Kronik Böbrek Yetmezliği

Kronik Böbrek Yetmezliği Nedir?

Kronik böbrek yetmezliği (kronik böbrek hastalığı, KBH), böbrek fonksiyonlarının en az 3 ay boyunca kalıcı olarak azalması veya böbrek hasarı belirtilerinin (örneğin idrarda protein kaçağı) bulunmasıdır. Böbrekler; kandaki atık maddeleri ve fazla sıvıyı süzerek idrarla atar, vücudun su-tuz ve asit-baz dengesini düzenler, kan basıncını kontrol eder, kan yapımını uyaran hormonu (eritropoetin) üretir ve D vitaminini aktif hale getirerek kemik sağlığını korur. Kronik böbrek hastalığında bu işlevler yavaş yavaş bozulur.

Kronik böbrek hastalığı çok yaygındır; dünyada erişkinlerin yaklaşık %10'unu etkiler. Türkiye'de yapılan çalışmalarda da erişkinlerin yaklaşık %15'inde kronik böbrek hastalığı saptanmıştır. Ancak hastaların büyük çoğunluğu hastalıklarının farkında değildir; çünkü erken evrelerde hiçbir belirti yoktur. Böbrek fonksiyonlarının %70–80'i kaybedilene kadar belirti olmayabilir.

Kronik böbrek hastalığı genellikle ilerleyicidir; ancak erken tanı ve uygun tedaviyle ilerlemesi belirgin şekilde yavaşlatılabilir, son dönem böbrek yetmezliği ve diyaliz ihtiyacı geciktirilebilir veya önlenebilir. Ayrıca kronik böbrek hastalığı, kalp krizi ve inme riskini de önemli ölçüde artırır.

Kronik Böbrek Hastalığının Evreleri

Kronik böbrek hastalığı, böbreklerin süzme hızını gösteren tahmini glomerüler filtrasyon hızına (eGFR) göre beş evreye ayrılır. eGFR, kandaki kreatinin düzeyi, yaş ve cinsiyet kullanılarak hesaplanır:

• Evre 1: eGFR 90 ve üzeri; böbrek fonksiyonu normal, ancak böbrek hasarı bulguları (idrarda protein veya kan, yapısal anomali) var.
• Evre 2: eGFR 60–89; hafif azalma ve böbrek hasarı bulguları.
• Evre 3a: eGFR 45–59; hafif-orta azalma.
• Evre 3b: eGFR 30–44; orta-ağır azalma.
• Evre 4: eGFR 15–29; ağır azalma. Diyaliz veya nakil hazırlığına başlanır.
• Evre 5 (son dönem böbrek yetmezliği): eGFR 15'in altı; böbrek yetmezliği. Genellikle diyaliz veya böbrek nakli gerekir.

Hastalığın şiddeti değerlendirilirken eGFR'nin yanı sıra idrardaki albümin (protein) miktarı da dikkate alınır; idrarla protein kaybı arttıkça hastalığın ilerleme ve kalp-damar hastalıkları riski artar.

Nedenleri

• Diyabet (diyabetik nefropati): Kronik böbrek hastalığının en sık nedenidir. Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri böbreklerin küçük damarlarına zarar verir.
• Yüksek tansiyon (hipertansif nefroskleroz): İkinci en sık nedendir. Ayrıca böbrek hastalığı da tansiyonu yükselttiğinden bir kısır döngü oluşur.
• Glomerülonefritler: Böbreklerin süzme birimlerinin iltihabi hastalıkları (IgA nefropatisi, membranöz nefropati, FSGS ve diğerleri).
• Polikistik böbrek hastalığı ve diğer kalıtsal böbrek hastalıkları.
• Tekrarlayan böbrek enfeksiyonları ve böbrek taşları
• İdrar yolu tıkanıklıkları: Prostat büyümesi, taşlar, tümörler.
• Vezikoüreteral reflü ve doğumsal böbrek ve idrar yolu anomalileri: Özellikle çocuklarda en sık nedenlerdir.
• Uzun süreli ilaç kullanımı: Özellikle iltihap giderici ağrı kesicilerin (NSAİİ) uzun süreli ve yüksek dozda kullanımı, lityum ve bazı diğer ilaçlar.
• Amiloidoz: Türkiye'de Ailevi Akdeniz ateşi (FMF) önemli bir nedendir.
• Lupus ve diğer otoimmün hastalıklar
• Tekrarlayan akut böbrek hasarı

Risk Faktörleri

• Diyabet ve yüksek tansiyon
• Kalp-damar hastalıkları
• Obezite
• Sigara kullanımı
• 60 yaş üstü olmak
• Ailede böbrek hastalığı öyküsü
• Düşük doğum ağırlığı
• Uzun süreli ağrı kesici kullanımı

Belirtileri Nelerdir?

