Akut böbrek hasarı

Akut Böbrek Hasarı Nedir?

Akut böbrek hasarı (ABH; eski adıyla akut böbrek yetmezliği), böbrek fonksiyonlarının birkaç saat ile birkaç gün içinde ani olarak azalmasıdır. Böbrekler; kandaki atık maddeleri ve fazla sıvıyı süzerek idrarla atar, vücudun su, tuz (sodyum, potasyum) ve asit-baz dengesini düzenler, kan basıncının kontrolüne, kan yapımına ve kemik sağlığına katkıda bulunur. Akut böbrek hasarında bu işlevler ani olarak bozulur; atık maddeler (üre, kreatinin), sıvı ve potasyum kanda birikir.

Akut böbrek hasarı özellikle hastanede yatan hastalarda sık görülür; yoğun bakım hastalarının önemli bir kısmında gelişir. Ancak toplumda da ciddi sıvı kaybı, enfeksiyonlar ve bazı ilaçlara bağlı olarak ortaya çıkabilir. Ciddi bir durumdur; ancak çoğu zaman geri dönüşümlüdür. Nedeni erken saptanıp tedavi edildiğinde böbrek fonksiyonları tamamen veya büyük ölçüde düzelebilir. Bununla birlikte akut böbrek hasarı geçiren kişilerde ileride kronik böbrek hastalığı gelişme riski artar.

Akut böbrek hasarı, kronik böbrek hastalığından farklıdır: Kronik böbrek hastalığı aylar-yıllar içinde yavaş gelişen ve genellikle kalıcı olan bir durumdur. Kronik böbrek hastalığı olan kişilerde de akut böbrek hasarı gelişebilir.

Nedenleri

Akut böbrek hasarının nedenleri, sorunun nerede olduğuna göre üç gruba ayrılır:

1. Böbrek Öncesi (Prerenal) Nedenler

Böbreklere giden kan akımının azalmasına bağlıdır; en sık görülen gruptur. Erken tedavi edilirse genellikle hızla düzelir.

• Sıvı kaybı (dehidratasyon): Şiddetli ishal ve kusma, aşırı terleme, yetersiz sıvı alımı (özellikle yaşlılarda ve sıcak havalarda)
• Kanama: Travma, mide-bağırsak kanaması, ameliyat
• Tansiyon düşüklüğü ve şok: Ağır enfeksiyon (sepsis), ağır alerjik reaksiyon
• Kalp yetmezliği ve kalp krizi
• İleri karaciğer hastalığı (siroz)
• İlaçlar: İltihap giderici ağrı kesiciler (ibuprofen, naproksen, diklofenak gibi), ACE inhibitörleri ve anjiyotensin reseptör blokerleri (tansiyon ilaçları) ve idrar söktürücüler; özellikle sıvı kaybı olan kişilerde ve birlikte kullanıldıklarında böbreklere giden kan akımını azaltabilir.

2. Böbrek Kaynaklı (Renal) Nedenler

Böbrek dokusunun doğrudan hasar görmesidir.

• Akut tübüler nekroz: Uzun süreli kan akımı azalması veya zehirli maddelere bağlı böbrek kanalcık hücrelerinin hasarı; hastanede en sık görülen nedendir.
• Böbreğe zararlı ilaçlar ve maddeler: Bazı antibiyotikler (aminoglikozitler, vankomisin), kemoterapi ilaçları, görüntülemede kullanılan kontrast maddeler (riskli hastalarda), lityum, bazı bitkisel ürünler ve zehirlenmeler.
• Rabdomiyoliz: Ezilme yaralanmaları, aşırı egzersiz, sıcak çarpması, uzun süre hareketsiz kalma veya bazı ilaçlara bağlı kas yıkımı sonucu açığa çıkan miyoglobin proteininin böbreklere zarar vermesi.
• Akut interstisyel nefrit: İlaçlara (antibiyotikler, mide koruyucular, ağrı kesiciler) karşı alerjik reaksiyona bağlı böbrek iltihabı.
• Glomerülonefritler: Böbreğin süzme birimlerinin iltihabı; enfeksiyon sonrası veya otoimmün hastalıklara (lupus, vaskülit) bağlı.
• Böbrek damarlarında pıhtı
• Hemolitik üremik sendrom: Özellikle çocuklarda bazı bakteriyel ishallerden sonra görülebilir.

3. Böbrek Sonrası (Postrenal) Nedenler

İdrarın böbreklerden dışarı akışının tıkanmasına bağlıdır.

