Vitamin D Eksikliği

Vitamin D Eksikliği Nedir?

Vitamin D eksikliği, vücudun ihtiyaç duyduğu miktarda D vitamini bulunmaması durumudur. D vitamini yağda çözünen bir vitamindir; kalsiyum ve fosfor emilimini destekleyerek kemik ve diş sağlığında, kas fonksiyonunda ve bağışıklık sisteminin düzenlenmesinde rol oynar. Vücut D vitaminini büyük ölçüde güneş ışığındaki ultraviyole B ışınları sayesinde ciltte üretir; küçük bir bölümü ise besinlerden ve takviyelerden karşılanır.

Vitamin D eksikliği dünyada ve ülkemizde çok yaygındır. Yaşamın her döneminde görülebilir: bebeklerde, çocuklarda, gebelerde, yaşlılarda ve kapalı alanda çalışan yetişkinlerde sık rastlanır. Hafif eksiklik çoğu zaman belirti vermeden sessizce ilerleyebilir; uzun süren ve şiddetli eksiklik ise çocuklarda raşitizm, yetişkinlerde osteomalazi ve kemik erimesi riskinin artmasına yol açabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır. D vitamini düzeyinin kan testiyle değerlendirilmesi ve takviye dozunun belirlenmesi hekim tarafından yapılmalıdır; kontrolsüz yüksek doz kullanımı zararlı olabilir.

Belirtileri

Vitamin D eksikliğinin belirtileri kişiden kişiye değişir ve çoğu zaman özgül değildir. Yani aşağıdaki yakınmalar başka birçok hastalıkta da görülebilir. En sık bildirilenler şunlardır:

• Sürekli yorgunluk, halsizlik ve enerji azlığı
• Kemiklerde, belde ve kaslarda yaygın ağrı veya hassasiyet
• Kas güçsüzlüğü, merdiven çıkarken ya da oturduktan kalkarken zorlanma
• Sık enfeksiyon geçirme eğilimi
• Kas krampları ve ellerde, ayaklarda karıncalanma
• Saç dökülmesinde artış (tek başına özgül bir belirti değildir)
• Ruh halinde düşüklük, isteksizlik ve uyku düzeninde bozulma
• Yaraların geç iyileşmesi

Çocuklarda belirtiler daha belirgin olabilir: geç diş çıkarma, kafatasında yumuşama, bacaklarda eğrilik (çarpık bacak), kaburga uçlarında kabarıklık, gelişme geriliği, geç yürümeye başlama ve sık kas krampları dikkat çeker. Bebeklerde fontanelin geç kapanması ve aşırı terleme de görülebilir. Bu bulgular varsa çocuk hekimine başvurulmalıdır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Vitamin D eksikliğinin temel nedeni yetersiz güneş ışığı maruziyeti ve besinlerle yetersiz alımdır. Ancak bunun dışında da birçok etken rol oynar:

• Güneşe yeterince çıkmama: kapalı mekanlarda uzun süre çalışma, kış aylarında kısa gün ışığı, bulutlu ve kirli hava
• Güneşten korunmak için vücudun büyük bölümünü örten giyim tarzı ya da yoğun güneş koruyucu kullanımı
• Koyu ten rengi: melanin fazlalığı cildin D vitamini üretimini azaltır
• İleri yaş: yaşla birlikte cildin D vitamini üretme kapasitesi azalır
• Emzirilen bebeklerin takviye almaması: anne sütündeki D vitamini miktarı bebeğin ihtiyacını tek başına karşılamayabilir
• Obezite: yağ dokusunda tutulan D vitamini kana daha az geçer
• Emilim sorunları: çölyak hastalığı, Crohn hastalığı, pankreas yetmezliği ve bazı bağırsak ameliyatları
• Karaciğer ve böbrek hastalıkları: vitaminin aktif forma dönüşümü bozulur
• Bazı ilaçlar: bazı nöbet önleyici ilaçlar, uzun süreli steroid kullanımı gibi
• Gebelik ve emzirme dönemlerinde artan ihtiyaç

Beslenmede D vitamininden zengin besinler sınırlıdır. Yağlı balıklar, yumurta sarısı, karaciğer ve D vitamini ile zenginleştirilmiş bazı ürünler başlıca kaynaklardır. Yalnızca besinlerle yeterli düzeye ulaşmak çoğu kişi için zordur.