Erken evrelerde kronik böbrek hastalığı genellikle hiçbir belirti vermez ve yalnızca kan ve idrar testleriyle saptanabilir. Hastalık ilerledikçe şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Yorgunluk, halsizlik ve konsantrasyon güçlüğü
• İştahsızlık, bulantı ve kusma; ağızda metalik tat
• Bacaklarda, ayak bileklerinde ve göz çevresinde şişlik
• Köpüklü idrar (protein kaçağı)
• Gece sık idrara çıkma veya idrar miktarında azalma
• Kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon
• Kaşıntı ve kuru cilt
• Kas krampları ve huzursuz bacaklar
• Nefes darlığı (sıvı birikmesine veya kansızlığa bağlı)
• Solukluk (kansızlık)
• Uyku sorunları
• Kilo kaybı
• İleri evrede bilinç bulanıklığı, havale ve koma

Komplikasyonlar

• Kalp-damar hastalıkları: Kronik böbrek hastalarında kalp krizi, kalp yetmezliği ve inme riski belirgin şekilde artmıştır; bu hastalarda en önemli ölüm nedenidir.
• Kansızlık (anemi): Eritropoetin hormonunun azalmasına bağlı.
• Kemik ve mineral bozuklukları: Fosfor yüksekliği, kalsiyum ve D vitamini dengesizliği, paratiroid hormonu yüksekliği; kemik zayıflığı, kırıklar ve damar kireçlenmesi.
• Potasyum yüksekliği: Kalp ritim bozukluklarına yol açabilir.
• Metabolik asidoz: Kanda asit birikimi.
• Sıvı birikimi: Ödem, yüksek tansiyon ve akciğerlerde sıvı birikmesi.
• Beslenme bozukluğu ve kas kaybı
• Enfeksiyonlara yatkınlık
• Gebelik komplikasyonları

Tanı Nasıl Konur?

• Kan testleri: Kreatinin ve buna dayalı eGFR hesaplaması (gerekli durumlarda sistatin C), üre, elektrolitler (potasyum, sodyum), kalsiyum, fosfor, paratiroid hormonu, D vitamini, tam kan sayımı, kan şekeri, kolesterol, bikarbonat.
• İdrar tahlili: İdrarda protein, kan ve diğer bulgular.
• İdrar albümin/kreatinin oranı: Erken böbrek hasarının en duyarlı göstergelerinden biridir.
• Böbrek ultrasonu: Böbreklerin boyutu, yapısı, kistler, taşlar ve tıkanıklıklar değerlendirilir. Kronik böbrek hastalığında böbrekler genellikle küçülmüştür (polikistik böbrek ve diyabet hariç).
• Böbrek biyopsisi: Nedeni belirlenemeyen durumlarda, glomerülonefrit şüphesinde.
• Genetik testler: Kalıtsal böbrek hastalığı şüphesinde.

Kimler Taranmalı?

Diyabet, yüksek tansiyon, kalp-damar hastalığı, obezitesi olan, ailesinde böbrek hastalığı bulunan ve 60 yaş üstündeki kişilerin yılda en az bir kez kan kreatinin ve idrar albümin testleri ile taranması önerilir.

Tedavi Seçenekleri

Kronik böbrek hastalığının tedavisinde amaç; hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, komplikasyonları önlemek ve tedavi etmek, kalp-damar riskini azaltmak ve gerektiğinde zamanında böbrek replasman tedavisine hazırlanmaktır.

Hastalığın İlerlemesini Yavaşlatan Tedaviler

• Tansiyon kontrolü: Hedef genellikle büyük tansiyonun 120–130 mmHg'nin altında tutulmasıdır. ACE inhibitörleri veya anjiyotensin reseptör blokerleri, özellikle idrarda protein kaçağı olanlarda hem tansiyonu düşürür hem de böbrekleri korur.
• SGLT2 inhibitörleri (dapagliflozin, empagliflozin gibi): Başlangıçta diyabet ilacı olarak geliştirilen bu ilaçlar, diyabeti olsun ya da olmasın kronik böbrek hastalarında böbrek fonksiyon kaybını belirgin şekilde yavaşlatır ve kalp-damar olaylarını azaltır.
• Diyabet kontrolü: Kan şekerinin hedef aralıkta tutulması. Diyabetik böbrek hastalığında finerenon ve GLP-1 reseptör agonistleri gibi ilaçlar da böbrek koruyucu etki gösterir.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Glomerülonefrit, lupus, FMF ve diğer nedenlerin tedavisi.
• Kolesterol kontrolü: Statinler kalp-damar riskini azaltır.
• Böbreğe zararlı ilaç ve maddelerden kaçınmak: İltihap giderici ağrı kesiciler (ibuprofen, naproksen, diklofenak), bazı antibiyotikler, kontrast maddeler ve bitkisel ürünler hekime danışmadan kullanılmamalıdır. Tüm ilaç dozları böbrek fonksiyonuna göre ayarlanmalıdır.