• Prostat büyümesi veya prostat kanseri
• Böbrek ve idrar yolu taşları (özellikle tek böbrekli kişilerde veya her iki tarafta)
• Mesane, rahim ağzı, kalın bağırsak veya diğer leğen bölgesi tümörleri
• Nörojen mesane
• İdrar sondasının tıkanması

Risk Faktörleri

• İleri yaş
• Kronik böbrek hastalığı
• Diyabet
• Yüksek tansiyon
• Kalp yetmezliği
• Karaciğer hastalığı
• Ağır enfeksiyonlar ve sepsis
• Büyük ameliyatlar, özellikle kalp ve damar ameliyatları
• Yoğun bakımda yatış
• Böbreğe zararlı ilaçların kullanımı veya birden fazla riskli ilacın birlikte kullanımı
• Kontrast madde ile yapılan görüntüleme ve girişimler (riskli hastalarda)

Belirtileri Nelerdir?

Akut böbrek hasarı bazen belirti vermeden yalnızca kan testlerinde fark edilir. Belirti verdiğinde şunlar görülebilir:

• İdrar miktarında azalma (oligüri) veya hiç idrar çıkmaması (anüri). Bazı hastalarda idrar miktarı normal kalabilir.
• Vücutta sıvı birikmesi: Bacaklarda, ayak bileklerinde ve göz çevresinde şişlik, kısa sürede kilo artışı
• Nefes darlığı: Akciğerlerde sıvı birikmesine bağlı
• Halsizlik, yorgunluk ve uyku hali
• Bulantı, kusma ve iştahsızlık
• Bilinç bulanıklığı, dikkat dağınıklığı
• Kas krampları ve kas güçsüzlüğü
• Kalp ritim bozuklukları ve çarpıntı: Kanda potasyum yüksekliğine bağlı; tehlikeli olabilir
• Göğüs ağrısı veya baskı hissi: Kalp zarı iltihabına bağlı (ileri durumlarda)
• Kaşıntı
• Havale ve koma: Çok ağır durumlarda
• Altta yatan nedene bağlı belirtiler: Ateş, ishal, kusma, yan ağrısı, idrarda kan, köpüklü idrar, deride döküntü, idrar yapmada güçlük

Tanı Nasıl Konur?

• Kan testleri:
  • Kreatinin: Akut böbrek hasarı tanısında temel testtir. Kreatininin 48 saat içinde en az 0,3 mg/dL artması veya 7 gün içinde başlangıç değerinin 1,5 katına çıkması akut böbrek hasarını gösterir.
  • Üre (BUN)
  • Elektrolitler: Potasyum, sodyum, kalsiyum, fosfor
  • Kan gazı: Asit-baz dengesi
  • Tam kan sayımı, kas yıkımı göstergeleri (CK) ve nedene yönelik diğer testler
• İdrar miktarı takibi: Saatlik idrar miktarının 6 saatten uzun süre kilogram başına 0,5 mL'nin altında olması akut böbrek hasarını gösterir.
• İdrar tahlili: Kan, protein, hücreler ve silendirler (idrarda biriken yapılar) böbrek hasarının nedenini anlamaya yardımcı olur.
• Böbrek ultrasonu: İdrar yolu tıkanıklığını (böbreklerde genişleme), böbrek büyüklüğünü ve yapısını değerlendirmek için ilk basamak görüntüleme yöntemidir.
• Mesanede kalan idrar ölçümü: Prostat büyümesi gibi çıkım tıkanıklıklarında.
• EKG: Potasyum yüksekliğinin kalbe etkisini değerlendirmek için.
• Otoimmün testler ve böbrek biyopsisi: Nedeni belirlenemeyen veya glomerülonefrit düşünülen durumlarda.

Evreleme

Akut böbrek hasarı, kreatinin artış derecesine ve idrar miktarındaki azalmaya göre 1, 2 ve 3. evre olarak sınıflandırılır (KDIGO sınıflaması). Evre arttıkça hastalığın ağırlığı ve diyaliz ihtiyacı olasılığı artar.

Tedavi Seçenekleri

Akut böbrek hasarının tedavisi genellikle hastanede yapılır. Tedavinin amacı, altta yatan nedeni ortadan kaldırmak, böbreklere daha fazla zarar verilmesini önlemek, komplikasyonları tedavi etmek ve böbreklerin iyileşmesi için zaman kazanmaktır.

Nedene Yönelik Tedavi

• Sıvı kaybında: Damardan sıvı tedavisi.
• Kanamada: Kanamanın durdurulması ve kan nakli.
• Enfeksiyonlarda: Uygun antibiyotik tedavisi.
• İlaçlara bağlı hasarda: Böbreğe zararlı ilaçların kesilmesi veya dozlarının ayarlanması.
• İdrar yolu tıkanıklığında: İdrar sondası takılması, böbreğe dışarıdan kateter (nefrostomi) yerleştirilmesi veya taşın ya da tıkanıklığın giderilmesi.
• Glomerülonefrit ve otoimmün nedenlerde: Kortikosteroidler ve bağışıklık baskılayıcı tedaviler.
• Kalp yetmezliğinde: Kalp fonksiyonlarını destekleyen tedaviler.

