Tükürük Bezi Taşı

Tükürük Bezi Taşı Nedir?

Tükürük bezi taşı (siyalolitiyazis), tükürük bezlerinin içinde veya tükürüğü ağza taşıyan kanallarda oluşan, çoğunlukla kalsiyum tuzlarından meydana gelen sert birikintilerdir. Taş, tükürük akışını kısmen veya tamamen engelleyerek özellikle yemek sırasında tükürük bezinde ağrılı şişliğe yol açar. Tükürük bezi taşları, tükürük bezi hastalıklarının en sık nedenlerinden biridir.

İnsanda üç çift büyük tükürük bezi bulunur:

• Kulak altı (parotis) bezi: Kulak önünde ve altında yer alır; kanalı üst azı dişlerinin hizasında yanağın iç yüzüne açılır.
• Çene altı (submandibular) bezi: Alt çenenin altında yer alır; kanalı (Wharton kanalı) dilin altında, ön dişlerin arkasına açılır.
• Dil altı (sublingual) bezi: Dilin altında, ağız tabanında yer alır.

Tükürük bezi taşlarının yaklaşık %80–90'ı çene altı bezinde görülür. Bunun nedeni, bu bezin ürettiği tükürüğün daha yoğun ve kalsiyumdan zengin olması ve kanalının uzun, yukarı doğru kıvrılan bir yol izlemesidir. Kulak altı bezinde taşlar daha az, dil altı bezinde ise çok nadir görülür. Tükürük bezi taşları en sık 30–60 yaşları arasında, erkeklerde biraz daha sık görülür. Çocuklarda nadirdir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Tükürük bezi taşlarının oluşum nedeni tam olarak bilinmemektedir. Tükürük içindeki kalsiyum ve diğer minerallerin birikerek zamanla katılaştığı düşünülmektedir. Şu faktörler taş oluşumunu kolaylaştırabilir:

• Sıvı kaybı ve yetersiz su içme: Tükürüğün yoğunlaşmasına yol açar.
• Tükürük salgısını azaltan ilaçlar: Bazı tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, antihistaminikler, antidepresanlar ve mesane ilaçları.
• Az yemek yeme: Tükürük akışını azaltır.
• Tükürük kanalında yaralanma veya darlık
• Sigara kullanımı
• Gut hastalığı: Ürik asit taşlarına yol açabilir.
• Kronik tükürük bezi iltihabı
• Sjögren sendromu: Ağız kuruluğu yapan otoimmün hastalık.
• Ağız kuruluğu yapan diğer durumlar ve baş-boyun bölgesine radyoterapi

Belirtileri Nelerdir?

Küçük taşlar hiçbir belirti vermeyebilir ve tesadüfen saptanabilir. Taş tükürük akışını engellediğinde şu belirtiler ortaya çıkar:

• Yemek sırasında veya yemek düşünüldüğünde ağrı ve şişlik: En tipik belirtidir. Tükürük salgısı arttığında, tükürük taşın arkasında birikerek bezi şişirir ve ağrıya yol açar. Bu duruma "yemek kolik ağrısı" (sialolitik kolik) denir. Ağrı ve şişlik genellikle yemekten sonraki 1–2 saat içinde yavaş yavaş azalır.
• Çene altında, kulak önünde veya dil altında şişlik: Etkilenen bezin bulunduğu bölgede.
• Ağız kuruluğu
• Ağızda kötü tat
• Dil altında ele gelen sert yumru: Taş kanalın ağza yakın kısmındaysa parmakla hissedilebilir veya görülebilir.
• Yutma ve ağız açmada güçlük (enfeksiyon geliştiğinde)

Komplikasyonlar

• Tükürük bezi iltihabı (siyaladenit): Tükürük akışı engellendiğinde bakteriler bezde çoğalarak enfeksiyona yol açabilir. Bezde ağrılı, kızarık, sıcak şişlik, ateş, kanal ağzından ağıza iltihap gelmesi ve ağızda kötü tat ile kendini gösterir.
• Apse: Tedavi edilmeyen enfeksiyon apseye dönüşebilir.
• Boyuna yayılan derin enfeksiyonlar: Nadir ancak ciddi; nefes yolunu tehdit edebilir.
• Kronik tükürük bezi iltihabı: Tekrarlayan ataklar sonucu bezde kalıcı hasar ve sertleşme.
• Kanal darlığı

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü ve fizik muayene: Yemekle ilişkili ağrı ve şişlik öyküsü tanıyı güçlü şekilde destekler. Hekim, ağız içinden ve dışından iki elle muayene yaparak taşı hissetmeye çalışır. Bez üzerine bastırılarak kanal ağzından tükürük veya iltihap gelip gelmediği değerlendirilir.
• Ultrason: Tükürük bezi taşlarının tanısında ilk tercih edilen, ışınsız ve kolay ulaşılabilir yöntemdir. Taşın yerini, boyutunu ve bezin durumunu gösterir.
• Bilgisayarlı tomografi: Küçük taşları ve birden fazla taşı göstermede çok duyarlıdır; komplikasyon şüphesinde ve tedavi planlamasında kullanılır.
• MR siyalografi: Tükürük kanallarının ayrıntılı görüntülenmesini sağlar.
• Siyaloendoskopi: Tükürük kanalına ağızdan ince bir kamera ilerletilerek kanal içi doğrudan incelenir; hem tanı hem de tedavi amaçlı kullanılır.
• Kan testleri: Enfeksiyon şüphesinde ve altta yatan hastalıkların araştırılmasında.