Komplikasyonların Tedavisi

• Kansızlık: Demir takviyesi ve eritropoetin iğneleri.
• Kemik-mineral bozuklukları: Fosfor bağlayıcı ilaçlar, aktif D vitamini ve kalsimimetik ilaçlar.
• Asidoz: Sodyum bikarbonat.
• Potasyum yüksekliği: Diyet düzenlemesi ve potasyum bağlayıcı ilaçlar.
• Ödem: İdrar söktürücüler, tuz ve sıvı kısıtlaması.

Beslenme

Kronik böbrek hastalığında beslenme, hastalığın evresine göre bir diyetisyen eşliğinde düzenlenmelidir:

• Tuz kısıtlaması: Günde 5 gramın altında tuz; hazır ve işlenmiş gıdalardan kaçınma.
• Protein: İleri evrelerde aşırı protein alımından kaçınılması; ancak diyalize giren hastalarda protein ihtiyacı artar.
• Potasyum: Kanda potasyum yüksekse muz, portakal, domates, patates, kuru meyveler gibi potasyumdan zengin besinlerin sınırlandırılması.
• Fosfor: İleri evrelerde süt ürünleri, işlenmiş gıdalar, kola ve hazır içeceklerin sınırlandırılması.
• Sıvı: İleri evrelerde ve diyaliz hastalarında hekimin önerdiği miktarda.

Böbrek Replasman Tedavileri

Son dönem böbrek yetmezliğinde (evre 5), böbreklerin işlevini yerine getirmek için şu tedaviler uygulanır:

• Hemodiyaliz: Kanın bir makine ve filtre (yapay böbrek) aracılığıyla temizlenmesidir. Genellikle haftada 3 kez, her seansta yaklaşık 4 saat, diyaliz merkezinde yapılır. Diyaliz için koldaki atar ve toplardamarın birleştirildiği bir damar yolu (arteriyovenöz fistül) ameliyatla önceden hazırlanmalıdır.
• Periton diyalizi: Karın zarının filtre olarak kullanıldığı ve karın boşluğuna yerleştirilen bir kateter aracılığıyla evde yapılabilen diyaliz yöntemidir.
• Böbrek nakli: Son dönem böbrek yetmezliğinin en iyi tedavisidir; yaşam süresi ve kalitesi diyalize göre daha iyidir. Canlı vericiden (aile bireyleri) veya kadavradan yapılabilir. Türkiye, canlı vericili böbrek naklinde dünyada önde gelen ülkeler arasındadır. Mümkünse diyalize başlanmadan önce nakil yapılması (önleyici nakil) en iyi sonuçları verir.
• Konservatif bakım: Bazı ileri yaştaki ve çok sayıda hastalığı olan hastalar için diyaliz yerine destekleyici ve palyatif bakım seçeneği de konuşulabilir.

Korunma Yolları

• Tansiyonu ve kan şekerini düzenli kontrol ettirmek ve kontrol altında tutmak
• Risk grubundaysanız yıllık böbrek fonksiyon testleri yaptırmak
• Ağrı kesicileri gereksiz ve uzun süreli kullanmamak
• Sigarayı bırakmak
• İdeal kiloyu korumak, düzenli egzersiz yapmak
• Tuz tüketimini azaltmak, dengeli beslenmek
• Yeterli su içmek
• Bitkisel ürün ve takviyeleri hekime danışmadan kullanmamak
• İdrar yolu enfeksiyonlarını ve taşları zamanında tedavi ettirmek

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Diyabet veya yüksek tansiyonunuz varsa, ailenizde böbrek hastalığı öyküsü bulunuyorsa ya da 60 yaşın üzerindeyseniz yılda bir böbrek testleri yaptırın. Kan testlerinizde kreatinin yüksekliği veya idrarda protein saptandıysa, bacaklarda şişlik, köpüklü idrar, açıklanamayan yorgunluk, iştahsızlık veya kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon varsa bir nefroloji uzmanına başvurun. Kronik böbrek hastalığınız varsa yeni bir ilaç kullanmadan önce mutlaka hekiminize danışın.

Acil durum: İdrar miktarında belirgin azalma veya hiç idrar yapamama, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı veya düzensiz kalp atışı, bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hali, havale, şiddetli kusma ya da kas güçsüzlüğü varsa beklemeden 112'yi arayın.

Kronik böbrek hastalığı nefroloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir; erken evrelerde iç hastalıkları ve aile hekimliği uzmanları takipte yer alır. Diyabet yönetiminde endokrinoloji, kalp-damar sorunlarında kardiyoloji, idrar yolu sorunlarında üroloji, diyaliz damar yolunda kalp ve damar cerrahisi, böbrek naklinde organ nakli ekipleri, çocuklarda çocuk nefrolojisi uzmanları ve beslenmede diyetisyenler sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.