Romatoid Artrit

Romatoid Artrit Nedir?

Romatoid artrit, bağışıklık sisteminin vücudun kendi eklem dokularına saldırması sonucu gelişen, uzun süreli (kronik) ve iltihaplı bir eklem hastalığıdır. Hastalıkta öncelikle eklemlerin iç yüzeyini döşeyen ince zar (sinovyum) iltihaplanır ve kalınlaşır. Tedavi edilmezse bu iltihap zamanla eklem kıkırdağına ve kemiğe zarar vererek eklemlerde kalıcı hasar, şekil bozukluğu ve işlev kaybına yol açabilir.

Romatoid artrit en sık el ve ayakların küçük eklemlerini, el bileklerini ve dizleri etkiler ve tipik olarak vücudun iki tarafında simetrik tutulum gösterir. Yalnızca eklemleri değil; akciğerler, kalp, damarlar, gözler ve deri gibi diğer organları da etkileyebilen sistemik bir hastalıktır.

Toplumda yaklaşık her yüz kişiden birinde görülür. Kadınlarda erkeklere göre 2–3 kat daha sıktır ve çoğunlukla 30–60 yaşları arasında başlar; ancak her yaşta ortaya çıkabilir. Günümüzdeki tedavilerle erken tanı konan hastaların büyük çoğunluğunda hastalık kontrol altına alınabilmekte ve eklem hasarı önlenebilmektedir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Romatoid artritin kesin nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlığı olan kişilerde bazı çevresel etkenlerin bağışıklık sistemini tetiklemesiyle hastalığın başladığı düşünülmektedir.

• Kadın cinsiyet
• Genetik yatkınlık: Ailede romatoid artrit öyküsü riski artırır; bazı doku grubu genleri (HLA-DR4 gibi) hastalıkla ilişkilidir.
• Sigara kullanımı: En önemli değiştirilebilir risk faktörüdür. Hem hastalığın gelişme riskini hem de şiddetini artırır, tedaviye yanıtı azaltır.
• Obezite
• Dişeti hastalıkları: Bazı ağız bakterilerinin hastalığın başlamasında rol oynayabileceği düşünülmektedir.
• Silika tozu gibi bazı mesleki maruziyetler

Belirtileri Nelerdir?

Eklem Belirtileri

• Eklem ağrısı ve şişliği: Özellikle el parmaklarının orta ve kök eklemleri, el bilekleri ve ayak parmaklarının kök eklemlerinde. Şiş eklemler sıcak ve dokunmakla hassas olabilir.
• Sabah tutukluğu: Sabah uyanınca eklemlerde 30 dakikadan, çoğu zaman bir saatten uzun süren sertlik ve hareket güçlüğü. Uzun süre hareketsiz kalınca da tutukluk olabilir.
• Simetrik tutulum: Genellikle her iki el veya her iki ayakta benzer eklemlerin etkilenmesi.
• Elde güç kaybı: Kavanoz açma, düğme ilikleme, yumruk yapma gibi hareketlerde zorluk.
• Ayak tabanında ağrı: Özellikle sabah ilk adımlarda, ayak parmaklarının kök eklemlerinin tutulumuna bağlı.
• İleri dönemde şekil bozuklukları: Parmaklarda dışa kayma, kuğu boynu ve düğme iliği gibi deformiteler.

Hastalık zamanla omuz, dirsek, kalça, diz, ayak bileği ve çene eklemi gibi daha büyük eklemleri ve boyun omurgasının üst kısmını da etkileyebilir.

Genel Belirtiler

• Yorgunluk ve halsizlik
• Hafif ateş
• İştahsızlık ve kilo kaybı
• Kansızlık

Eklem Dışı Belirtiler

• Romatoid nodüller: Dirsek gibi basınca maruz kalan bölgelerde, deri altında ağrısız, sert şişlikler.
• Göz kuruluğu ve ağız kuruluğu (sekonder Sjögren sendromu); nadiren göz iltihapları.
• Akciğer tutulumu: Akciğer zarı iltihabı ve akciğer dokusunda sertleşme (interstisyel akciğer hastalığı); nefes darlığı ve kuru öksürük yapabilir.
• Kalp ve damar hastalığı riskinde artış
• Kemik erimesi (osteoporoz)
• Karpal tünel sendromu: El bileğindeki iltihabın sinire baskı yapmasıyla ellerde uyuşma.
• Nadiren damar iltihabı (vaskülit)

Tanı Nasıl Konur?

