Osteoporoz

Ortopedi Ve Travmatoloji
Halk arasında: kemik erimesi

Osteoporoz, kemik yoğunluğunun azalmasıyla kemiklerin kırılgan hale geldiği yaygın bir hastalıktır. Genellikle sessiz ilerler, belirtileri arasında sırt ağrısı, boy kısalması ve kolay kırılma yer alır. Yaş, menopoz, yetersiz beslenme ve hareketsizlik risk faktörleridir. Tanı DEXA yöntemiyle konur. Tedavi ve korunmada kalsiyum, D vitamini, egzersiz ve gerekirse ilaç tedavisi önemlidir. Erken tanı kırıkları önlemede kritiktir.

Osteoporoz Nedir?

Osteoporoz (kemik erimesi), kemik kütlesinin azalması ve kemik dokusunun iç yapısının bozulması sonucu kemiklerin incelip zayıfladığı, kırılganlaştığı ve kolay kırıldığı kronik bir iskelet hastalığıdır. Osteoporozlu kemik, mikroskop altında süngere benzer şekilde gözenekli görünür. Kemikler o kadar zayıflar ki küçük bir düşme, öksürme, eğilme veya ağır bir şey kaldırma gibi normalde kırığa yol açmayacak hafif zorlanmalar bile kırığa neden olabilir.

Osteoporoz "sessiz hastalık" olarak adlandırılır; çünkü kemik kaybı yıllarca hiçbir belirti vermeden ilerler ve çoğu zaman ilk belirti bir kırıktır. Dünya genelinde 50 yaş üzerindeki her 3 kadından 1'inde ve her 5 erkekten 1'inde hayatları boyunca osteoporoza bağlı bir kırık geliştiği tahmin edilmektedir. En sık omurga, kalça ve el bileği kırıkları görülür. Özellikle kalça kırıkları ileri yaşta ciddi sakatlık, bağımlılık ve ölüm riskine yol açabilir. Neyse ki osteoporoz önlenebilir, erken tanı konulabilir ve etkili şekilde tedavi edilebilir bir hastalıktır.

Kemik Nasıl Yenilenir?

Kemik canlı bir dokudur ve yaşam boyu sürekli yenilenir. Eski kemik dokusu "osteoklast" adı verilen hücreler tarafından yıkılırken, "osteoblast" adı verilen hücreler yeni kemik yapar. Çocukluk ve gençlik döneminde kemik yapımı yıkımdan fazladır ve kemik kütlesi artar. Kemik kütlesi genellikle 25–30 yaşlarında en yüksek düzeyine (zirve kemik kütlesi) ulaşır. Bu yaştan sonra kemik yıkımı yapımından biraz daha hızlı olmaya başlar ve kemik kütlesi yavaşça azalır. Kadınlarda menopozla birlikte östrojen hormonunun azalması bu kaybı belirgin şekilde hızlandırır. Gençlikte ulaşılan zirve kemik kütlesi ne kadar yüksekse ileride osteoporoz gelişme riski o kadar düşüktür.

Osteoporoz Türleri

  • Primer (birincil) osteoporoz: En sık görülen türdür. Menopoz sonrası östrojen azalmasına bağlı postmenopozal osteoporoz ve yaşlanmaya bağlı senil osteoporoz bu gruptadır.
  • Sekonder (ikincil) osteoporoz: Başka bir hastalığa, ilaca veya duruma bağlı olarak gelişir. Erkeklerde ve genç kadınlarda görülen osteoporozun önemli bir kısmı ikincil nedenlere bağlıdır.

Risk Faktörleri

Değiştirilemeyen Risk Faktörleri

  • Kadın cinsiyet: Kadınların kemik kütlesi erkeklere göre daha azdır ve menopozla hızlı kemik kaybı yaşanır.
  • İleri yaş
  • Menopoz, özellikle 45 yaşından önce erken menopoz veya yumurtalıkların ameliyatla alınması
  • Aile öyküsü: Özellikle anne veya babada kalça kırığı öyküsü.
  • Daha önce düşük enerjili kırık geçirmiş olmak
  • İnce ve küçük vücut yapısı
  • Beyaz ve Asya kökenli olmak

Değiştirilebilir Risk Faktörleri

  • Yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı
  • Hareketsiz yaşam: Kemikler yük ve hareketle güçlenir.
  • Sigara kullanımı
  • Aşırı alkol tüketimi: Günde 3 birimden fazla.
  • Düşük vücut ağırlığı: Beden kitle indeksinin 19'un altında olması.
  • Aşırı kafein ve tuz tüketimi
  • Yeme bozuklukları: Anoreksiya nervoza.
  • Güneş ışığından yararlanamama

