Hiperkalemi

Hiperkalemi Nedir?

Hiperkalemi, kandaki potasyum düzeyinin normalin üzerine çıkmasıdır. Halk arasında potasyum yüksekliği olarak bilinir. Kanda normal potasyum düzeyi yaklaşık 3,5–5,0 mmol/L (mEq/L) arasındadır. Bu değerin üzerindeki düzeyler hiperkalemi olarak kabul edilir:

• Hafif hiperkalemi: 5,1–5,9 mmol/L
• Orta hiperkalemi: 6,0–6,4 mmol/L
• Ağır hiperkalemi: 6,5 mmol/L ve üzeri

Potasyum, vücuttaki en önemli minerallerden biridir. Sinirlerin ve kasların, özellikle de kalp kasının düzgün çalışması için gereklidir. Kandaki potasyum düzeyi dar bir aralıkta tutulmalıdır; hem düşüklüğü hem de yüksekliği tehlikelidir. Ağır hiperkalemi, ölümcül olabilen kalp ritim bozukluklarına ve kalp durmasına yol açabileceği için acil bir durumdur.

Vücuttaki potasyum dengesini büyük ölçüde böbrekler sağlar; fazla potasyumu idrarla atar. Bu nedenle hiperkalemi en sık böbrek işlevleri bozulmuş kişilerde görülür.

Nedenleri

Potasyum Atılımının Azalması

• Kronik böbrek hastalığı ve böbrek yetmezliği: En sık nedendir.
• Akut böbrek hasarı: Ciddi sıvı kaybı, enfeksiyonlar veya bazı ilaçlara bağlı ani böbrek işlev kaybı.
• Böbrek üstü bezi yetmezliği (Addison hastalığı): Aldosteron hormonunun eksikliği potasyum atılımını azaltır.

İlaçlar

Birçok ilaç, özellikle böbrek işlevleri azalmış kişilerde, potasyum yükselmesine yol açabilir:

• ACE inhibitörleri ve anjiyotensin reseptör blokerleri (tansiyon ve kalp ilaçları)
• Potasyum tutucu idrar söktürücüler (spironolakton gibi)
• İltihap giderici ağrı kesiciler
• Bazı antibiyotikler (trimetoprim içerenler)
• Heparin
• Bazı organ nakli ilaçları (siklosporin, takrolimus)
• Digoksin zehirlenmesi
• Potasyum takviyeleri

Potasyumun Hücrelerden Kana Geçmesi

• Diyabetik ketoasidoz ve insülin eksikliği
• Kanın asidik hale gelmesi (asidoz)
• Doku yıkımı: Ezilme yaralanmaları, ağır yanıklar, kas yıkımı (rabdomiyoliz), ağır enfeksiyonlar.
• Tümör lizis sendromu: Bazı kanser tedavilerinde çok sayıda kanser hücresinin hızla parçalanması.
• Bol miktarda kan nakli

Fazla Potasyum Alımı

Sağlıklı böbrekleri olan kişilerde yalnızca besinlerle hiperkalemi gelişmesi nadirdir. Ancak böbrek hastalığı olanlarda potasyumdan zengin besinlerin fazla tüketilmesi veya tuz yerine kullanılan potasyumlu tuz ürünleri hiperkalemiye yol açabilir.

Yalancı Hiperkalemi

Kan alınırken veya örneğin taşınması sırasında kan hücrelerinin parçalanması (hemoliz), test sonucunda potasyumun gerçekte olduğundan yüksek çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle beklenmedik yükseklikler, belirti ve EKG bulgusu yoksa test tekrarlanarak doğrulanır.

Belirtileri Nelerdir?

Hafif hiperkalemi çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin kan tahlilinde fark edilir. Potasyum düzeyi yükseldikçe veya hızla arttıkça şu belirtiler görülebilir:

• Kas güçsüzlüğü ve yorgunluk
• Kaslarda uyuşma ve karıncalanma
• Bulantı, kusma
• Çarpıntı ve düzensiz kalp atışı
• Nefes darlığı
• Göğüs ağrısı
• İleri durumlarda felç benzeri kas güçsüzlüğü
• Bayılma ve kalp durması

Hiperkalemi, belirgin belirti vermeden de ciddi kalp ritim bozukluklarına yol açabilir. Bu nedenle belirti olmaması tehlike olmadığı anlamına gelmez.

Tanı Nasıl Konur?

• Kan testi: Kandaki potasyum düzeyi ölçülür. Yalancı yükseklikten şüphelenilirse test tekrarlanır.
• Elektrokardiyografi (EKG): Hiperkaleminin kalbe etkisini değerlendirmek için hemen çekilir. Sivri T dalgaları, ritim değişiklikleri gibi bulgular acil tedavi ihtiyacını gösterir.
• Böbrek fonksiyon testleri: Kreatinin ve üre düzeyleri.
• Kan gazı ve kan şekeri: Asidoz ve diyabetik ketoasidozu değerlendirmek için.
• Diğer testler: Kas yıkımı, hormon eksiklikleri ve ilaç düzeyleri gerektiğinde araştırılır.
• İlaç öyküsü: Kullanılan tüm ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler gözden geçirilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi; potasyum düzeyine, ne kadar hızlı yükseldiğine, EKG değişikliklerine ve altta yatan nedene göre belirlenir.

Acil Tedavi (Ağır Hiperkalemi veya EKG Değişikliği Varsa)

• Kalbin korunması: Damar yoluyla verilen kalsiyum, kalp kasını potasyumun zararlı etkilerine karşı birkaç dakika içinde geçici olarak korur.
• Potasyumun hücre içine geçirilmesi: İnsülin ve şeker (glukoz) birlikte verilir; nefesle alınan bronş genişletici ilaçlar ve bazı durumlarda sodyum bikarbonat da kullanılabilir. Bu tedaviler potasyumu kandan hücrelere kaydırarak düzeyi geçici olarak düşürür.
• Potasyumun vücuttan atılması: İdrar söktürücüler, bağırsaktan potasyumu bağlayarak atılmasını sağlayan ilaçlar ve gerekirse acil diyaliz.
• Kalp ritminin sürekli izlenmesi

Hafif ve Kronik Hiperkalemide

• İlaçların gözden geçirilmesi: Potasyumu yükselten ilaçların dozu azaltılabilir veya değiştirilebilir. Ancak bu ilaçlar kalp ve böbrekleri koruyucu olduğundan, kendiliğinden bırakılmamalı; karar hekim tarafından verilmelidir.
• Potasyum bağlayıcı ilaçlar: Bağırsakta potasyumu bağlayarak dışkıyla atılmasını sağlar; böylece koruyucu ilaçların kullanımına devam edilebilir.
• Beslenme düzenlemesi: Böbrek hastalığı olanlarda potasyum alımının diyetisyen eşliğinde düzenlenmesi.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Diyabetin kontrolü, hormon eksikliğinin tedavisi, böbrek hastalığının takibi.

Potasyumdan Zengin Besinler

Böbrek hastalığı olan ve hekimi tarafından potasyum kısıtlaması önerilen kişilerin dikkat etmesi gereken bazı besinler şunlardır: muz, portakal, kayısı (özellikle kuru kayısı), kuru üzüm, hurma, kavun, domates ve domates salçası, patates, ıspanak, kuru baklagiller (nohut, fasulye, mercimek), kuruyemişler, çikolata, meyve suları ve bazı tuz yerine geçen ürünler. Patates ve bazı sebzeleri haşlayıp suyunu dökmek potasyum içeriğini azaltabilir. Potasyum kısıtlaması herkes için gerekli değildir; beslenme planının hekim ve diyetisyen önerisiyle yapılması önemlidir.

Potasyum Vücutta Ne İşe Yarar?

Vücuttaki potasyumun büyük kısmı hücrelerin içinde bulunur; kanda ise yalnızca küçük bir kısmı yer alır. Hücre içi ve dışı arasındaki bu potasyum farkı, sinir hücrelerinin uyarı iletmesi ve kas hücrelerinin kasılması için gerekli olan elektriksel dengeyi oluşturur. Kalp kası bu dengeye özellikle duyarlıdır. Kandaki potasyum yükseldiğinde kalp hücrelerinin elektriksel aktivitesi bozulur; kalp ritmi yavaşlayabilir, düzensizleşebilir ve en ağır durumda kalp durabilir. Potasyum ayrıca vücudun sıvı ve asit-baz dengesinin korunmasında ve tansiyonun düzenlenmesinde de rol oynar.

Hiperkalemi Kimlerde Daha Sık Görülür?

Hiperkalemi en sık kronik böbrek hastalarında, özellikle diyaliz hastalarında görülür. Diyabeti olanlar, kalp yetmezliği hastaları, ileri yaştaki kişiler ve aynı anda potasyumu yükseltebilen birden fazla ilaç kullananlar da risk altındadır. Kalp yetmezliği ve böbrek hastalığında kullanılan bazı ilaçlar hem hayat kurtarıcı hem de potasyumu yükseltici olabildiğinden, bu hastaların düzenli kan tahlili ile izlenmesi önemlidir.

Korunma ve Öneriler

• Böbrek hastalığınız, diyabetiniz veya kalp yetmezliğiniz varsa kan potasyum düzeyinizi düzenli kontrol ettirin.
• Tansiyon ve kalp ilaçlarına başlandığında veya doz değiştirildiğinde önerilen kontrol tahlillerini aksatmayın.
• Hekime danışmadan potasyum takviyesi, tuz yerine geçen ürünler ve iltihap giderici ağrı kesiciler kullanmayın.
• Bitkisel ürünler ve takviyeler kullanmadan önce hekiminize danışın.
• Diyaliz hastaysanız diyaliz seanslarınızı aksatmayın ve beslenme önerilerine uyun.
• İshal, kusma ve sıvı kaybı durumlarında böbrek işlevleri bozulabileceği için hekiminize danışın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kan tahlilinizde potasyum yüksek çıktıysa
• Böbrek hastalığınız varken kas güçsüzlüğü, uyuşma veya yorgunluk yaşıyorsanız
• Yeni bir ilaca başladıktan sonra halsizlik ve çarpıntı fark ettiyseniz

Acil durum: Çarpıntı, düzensiz kalp atışı, göğüs ağrısı, nefes darlığı, belirgin kas güçsüzlüğü veya bayılma varsa beklemeden 112'yi arayın. Kan tahlilinde 6,0 mmol/L ve üzerinde potasyum saptanması da acil değerlendirme gerektirir.

Hiperkalemi nefroloji ve iç hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir; acil durumlarda acil tıp hekimleri müdahale eder.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.