Tanı

Vitamin D eksikliği tanısı kan testiyle konur. Bu amaçla en sık 25-hidroksi vitamin D [25(OH)D] düzeyi ölçülür; bu değer vücudun D vitamini depolarını en iyi yansıtan göstergedir. Sonuçlar laboratuvara göre ng/mL ya da nmol/L birimiyle verilir ve değerlendirme hekim tarafından kişinin yaşına, hastalıklarına ve belirtilerine göre yapılır.

Hekim gerekli gördüğünde kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz ve paratiroid hormon (PTH) düzeylerini de isteyebilir. Kemik sağlığı açısından risk varsa kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) ya da grafi gibi görüntüleme yöntemleri önerilebilir. Belirti olmayan herkese rutin tarama yapılması genellikle önerilmez; risk grubunda olanlarda ya da yakınması bulunanlarda test istenir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin amacı D vitamini düzeyini güvenli aralığa getirmek ve bu düzeyi korumaktır. Tedavi planı eksikliğin derecesine, yaşa, eşlik eden hastalıklara ve kullanılan ilaçlara göre hekim tarafından belirlenir. Genel olarak şunlar uygulanır:

• D vitamini takviyesi: damla, tablet, kapsül ya da enjeksiyon şeklinde olabilir; doz ve süre kişiye özeldir. Şiddetli eksiklikte başlangıçta yüksek dozlu bir yükleme dönemi, ardından idame dozu planlanabilir.
• Yağla birlikte alım: yağda çözünen bir vitamin olduğu için yemekle birlikte alınması emilimi artırabilir; ayrıntıyı hekiminize veya eczacınıza sorun.
• Kalsiyum alımının dengelenmesi: besinlerle yeterli kalsiyum alınması önemlidir; takviye gerekip gerekmediğine hekim karar verir.
• Güneş ışığından yararlanma: cildin bir bölümünü güvenli sürelerde güneşe maruz bırakmak katkı sağlar; ancak aşırı güneşlenme cilt hasarı ve cilt kanseri riskini artırır.
• Altta yatan nedenin tedavisi: emilim bozukluğu, karaciğer veya böbrek hastalığı gibi durumlar varsa bunlar da ele alınır.

Takviye tedavisi başladıktan sonra hekimin önerdiği zamanlarda kan düzeyi kontrol edilir. Vitamin D yağda çözündüğü için vücutta birikebilir; kontrolsüz yüksek dozlarda kanda kalsiyum yükselmesi (hiperkalsemi) görülebilir. Bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma, kabızlık ve halsizlik bu duruma işaret edebilir. Böyle bir durumda takviye kesilip hekime başvurulmalıdır. Başkasının kullandığı dozu kendi başınıza uygulamayın.

Gebelik, Bebek ve Çocuklarda Vitamin D

Bebeklerde D vitamini kemik gelişimi için çok önemlidir. Sağlık otoritelerinin önerisi doğrultusunda anne sütüyle beslenen bebeklere doğumdan kısa süre sonra başlayarak günlük D vitamini damlası verilir; uygun doz ve süre için çocuk hekimine danışılmalıdır. Raşitizm, tedavi edilmezse kalıcı kemik deformitelerine yol açabilen ve büyük oranda önlenebilir bir hastalıktır.

Gebelikte ve emzirme döneminde D vitamini ihtiyacı artar; yetersizlik hem anne hem de bebek açısından sorun yaratabilir. Gebe kadınlar takviye kullanıp kullanmayacaklarını ve dozunu kadın doğum uzmanı ile birlikte belirlemelidir. Yaşlılarda ise eksiklik kas zayıflığı, düşme ve kırık riskini artırdığı için özellikle önem taşır.

Günlük Yaşamda ve Korunmada Yapılabilecekler

Vitamin D düzeyini korumak için şu alışkanlıklar yardımcı olabilir:

• Mümkün olduğunda gün ışığından yararlanın; özellikle öğle saatlerine yakın kısa süreli açık hava yürüyüşleri faydalı olabilir.
• Cilt tipinize uygun olarak güvenli sürelerle güneşlenin; yanıklardan ve uzun süreli yoğun güneşten kaçının.
• Haftada birkaç kez yağlı balık (somon, uskumru, sardalya gibi), yumurta ve D vitamini ile zenginleştirilmiş ürünleri beslenmenize ekleyin.
• Kalsiyum yönünden zengin süt ürünleri ve yeşil yapraklı sebzeleri tüketin.
• Düzenli egzersiz, özellikle yük bindiren hareketler, kemik sağlığını destekler.
• Sigara ve aşırı alkol tüketiminden kaçının; her ikisi de kemik sağlığını olumsuz etkiler.
• Risk grubundaysanız (yaşlı, gebe, kapalı giyimli, obez ya da emilim sorunu olan) hekiminizle takviye ve kontrol planı konuşun.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda bir hekime başvurmanız yerinde olur:

• Nedeni anlaşılamayan uzun süreli yorgunluk, kemik ve kas ağrısı yaşıyorsanız
• Merdiven çıkmakta ya da oturduğunuz yerden kalkmakta zorlanıyorsanız
• Çocuğunuzda bacak eğriliği, geç yürüme, geç diş çıkarma veya gelişme geriliği fark ediyorsanız
• Kemik erimesi, çölyak, böbrek ya da karaciğer hastalığınız varsa veya uzun süreli ilaç kullanıyorsanız
• Takviye kullanırken bulantı, kusma, aşırı susama, kabızlık veya sık idrara çıkma gibi şikayetler gelişirse

Kas krampları şiddetliyse, el ve ayaklarda sürekli kasılma ya da uyuşma varsa, çocukta nöbet geçiriliyorsa veya bilinç bulanıklığı gelişirse vakit kaybetmeden en yakın acil servise başvurun; bu belirtiler kandaki kalsiyum düzeyinin bozulduğunu gösterebilir.

Sık Sorulan Sorular

Vitamin D eksikliği kendiliğinden geçer mi? Hafif eksiklik güneş ve beslenme ile düzelebilir, ancak çoğu kişide yeterli düzey için takviye gerekir. Karar için kan düzeyine bakılması ve hekim önerisi önemlidir.

Vitamin D takviyesi ne zaman alınmalı? Dozu ve zamanlamasını hekim belirler. Yağda çözünen bir vitamin olduğu için çoğunlukla yemekle birlikte alınması önerilir.

Çok vitamin D almak zararlı mıdır? Evet. Kontrolsüz yüksek dozlar kanda kalsiyum yükselmesine ve böbrek sorunlarına yol açabilir. Önerilen dozun üzerine çıkmayın.

Güneşe çıkmak yeterli mi? Kişinin yaşına, cilt tipine, yaşadığı bölgeye ve mevsime göre değişir. Kış aylarında ve kapalı giyinenlerde yalnızca güneşle yeterli düzeye ulaşmak zor olabilir.

Çocuklara vitamin D verilmeli mi? Bebeklere ve riskli çocuklara çocuk hekiminin önerdiği şekilde takviye verilir. Doz ve süre için hekime danışın.

Uzun Vadeli Takip

Vitamin D eksikliği tedavi edildikten sonra düzeyin korunması için belirli aralıklarla kontrol önerilebilir. Eksikliğe yol açan neden ortadan kalkmadıysa, örneğin kronik bir emilim sorunu varsa, takviye uzun süre sürdürülebilir. Hekim önerisi olmadan tedaviyi bırakmak eksikliğin yeniden ortaya çıkmasına neden olabilir.

Kemik sağlığı açısından risk taşıyan kişilerde, özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve yaşlılarda, D vitamini ve kalsiyum düzeyleri kemik yoğunluğu ile birlikte izlenir. Belirtileriniz, kullandığınız ilaçlar ve takviyeler hakkında hekiminize açık bilgi vermeniz, tedavinin güvenli ve etkili sürdürülmesine yardımcı olur.

Kısacası D vitamini eksikliği yaygın, ancak basit bir kan testiyle saptanabilen ve uygun tedaviyle çoğu zaman rahatlıkla düzeltilebilen bir durumdur. Şüpheleriniz varsa bir iç hastalıkları uzmanına, çocuğunuz için çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanına danışabilirsiniz.