Tükürük Bezi Şişliğinin Diğer Nedenleri

Kabakulak ve diğer viral enfeksiyonlar, bakteriyel tükürük bezi iltihabı, Sjögren sendromu, tükürük bezi tümörleri, lenf bezi büyümesi ve bazı ilaçlar da tükürük bezinde şişliğe yol açabilir. Yemekle ilişkili olmayan, sürekli ve sert, ağrısız şişlikler tümör açısından mutlaka değerlendirilmelidir.

Tedavi Seçenekleri

Ameliyatsız Tedavi

Küçük taşlar çoğu zaman basit yöntemlerle kendiliğinden düşebilir:

• Bol su içmek: Tükürük akışını artırır.
• Tükürük salgısını artırmak: Ekşi şekerler, limon dilimi emmek veya şekersiz sakız çiğnemek; tükürük akışını artırarak taşın kanaldan dışarı itilmesine yardımcı olur.
• Bez masajı: Bezin üzerine, arkadan öne doğru, kanal ağzına yönelik nazik masaj yapmak.
• Ilık kompres: Ağrı ve şişliği azaltır.
• Ağrı kesici ve iltihap giderici ilaçlar: Hekim önerisiyle.
• Antibiyotikler: Enfeksiyon gelişmişse.
• Ağız hijyeni: Düzenli diş fırçalama ve ağız gargarası.
• Tükürük salgısını azaltan ilaçların gözden geçirilmesi: Hekiminize danışarak.

Taşın Çıkarılması

• Kanal ağzına yakın taşlar: Lokal anestezi altında, ağız içinden yapılan küçük bir kesiyle veya kanal ağzı genişletilerek kolayca çıkarılabilir.
• Siyaloendoskopi (tükürük bezi endoskopisi): Kanal içine ilerletilen ince bir kamera ve özel sepet veya forseps aletleriyle taş yakalanıp çıkarılır. Gerekirse lazer veya mekanik yöntemlerle küçük parçalara ayrılır. Dışarıdan kesi yapılmaz ve bez korunur. Günümüzde tükürük bezi taşlarının tedavisinde giderek daha sık kullanılmaktadır.
• Siyaloendoskopi ile birlikte ağız içi cerrahi: Daha büyük ve kanalın derin kısmındaki taşlarda birleşik yöntemler uygulanabilir.
• Vücut dışından şok dalga tedavisi (litotripsi): Bazı merkezlerde, seçilmiş taşlarda taşın dışarıdan ses dalgalarıyla kırılması için kullanılır.
• Tükürük bezinin çıkarılması: Bezin derinliğindeki büyük taşlarda, diğer yöntemlerin başarısız olduğu ve sık tekrarlayan enfeksiyonlarla bezde kalıcı hasar geliştiği durumlarda etkilenen bez cerrahi olarak çıkarılır. Çene altı bezi ameliyatında yüz sinirinin alt çene dalı, dil siniri ve dil altı sinirinin korunmasına özen gösterilir. Diğer tükürük bezleri tükürük üretimine devam ettiğinden, tek bir bezin çıkarılması genellikle ağız kuruluğuna yol açmaz.

Tedavi Sonrası Süreç

• Ağız içinden yapılan taş çıkarma ve siyaloendoskopi işlemlerinden sonra birkaç gün hafif şişlik ve ağrı olabilir; yumuşak gıdalar tercih edilmeli ve ağız hijyenine özen gösterilmelidir.
• İşlem sonrası tükürük akışını artırmak için bol su içmek ve ekşi şeker veya sakız kullanmak önerilir.
• Bez çıkarılan hastalarda boyundaki dikiş yeri birkaç gün kuru tutulur; yüz ve dilde his veya hareket değişikliği fark edilirse hekime bildirilmelidir.
• Taşlar bir kısım hastada tekrarlayabilir; bu nedenle kontrol muayenelerine gitmek önemlidir.

Korunma Yolları

• Gün boyunca yeterli su için; özellikle sıcak havalarda ve egzersiz sırasında sıvı alımını artırın.
• Düzenli öğünler tüketin ve iyice çiğneyin.
• İyi ağız ve diş hijyeni sağlayın.
• Sigara içmeyin.
• Ağız kuruluğuna yol açan ilaç kullanıyorsanız hekiminizle alternatifleri konuşun.
• Daha önce taş geçirdiyseniz, yemek sırasında tükürük bezinde şişlik ve ağrı tekrarlarsa erkenden hekime başvurun.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yemek sırasında veya yemekten sonra çene altında, kulak önünde ya da dil altında tekrarlayan ağrılı şişlik, dil altında ele gelen sert yumru, ağızda kötü tat veya kanal ağzından iltihap gelmesi varsa bir kulak burun boğaz veya ağız, diş ve çene cerrahisi uzmanına başvurun. Yemekle ilişkisi olmayan, giderek büyüyen ve ağrısız sert bir şişlik fark ederseniz de mutlaka değerlendirilmelisiniz.

Acil durum: Tükürük bezinde hızla artan, kızarık, sıcak ve çok ağrılı şişlikle birlikte yüksek ateş, ağzını açmada belirgin güçlük, yutkunamama, salya akması, boynun ve ağız tabanının şişmesi, dilin yukarı itilmesi ya da nefes almada zorlanma varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Tükürük bezi taşları kulak burun boğaz hastalıkları ve ağız, diş ve çene cerrahisi uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir. Tanıda radyoloji, eşlik eden otoimmün hastalıklarda romatoloji, ilk değerlendirmede ise aile hekimliği ve diş hekimleri sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.