İkincil Osteoporoz Nedenleri

  • İlaçlar: Uzun süreli kortizon (glukokortikoid) kullanımı en önemli ilaç nedenidir. Ayrıca bazı sara ilaçları, yüksek doz tiroit hormonu, uzun süreli mide koruyucu ilaçlar (proton pompası inhibitörleri), meme kanseri tedavisinde kullanılan aromataz inhibitörleri, prostat kanseri tedavisinde kullanılan hormon baskılayıcı ilaçlar, bazı diyabet ilaçları, heparin ve bazı antidepresanlar.
  • Hormon bozuklukları: Hipertiroidi, hiperparatiroidi, Cushing sendromu, erkeklerde testosteron eksikliği, kadınlarda adetlerin uzun süre kesilmesi, diyabet.
  • Sindirim sistemi hastalıkları: Çölyak hastalığı, iltihabi bağırsak hastalıkları, mide ve bağırsak ameliyatları (obezite cerrahisi dahil), kronik karaciğer hastalıkları.
  • Romatizmal hastalıklar: Romatoid artrit, ankilozan spondilit, lupus.
  • Kronik böbrek hastalığı
  • Kan hastalıkları: Multipl miyelom, talasemi.
  • Uzun süreli yatağa bağımlılık
  • KOAH ve diğer kronik akciğer hastalıkları

Belirtileri Nelerdir?

Osteoporoz kırık oluşana kadar genellikle hiçbir belirti vermez. Hastalık ilerledikçe şu bulgular ortaya çıkabilir:

  • Kırıklar: Hafif düşme veya zorlanmayla oluşan kırıklar; en sık omurga, kalça, el bileği, kol ve kaburga kırıkları.
  • Ani başlayan sırt ağrısı: Omurgada çökme kırığına bağlı; bazen öksürme, eğilme veya ağır kaldırmayla ortaya çıkar. Omurga kırıklarının önemli bir kısmı ise hiç ağrı yapmadan sessizce gelişir.
  • Boy kısalması: Yıllar içinde 3–4 cm'den fazla boy kaybı, omurga kırıklarına işaret edebilir.
  • Sırtta kamburlaşma (kifoz): Birden fazla omurga kırığına bağlı; nefes darlığı, şişkinlik ve çabuk doyma gibi sorunlara yol açabilir.
  • Kronik sırt ve bel ağrısı

Tanı Nasıl Konur?

  • Kemik mineral yoğunluğu ölçümü (DEXA): Osteoporoz tanısında altın standarttır. Düşük doz röntgen ışınıyla, genellikle bel omurları ve kalça kemiğinden ölçüm yapılır. İşlem ağrısızdır ve birkaç dakika sürer. Sonuçlar T-skoru olarak verilir:
    • T-skoru –1,0 ve üzeri: Normal
    • T-skoru –1,0 ile –2,5 arası: Osteopeni (kemik kütlesinde azalma)
    • T-skoru –2,5 ve altı: Osteoporoz
  • Kırık öyküsü: Hafif bir travmayla kalça veya omurga kırığı gelişmesi, kemik yoğunluğu sonucundan bağımsız olarak osteoporoz tanısı için yeterli kabul edilebilir.
  • Kırık riski hesaplama (FRAX): Yaş, cinsiyet, kilo, boy, kırık öyküsü, aile öyküsü, sigara, alkol, kortizon kullanımı ve diğer risk faktörleri dikkate alınarak önümüzdeki 10 yıl içindeki kırık riski hesaplanır; tedavi kararında yardımcı olur.
  • Omurga röntgeni: Belirti vermeyen omurga kırıklarını saptamak için; özellikle boy kaybı veya sırt ağrısı olanlarda.
  • Kan ve idrar testleri: İkincil nedenleri araştırmak için kalsiyum, fosfor, D vitamini, parathormon, tiroit hormonları, böbrek ve karaciğer fonksiyonları, tam kan sayımı; erkeklerde testosteron; gerektiğinde çölyak ve multipl miyelom testleri.

Kimler Kemik Yoğunluğu Ölçümü Yaptırmalı?