Romatoid artritin tanısını tek başına koyan bir test yoktur. Tanı; belirtiler, muayene bulguları, kan testleri ve görüntüleme yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Erken tanı, eklem hasarını önlemek için çok önemlidir; hastalığın ilk aylarında başlanan tedavi en iyi sonuçları verir.

• Fizik muayene: Şiş ve hassas eklemlerin sayısı ve dağılımı değerlendirilir.
• Romatoid faktör (RF): Hastaların önemli bir kısmında pozitiftir; ancak sağlıklı kişilerde ve başka hastalıklarda da pozitif olabilir, hastaların bir kısmında ise negatiftir.
• Anti-CCP antikoru: Romatoid artrit için daha özgüldür; hastalık belirtilerinden yıllar önce bile pozitifleşebilir. Pozitifliği daha ağır seyirle ilişkili olabilir.
• İltihap belirteçleri: Sedimantasyon ve CRP hastalığın aktivitesini gösterir.
• Tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek testleri: Hem genel durumun değerlendirilmesi hem de ilaçların güvenle kullanılabilmesi için yapılır.
• Röntgen: El ve ayak röntgenleri eklem aralığında daralma ve kemikte aşınma (erozyon) gibi hasarı gösterir; başlangıç durumunu belgelemek ve izlemek için kullanılır.
• Ultrasonografi ve MR: Röntgende henüz görülmeyen erken dönem iltihabı ve hasarı gösterebilir.

Eklem ağrıları; kireçlenme (osteoartrit), sedef artriti, gut, lupus ve viral enfeksiyonlara bağlı eklem iltihapları gibi birçok farklı hastalıkta görülebilir. Bu ayrımı romatoloji uzmanı yapar.

Tedavi Seçenekleri

Romatoid artritin kesin tedavisi bulunmamakla birlikte, günümüzde kullanılan ilaçlarla hastalık büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Tedavinin hedefi remisyon, yani hastalık aktivitesinin en aza indirilmesi veya tamamen baskılanmasıdır. Bu yaklaşıma "hedefe yönelik tedavi" denir: hastalık aktivitesi düzenli aralıklarla ölçülür ve hedefe ulaşılamazsa tedavi değiştirilir.

Hastalığı Modifiye Edici İlaçlar (DMARD)

• Geleneksel ilaçlar: Tedavinin temelini oluşturur. Metotreksat en sık kullanılan ve genellikle ilk tercih edilen ilaçtır; leflunomid, sülfasalazin ve hidroksiklorokin diğer seçeneklerdir. Bu ilaçların etkisi birkaç hafta içinde başlar ve en yüksek etki birkaç ayda görülür.
• Biyolojik ilaçlar: Geleneksel ilaçlarla yeterli yanıt alınamayan hastalarda, iltihap sürecinde rol oynayan belirli molekülleri hedefleyen ilaçlar kullanılır. Çoğunlukla deri altı enjeksiyon veya damar içi infüzyon şeklinde uygulanır.
• Hedefe yönelik sentetik ilaçlar (JAK inhibitörleri): Ağızdan alınan ve hücre içi iltihap sinyallerini baskılayan ilaçlardır.

Bu ilaçlar bağışıklık sistemini etkilediğinden enfeksiyon riskini artırabilir ve bazıları karaciğer, kan hücreleri veya diğer organlar üzerinde yan etkiler gösterebilir. Bu nedenle tedavi sırasında düzenli kan testleri yapılır. Biyolojik ilaçlar başlanmadan önce verem ve hepatit taraması yapılır; tedavi öncesi uygun aşıların yapılması önerilir.

