Multipl Skleroz

Multipl Skleroz Nedir?

Multipl skleroz (MS), beyin, omurilik ve görme sinirlerini (merkezi sinir sistemi) etkileyen, uzun süreli (kronik) bir otoimmün hastalıktır. Hastalıkta bağışıklık sistemi, sinir liflerini çevreleyen ve elektrik kablosunun yalıtım kılıfı gibi görev yapan miyelin tabakasına saldırır. Miyelin hasar gördüğünde sinir sinyallerinin iletimi yavaşlar veya kesintiye uğrar; zamanla sinir liflerinin kendisi de zarar görebilir. Hasar gören bölgelerde sertleşmiş yara dokusu (skleroz, plak) oluşur; hastalığın adı da birden çok bölgede (multipl) oluşan bu sertleşmelerden gelir.

Multipl skleroz genellikle 20–40 yaşları arasındaki genç erişkinlerde başlar ve kadınlarda erkeklere göre 2–3 kat daha sık görülür. Genç erişkinlerde travma dışı engelliliğin en önemli nedenlerinden biridir. Belirtiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir; hastalık hafif seyredebileceği gibi ilerleyici de olabilir.

Multipl skleroz bulaşıcı değildir ve doğrudan kalıtsal bir hastalık değildir. Kesin tedavisi olmamakla birlikte, son yıllarda geliştirilen hastalığı düzenleyici tedaviler sayesinde atak sıklığı ve engellilik gelişimi belirgin şekilde azaltılabilmektedir. Erken tanı ve tedavi, hastalığın uzun dönem seyrini olumlu yönde etkiler.

Türleri

• Ataklarla seyreden (relapsing-remitting) MS: En sık görülen türdür; hastaların büyük çoğunluğu başlangıçta bu türdedir. Yeni belirtilerin ortaya çıktığı veya mevcut belirtilerin kötüleştiği ataklar (alevlenmeler) ile bunların kısmen veya tamamen düzeldiği sakin dönemler birbirini izler.
• Sekonder ilerleyici MS: Ataklarla seyreden MS'in yıllar içinde, ataklardan bağımsız olarak yavaş ve sürekli kötüleşme gösteren bir seyre dönüşmesidir.
• Primer ilerleyici MS: Hastaların küçük bir kısmında, hastalık başlangıçtan itibaren belirgin ataklar olmadan yavaş ve sürekli ilerler.
• Klinik izole sendrom: MS'i düşündüren ilk nörolojik atak; bu kişilerin bir kısmında zamanla MS gelişir.

Risk Faktörleri

• Kadın cinsiyet
• Yaş: En sık 20–40 yaş arasında başlar.
• Aile öyküsü: Birinci derece akrabada MS bulunması riski bir miktar artırır.
• Epstein-Barr virüsü enfeksiyonu: Geçirilmiş EBV enfeksiyonunun MS gelişiminde önemli rol oynadığı gösterilmiştir.
• D vitamini düşüklüğü ve az güneş ışığı
• Sigara kullanımı: Hem riski artırır hem de hastalığın ilerlemesini hızlandırır.
• Ergenlik döneminde obezite
• Coğrafi konum: Ekvatordan uzak bölgelerde daha sık görülür.
• Diğer otoimmün hastalıklar

Belirtileri Nelerdir?

MS'in belirtileri, sinir sisteminin hangi bölgesinin etkilendiğine bağlı olarak çok çeşitlidir:

• Görme sorunları: Genellikle tek gözde bulanık görme, renkleri soluk görme ve göz hareketleriyle artan ağrı (optik nörit); çift görme. Sıklıkla ilk belirtidir.
• Uyuşma ve karıncalanma: Yüzde, kollarda, bacaklarda veya gövdede.
• Kas güçsüzlüğü: Bir veya daha fazla kol ya da bacakta.
• Denge ve koordinasyon bozukluğu: Yürümede güçlük, sendeleme, baş dönmesi.
• Kaslarda sertlik (spastisite) ve kramplar
• Aşırı yorgunluk: En sık ve en yıpratıcı belirtilerden biridir.
• Elektrik çarpması hissi (Lhermitte belirtisi): Başı öne eğince sırttan bacaklara doğru yayılan elektriklenme.
• İdrar sorunları: Sık idrara çıkma, sıkışma, idrar kaçırma veya mesaneyi tam boşaltamama.
• Bağırsak sorunları: Kabızlık.
• Cinsel işlev bozuklukları
• Konuşma ve yutma güçlüğü
• Bilişsel sorunlar: Dikkat, hafıza ve düşünme hızında azalma.
• Duygu durum değişiklikleri: Depresyon ve kaygı.
• Ağrı

Belirtiler sıcakta, sıcak duşta, ateşli hastalıklarda ve yorgunlukta geçici olarak kötüleşebilir; buna Uhthoff fenomeni denir ve gerçek bir atak değildir.

Tanı Nasıl Konur?

MS'i tek başına kesin olarak gösteren bir test yoktur. Tanı, nörolojik muayene, belirtilerin özellikleri ve testlerin birlikte değerlendirilmesiyle, uluslararası tanı kriterlerine (McDonald kriterleri) göre konur. Temel ilke, sinir sisteminin farklı bölgelerinde ve farklı zamanlarda hasar olduğunun gösterilmesidir.

• Nörolojik muayene
• Beyin ve omurilik MR: Tanıda en önemli yöntemdir. MS plaklarını gösterir; ilaçlı (kontrastlı) MR ile aktif ve eski plaklar ayırt edilebilir. Takipte de düzenli olarak tekrarlanır.
• Belden sıvı alınması (lomber ponksiyon): Beyin omurilik sıvısında MS'e özgü değişiklikler (oligoklonal bantlar) araştırılır.
• Uyarılmış potansiyeller: Görme yollarında ve diğer sinir yollarındaki iletim yavaşlamasını ölçer.
• Kan testleri: MS'e benzer belirtiler verebilen diğer hastalıkları (B12 eksikliği, enfeksiyonlar, diğer otoimmün hastalıklar, nöromiyelitis optika gibi) dışlamak için.
• Göz muayenesi ve optik koherens tomografi (OCT)

Tedavi Seçenekleri

Atak Tedavisi

Ataklarda genellikle 3–5 gün süreyle yüksek doz kortizon damar yoluyla verilir. Kortizon atağın daha hızlı düzelmesini sağlar; ancak uzun dönem seyri değiştirmez. Kortizona yanıt vermeyen ağır ataklarda plazmaferez uygulanabilir.

Hastalığı Düzenleyici Tedaviler

Bu ilaçlar bağışıklık sistemini düzenleyerek atak sıklığını azaltır, MR'da yeni plak oluşumunu engeller ve engelliliğin ilerlemesini yavaşlatır. Enjeksiyon, ağızdan alınan tablet ve damar yoluyla verilen infüzyon şeklinde birçok seçenek vardır. Tedavi seçimi; hastalığın türüne ve aktivitesine, hastanın yaşına, gebelik planına ve ilaçların yan etki profiline göre nörolog ile birlikte yapılır. Erken başlanan tedavinin uzun dönemde daha iyi sonuç verdiği bilinmektedir. Bazı ilaçlar enfeksiyon riskini artırabileceği için düzenli kan testleri ve MR ile takip gerekir.

Belirtilere Yönelik Tedaviler

• Spastisite için kas gevşetici ilaçlar ve fizik tedavi
• Yorgunluk için enerji yönetimi, egzersiz ve gerekirse ilaçlar
• İdrar ve bağırsak sorunları için ilaçlar ve mesane eğitimi
• Sinir ağrısı için özel ilaçlar
• Depresyon ve kaygı için psikolojik destek ve ilaç tedavisi
• Yürüme güçlüğü için fizik tedavi, yardımcı cihazlar ve bazı ilaçlar

Rehabilitasyon

Fizyoterapi, ergoterapi, konuşma ve yutma terapisi ile bilişsel rehabilitasyon, hastaların işlevselliğini ve bağımsızlığını korumada önemli rol oynar.

Seyir

MS'in seyri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir ve önceden kesin olarak tahmin edilemez. Hastaların önemli bir kısmı uzun yıllar boyunca hafif belirtilerle, bağımsız ve aktif bir yaşam sürer. Günümüzdeki etkili tedavilerle, ciddi engellilik gelişen hasta oranı geçmişe göre belirgin şekilde azalmıştır. MS'li kişilerin yaşam süresi genel topluma yakındır. Erken tanı, tedaviye erken başlanması, sigaranın bırakılması ve sağlıklı yaşam alışkanlıkları uzun dönem seyri olumlu etkileyen başlıca etkenlerdir.

MS ile Yaşam: Öneriler

• Tedavinizi düzenli sürdürün ve kontrollerinizi aksatmayın.
• Sigarayı bırakın.
• Düzenli egzersiz yapın; yüzme, yoga, pilates ve yürüyüş faydalıdır.
• Dengeli beslenin ve sağlıklı kiloyu koruyun.
• D vitamini düzeyinizi hekiminize kontrol ettirin.
• Aşırı sıcaktan kaçının; serin ortamlarda kalın.
• Yorgunluğu yönetmek için gün içinde dinlenme araları planlayın.
• Uyku düzeninize özen gösterin; stresi yönetin.
• Enfeksiyonları erken tedavi ettirin; enfeksiyonlar belirtileri kötüleştirebilir.
• Gebelik planlıyorsanız önceden nöroloğunuza danışın; birçok MS hastası sağlıklı gebelik geçirebilir, ancak bazı ilaçların değiştirilmesi gerekebilir.
• Psikolojik destek ve hasta derneklerinden yararlanın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Bir gözde ani görme kaybı veya bulanıklık, göz hareketleriyle ağrı varsa
• Vücudunuzun bir bölümünde 24 saatten uzun süren uyuşma, karıncalanma veya güçsüzlük varsa
• Denge bozukluğu, çift görme veya yürüme güçlüğü başladıysa
• MS tanınız varken yeni belirtiler ortaya çıktıysa veya mevcut belirtileriniz 24 saatten uzun süre kötüleştiyse

Acil durum: Ani başlayan yüz kayması, konuşma bozukluğu, kol veya bacakta güçsüzlük, ani görme kaybı gibi belirtiler inme ile karışabileceği için beklemeden 112'yi arayın. Yutma veya nefes alma güçlüğü de acil değerlendirme gerektirir.

Multipl skleroz nöroloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir; rehabilitasyon sürecinde fiziksel tıp ve rehabilitasyon, göz bulguları için göz hastalıkları ve psikolojik destek için psikiyatri uzmanları da tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.