  • 65 yaş ve üzerindeki tüm kadınlar ve 70 yaş ve üzerindeki tüm erkekler
  • Menopoz sonrası dönemde olup risk faktörü taşıyan kadınlar
  • 50–70 yaş arasında risk faktörü olan erkekler
  • Hafif bir travmayla kırık geçirmiş olan 50 yaş üzeri kişiler
  • Uzun süreli kortizon kullanan veya kemik kaybına yol açan hastalığı ya da ilaç tedavisi olan kişiler

Tedavi Seçenekleri

Osteoporoz tedavisinin amacı kemik kaybını durdurmak, kemik kütlesini artırmak ve kırıkları önlemektir. Tedavi; yaşam tarzı değişiklikleri, kalsiyum ve D vitamini desteği, ilaç tedavisi ve düşmelerin önlenmesini kapsar.

Kalsiyum ve D Vitamini

  • Yetişkinler için günlük kalsiyum ihtiyacı genellikle 1000–1200 mg'dır. Mümkün olduğunca besinlerle (süt, yoğurt, peynir, ayran, kefir, yeşil yapraklı sebzeler, susam ve tahin, kuru baklagiller, kurutulmuş meyveler, kemikleriyle yenen balıklar) karşılanmalıdır. Yetersizse hekim önerisiyle takviye kullanılır.
  • D vitamini kalsiyumun bağırsaktan emilimi için gereklidir. Güneş ışığından ve besinlerden yeterince alınamıyorsa kan düzeyine göre takviye yapılır.
  • Kalsiyum ve D vitamini tek başına osteoporozu tedavi etmez; ancak tüm ilaç tedavilerinin temelini oluşturur.

İlaç Tedavisi

  • Bifosfonatlar: Alendronat, risedronat, ibandronat (tablet) ve zoledronik asit (yılda bir kez damardan). Kemik yıkımını azaltır ve kırık riskini düşürür. En sık kullanılan ilaç grubudur. Tabletler sabah aç karnına, bir bardak sade suyla alınmalı ve sonrasında en az 30–60 dakika dik durulup hiçbir şey yenip içilmemelidir.
  • Denosumab: 6 ayda bir cilt altına yapılan iğnedir. Kemik yıkımını güçlü şekilde azaltır. Tedavinin aksatılmadan sürdürülmesi önemlidir; bırakılması gerektiğinde hekim kontrolünde başka bir ilaçla geçiş yapılmalıdır, aksi halde hızlı kemik kaybı ve omurga kırıkları gelişebilir.
  • Kemik yapımını artıran ilaçlar: Teriparatid ve romosozumab gibi ilaçlar yeni kemik yapımını uyarır; ağır osteoporozda ve çok yüksek kırık riski olan hastalarda kullanılır.
  • Seçici östrojen reseptör modülatörleri: Raloksifen; menopoz sonrası kadınlarda omurga kırıklarını azaltır.
  • Hormon tedavisi: Menopoz belirtileri olan genç menopozal kadınlarda seçilmiş durumlarda hekim değerlendirmesiyle kullanılabilir.
  • Erkeklerde: Testosteron eksikliği varsa testosteron tedavisi; ayrıca bifosfonatlar ve diğer ilaçlar.

Bifosfonat ve denosumab kullanan hastalarda çok nadir de olsa çene kemiği nekrozu ve atipik uyluk kırığı görülebilir. Bu nedenle tedavi öncesi ve sırasında diş sağlığına dikkat edilmeli, diş çekimi gibi işlemler öncesinde diş hekimi bilgilendirilmelidir. Bu ilaçların kırıkları önlemedeki faydası, bu nadir risklerden çok daha fazladır.

Kırıkların Tedavisi

Kalça kırıkları genellikle ameliyat gerektirir. Omurga çökme kırıklarında ağrı kesiciler, korse ve fizik tedavi uygulanır; seçilmiş hastalarda kırık omura kemik çimentosu enjekte edilerek (vertebroplasti, kifoplasti) ağrı azaltılabilir. Kırık geçiren her hastanın osteoporoz açısından değerlendirilmesi ve tedaviye başlanması yeni kırıkların önlenmesinde çok önemlidir.

Düşmelerin Önlenmesi

Osteoporozlu kişilerde kırıkların çoğu düşmeler sonucu oluşur. Düşmeleri önlemek kırık riskini önemli ölçüde azaltır:

  • Evde halı kenarlarını sabitleyin, kabloları ve gereksiz eşyaları yürüme yollarından kaldırın.
  • Banyo ve tuvalete tutunma barları ve kaymaz paspas koyun.
  • Ev içini, özellikle merdivenleri ve geceleri tuvalete giden yolu iyi aydınlatın.
  • Kaymayan tabanlı, ayağı saran ayakkabılar giyin; terlik kullanımından kaçının.
  • Görme ve işitme kontrollerinizi düzenli yaptırın.
  • Baş dönmesi ve uyku hali yapan ilaçları hekiminizle gözden geçirin.
  • Gerekirse baston veya yürüteç kullanın.
  • Denge ve kas güçlendirme egzersizleri yapın.