Destek Tedavisi

• Sıvı dengesinin yakından izlenmesi: Alınan ve çıkarılan sıvının, kilonun ve idrar miktarının takibi.
• Sıvı fazlalığında: İdrar söktürücüler ve sıvı kısıtlaması.
• Potasyum yüksekliğinin tedavisi: Kalbi korumak için acil ilaç tedavisi ve potasyumdan zengin besinlerin kısıtlanması.
• Asit-baz dengesinin düzeltilmesi
• İlaç dozlarının böbrek fonksiyonuna göre ayarlanması
• Beslenme desteği: Diyetisyen eşliğinde uygun protein, tuz, potasyum ve sıvı alımı.

Diyaliz

Ağır akut böbrek hasarında, böbrekler iyileşene kadar kanın makine ile temizlenmesi (diyaliz) gerekebilir. Diyaliz şu durumlarda uygulanır:

• Tedaviye yanıt vermeyen tehlikeli potasyum yüksekliği
• Ciddi asit birikimi (asidoz)
• İlaçlara yanıt vermeyen ve nefes darlığına yol açan sıvı fazlalığı
• Atık maddelerin birikmesine bağlı bilinç bulanıklığı, kalp zarı iltihabı veya kanama
• Bazı zehirlenmeler

Akut böbrek hasarında diyaliz çoğu zaman geçicidir; böbrekler iyileştiğinde diyalize gerek kalmaz. Ancak bazı hastalarda böbrek fonksiyonları tam düzelmeyebilir ve kalıcı diyaliz gerekebilir.

İyileşme ve Uzun Dönem Takip

Böbrek fonksiyonlarının düzelmesi günler ile haftalar sürebilir. İyileşme döneminde bazı hastalarda idrar miktarı geçici olarak artabilir; bu dönemde sıvı ve elektrolit kaybına dikkat edilmelidir. Akut böbrek hasarı geçiren kişilerde ileride kronik böbrek hastalığı, tekrarlayan akut böbrek hasarı, kalp-damar hastalıkları ve yüksek tansiyon riski artmıştır. Bu nedenle taburculuk sonrası düzenli böbrek fonksiyonu kontrolü (genellikle ilk 3 ay içinde) yapılmalıdır.

Korunma Yolları

• Yeterli sıvı alımı: Özellikle ishal, kusma, ateş ve sıcak havalarda sıvı kaybını yerine koymak. Yaşlıların sıvı alımına dikkat etmek.
• Ağrı kesicileri bilinçli kullanmak: İltihap giderici ağrı kesicileri, özellikle böbrek hastalığı, kalp yetmezliği olan, yaşlı veya sıvı kaybı yaşayan kişiler hekim önerisi olmadan kullanmamalıdır.
• "Hasta gün kuralları": İshal, kusma veya ateşle seyreden bir hastalık sırasında tansiyon ilaçları (ACE inhibitörü, anjiyotensin reseptör blokeri), idrar söktürücüler, metformin ve bazı diyabet ilaçları gibi ilaçların geçici olarak kesilmesi gerekebilir. Bu konuda önceden hekiminizden bilgi alın; ilaçları kendi başınıza kesmeyin.
• Kronik hastalıkların kontrolü: Diyabet, tansiyon ve kalp yetmezliğinin iyi yönetilmesi.
• Bitkisel ürün ve takviyelerden kaçınmak: Hekime danışmadan kullanılmamalıdır.
• Kontrast madde kullanımında: Riskli hastalarda işlem öncesi böbrek fonksiyonlarının kontrolü ve uygun sıvı tedavisi.
• Prostat büyümesi ve idrar yapma güçlüğü belirtilerini ihmal etmemek
• İlaç kullanırken: Böbrek hastalığınız varsa her hekime ve eczacıya bildirin.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

İdrar miktarınızda belirgin azalma, bacaklarda ve göz çevresinde yeni gelişen şişlik, açıklanamayan halsizlik, bulantı veya kan testlerinizde kreatinin yüksekliği saptandıysa vakit kaybetmeden hekime başvurun. İshal, kusma veya ateş nedeniyle sıvı kaybı yaşıyorsanız ve kronik böbrek hastalığınız, kalp yetmezliğiniz veya diyabetiniz varsa, kullandığınız ilaçlar konusunda hekiminize danışın.

Acil durum: Hiç idrar yapamama veya idrar miktarında belirgin azalma, nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı veya düzensiz kalp atışı, bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali, havale, şiddetli kusma ve ishalle birlikte baş dönmesi ve bayılma ya da yoğun kas ağrısıyla birlikte koyu renkli (kola renginde) idrar varsa beklemeden 112'yi arayın veya acil servise başvurun.

Akut böbrek hasarı nefroloji ve iç hastalıkları uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Ağır olgularda yoğun bakım, idrar yolu tıkanıklıklarında üroloji, acil durumlarda acil tıp, çocuklarda çocuk nefrolojisi uzmanları, beslenme planlamasında diyetisyenler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.