Belirtileri Hafifleten İlaçlar

• Kortizon: İltihabı hızla baskılar; hastalığın başlangıcında veya alevlenmelerde, DMARD'ların etkisi başlayana kadar köprü tedavisi olarak, mümkün olan en düşük doz ve en kısa sürede kullanılır. Gerektiğinde şiş ekleme kortizon iğnesi yapılabilir.
• İltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ): Ağrı ve tutukluğu azaltır, ancak hastalığın ilerlemesini durdurmaz.

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Egzersiz, eklem hareketliliğini ve kas gücünü korur, yorgunluğu azaltır. Fizyoterapist ve ergoterapist; eklem koruma teknikleri, günlük işleri kolaylaştıran yardımcı araçlar ve gerektiğinde el-el bileği ateli konusunda yol gösterir.

Cerrahi Tedavi

İlaç tedavisine rağmen ciddi eklem hasarı gelişen hastalarda iltihaplı zarın temizlenmesi, tendon onarımı, eklem sabitlenmesi veya kalça ve diz gibi eklemlerde protez ameliyatı ağrıyı azaltıp işlevi iyileştirebilir.

Romatoid Artritle Yaşam: Öneriler

• İlaçlarınızı düzenli kullanın: Kendinizi iyi hissettiğinizde bile hekiminize danışmadan ilaçlarınızı bırakmayın veya azaltmayın.
• Sigarayı bırakın: Hastalık aktivitesini ve akciğer tutulumu riskini azaltır, ilaçların etkinliğini artırır.
• Düzenli egzersiz yapın: Yürüyüş, yüzme, su içi egzersizler ve bisiklet gibi eklemlere fazla yük bindirmeyen aktiviteler; ayrıca kas güçlendirme ve esneme egzersizleri önerilir. Alevlenme dönemlerinde egzersizin şiddeti azaltılır.
• Sağlıklı kiloyu koruyun ve dengeli beslenin: Sebze, meyve, tam tahıl, balık ve zeytinyağı ağırlıklı Akdeniz tipi beslenme genel sağlığı destekler.
• Kemik ve kalp sağlığınızı koruyun: Yeterli kalsiyum ve D vitamini alın; tansiyon, kolesterol ve kan şekerinizi düzenli kontrol ettirin.
• Aşılarınızı yaptırın: Grip ve zatürre aşıları gibi önerilen aşıları hekiminize danışarak yaptırın; bazı tedaviler sırasında canlı aşılar yapılmaz.
• Enfeksiyon belirtilerini önemseyin: Ateş ve enfeksiyon belirtilerinde hekiminizi bilgilendirin.
• Dinlenme ile aktivite arasında denge kurun: Yorgunluk hastalığın önemli bir parçasıdır; gün içinde kısa molalar verin.
• Gebelik planlıyorsanız önceden hekiminize danışın: Bazı ilaçların gebelikten aylar önce bırakılması veya değiştirilmesi gerekir.
• Duygusal destek alın: Kronik ağrı ve yorgunluk ruh halini etkileyebilir; gerektiğinde psikolojik destek ve hasta dernekleri yardımcı olabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Birkaç haftadır devam eden, birden fazla eklemde şişlik ve ağrı varsa
• Sabahları bir saatten uzun süren eklem tutukluğu yaşıyorsanız
• El parmaklarınızda, el bileklerinizde veya ayak parmaklarınızda iki taraflı ağrı ve şişlik varsa
• Eklem ağrısına açıklanamayan yorgunluk, hafif ateş ve kilo kaybı eşlik ediyorsa
• Romatoid artrit tedavisi alırken ateş, öksürük, nefes darlığı veya başka enfeksiyon belirtileri geliştiyse

Romatoid artrit romatoloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Romatoloji uzmanına yönlendirme çoğu zaman iç hastalıkları veya fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları tarafından yapılır; rehabilitasyon sürecinde fizik tedavi uzmanları, cerrahi gerektiğinde ortopedi ve travmatoloji uzmanları tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.