Korunma Yolları

  • Çocukluk ve gençlikte güçlü kemik yapısı: Yeterli kalsiyum alımı ve düzenli fiziksel aktiviteyle zirve kemik kütlesi artırılmalıdır.
  • Düzenli egzersiz: Yürüyüş, merdiven çıkma, dans gibi ağırlık taşıyan egzersizler ile kas güçlendirme ve denge egzersizleri. Tai chi ve yoga dengeyi geliştirir. Osteoporozu olan kişiler, omurgayı zorlayan öne eğilme ve bükülme hareketlerinden kaçınmalıdır.
  • Dengeli beslenme: Kalsiyum ve proteinden zengin beslenme.
  • Yeterli D vitamini: Hekim önerisiyle güneş ışığından yararlanma ve gerektiğinde takviye.
  • Sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak
  • Sağlıklı kiloyu korumak: Aşırı zayıflık kemik kaybını artırır.
  • Kortizon kullanıyorsanız: Kemik sağlığınızı korumak için hekiminizle önlemleri konuşun.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Menopoz sonrası dönemdeyseniz, 65 yaşın üzerindeyseniz, hafif bir düşme veya zorlanmayla kırık geçirdiyseniz, boyunuzun kısaldığını veya sırtınızın kamburlaştığını fark ettiyseniz, uzun süredir kortizon kullanıyorsanız ya da ailenizde kalça kırığı öyküsü varsa kemik yoğunluğu ölçümü ve osteoporoz değerlendirmesi için hekiminize başvurun. Osteoporoz ilacı kullanıyorsanız ilacınızı hekiminize danışmadan bırakmayın.

Acil durum: Düşme sonrası kalçada şiddetli ağrı ve ayağa basamama, bacakta kısalma veya dışa dönme, ani başlayan şiddetli sırt ağrısıyla birlikte bacaklarda uyuşma, güçsüzlük veya idrar ve dışkı kontrolünde bozulma varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Osteoporoz fiziksel tıp ve rehabilitasyon, endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları, iç hastalıkları, romatoloji ve kadın hastalıkları ve doğum uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Kırıkların tedavisinde ortopedi ve travmatoloji, yaşlı hastalarda geriatri, ilk değerlendirmede aile hekimliği uzmanları görev alır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Osteoporoz nedir?

Osteoporoz, kemik yoğunluğunun azalması ve kemik yapısının bozulması sonucu kemiklerin kırılgan hale geldiği bir iskelet hastalığıdır. Halk arasında 'kemik erimesi' olarak bilinir. Genellikle sessiz ilerler, kırık oluşana kadar fark edilmeyebilir.

Osteoporozun belirtileri nelerdir?

Erken dönemde belirti vermez. İlerlediğinde sırt ve bel ağrısı, boy kısalması, kamburlaşma ve düşük enerjili kırıklar görülebilir. Şiddetli sırt ağrısı veya boyda ani kısalma omurga kırığının habercisi olabilir.

Kimler osteoporoz riski altındadır?

İlerleyen yaş, menopoz sonrası kadınlar, ailede osteoporoz öyküsü, düşük vücut ağırlığı, yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı, sigara ve alkol kullanımı risk faktörleridir. Ayrıca bazı kronik hastalıklar ve ilaçlar da riski artırır.

Osteoporoz nasıl teşhis edilir?

Teşhis için en yaygın kullanılan yöntem DEXA adı verilen kemik yoğunluğu ölçümüdür. Bu test omurga ve kalça bölgesinde kemik kaybını belirler. Gerekli durumlarda kan testleri ve diğer görüntüleme yöntemleri de kullanılabilir.

Osteoporozdan korunmak için neler yapmalıyım?

Kalsiyum ve D vitamini açısından zengin beslenme, düzenli ağırlık taşıyan egzersiz, sigara ve aşırı alkolden kaçınma, düşme riskini azaltma ve düzenli kontroller osteoporozdan korunmada önemlidir. Tedavi ve korunma planı için mutlaka hekime danışılmalıdır.

Osteoporoz ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Osteoporoz ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →