuprofen hekim önerisiyle kullanılabilir. Çocuklarda ve ergenlerde Reye sendromu riski nedeniyle aspirin kullanılmamalıdır.
• Boğaz ağrısı için: Ilık tuzlu suyla gargara, boğaz pastilleri, yumuşak ve soğuk yiyecekler.
• Antibiyotikler: Virüse etkili değildir. Yalnızca eşlik eden bir bakteri enfeksiyonu (örneğin streptokok bademcik iltihabı) varsa kullanılır. Amoksisilin ve ampisilin döküntüye yol açabileceği için genellikle tercih edilmez.
• Kortikosteroidler: Bademcik şişliğinin solunumu zorlaştırdığı veya ciddi komplikasyonların geliştiği durumlarda hekim tarafından kısa süreli kullanılabilir.

Dalak Büyümesi ve Spor

Enfeksiyöz mononükleozda dalak büyür ve yumuşar. Büyümüş dalak, karına alınan bir darbe veya hatta ağır ıkınma ile yırtılabilir. Dalak yırtılması nadir ancak hayatı tehdit eden bir komplikasyondur ve genellikle hastalığın ilk 3 haftasında görülür.

• Futbol, basketbol, güreş, dövüş sporları ve ağırlık kaldırma gibi temas ve zorlayıcı sporlardan en az 3–4 hafta, bazen daha uzun süre kaçınılmalıdır.
• Spora dönüş kararı mutlaka hekim tarafından verilmelidir; gerekirse ultrasonla dalak boyutu kontrol edilir.
• Ağır kaldırmaktan ve şiddetli ıkınmadan kaçının.

Olası Komplikasyonlar

• Dalak yırtılması: Ani, şiddetli sol üst karın ağrısı, sol omza yayılan ağrı, baş dönmesi ve bayılma ile kendini gösterir; acil durumdur.
• Hava yolu tıkanıklığı: Bademciklerin ve boğazdaki lenf dokusunun aşırı şişmesi sonucu nefes almada güçlük.
• Hepatit: Karaciğer iltihabı; genellikle hafiftir ve kendiliğinden düzelir.
• Kan sorunları: Kansızlık, trombosit düşüklüğü.
• Nörolojik komplikasyonlar: Nadiren menenjit, ensefalit, yüz felci, Guillain-Barré sendromu.
• Kalp kası veya kalp zarı iltihabı: Çok nadir.
• Uzun süren yorgunluk: Bazı hastalarda yorgunluk aylarca sürebilir.

Bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde EBV daha ağır seyredebilir ve bazı lenf kanserleriyle ilişkili olabilir. Ayrıca EBV'nin multipl skleroz gibi bazı otoimmün hastalıkların gelişiminde rol oynayabileceği düşünülmektedir; ancak mononükleoz geçirenlerin büyük çoğunluğunda böyle bir sorun gelişmez.

İyileşme Süreci ve Okula-İşe Dönüş

Ateş ve boğaz ağrısı genellikle 1–2 hafta içinde geçer; lenf bezlerindeki şişlik birkaç hafta içinde küçülür. Yorgunluk ise çoğu hastada 3–4 haftada azalır, ancak bazı gençlerde 2–3 ay kadar sürebilir. Okula veya işe dönüş için genellikle ateşin düşmesi ve kişinin kendini yeterince iyi hissetmesi beklenir; virüs uzun süre tükürükte bulunabildiği için yalnızca bulaşıcılık nedeniyle uzun süre evde kalmak gerekmez. Bu dönemde dengeli beslenme, düzenli uyku ve aktivitelerin kademeli olarak artırılması iyileşmeyi destekler. Alkol, karaciğer üzerinde ek yük oluşturacağı için iyileşme döneminde, özellikle karaciğer enzimleri yüksekse, tüketilmemelidir.

Bulaştırmamak İçin

• Hastalık döneminde ve sonrasında birkaç hafta öpüşmekten kaçının.
• Bardak, çatal-kaşık, şişe, diş fırçası ve dudak kremi gibi kişisel eşyaları paylaşmayın.
• Ellerinizi sık yıkayın; öksürürken ve hapşırırken ağzınızı kapatın.
• Mononükleoz geçirenler, en az 6 ay süreyle kan bağışı yapmamalıdır.

Enfeksiyöz mononükleoza karşı bir aşı bulunmamaktadır. Hastalık genellikle bir kez geçirilir ve ömür boyu bağışıklık bırakır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Bir haftadan uzun süren ateş, şiddetli boğaz ağrısı, boyunda şiş lenf bezleri ve belirgin yorgunluk varsa bir hekime başvurun. Tanı konduktan sonra da kontrol muayenelerinizi aksatmayın.

Acil durum: Ani ve şiddetli sol üst karın ağrısı (özellikle sol omza yayılıyorsa), baş dönmesi, bayılma veya çarpıntı (dalak yırtılması olabilir); nefes almada veya yutkunmada ciddi güçlük, salya akıtma; ciltte veya gözlerde belirgin sararma; şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç değişikliği veya nöbet varsa beklemeden 112'yi arayın ya da acil servise başvurun.

Enfeksiyöz mononükleoz aile hekimliği, iç hastalıkları, enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji ve çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir; hava yolu sorunlarında kulak burun boğaz uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.