Besin Alerjisi

Besin Alerjisi Nedir?

Besin alerjisi, vücudun bağışıklık sisteminin aslında zararsız olan bir gıdayı "tehlike" olarak algılayıp ona karşı aşırı tepki vermesidir. Bu tepki, o besin her yendiğinde tekrarlar ve ciltten sindirim sistemine, solunum yollarından dolaşıma kadar farklı belirtilere yol açabilir. Besin alerjisi, besin intoleransından (örneğin laktoz intoleransı) farklıdır: intoleransta bağışıklık sistemi devrede değildir, sindirimle ilgili bir sorun vardır ve genellikle yaşamı tehdit etmez. Alerjide ise bağışıklık tepkisi söz konusudur ve bazı durumlarda ciddi, hızlı gelişen reaksiyonlara neden olabilir. Çocuklarda daha sık görülür ve süt, yumurta gibi bazı alerjiler yaşla birlikte gerileyebilirken; fındık, fıstık, deniz ürünleri gibi bazıları ömür boyu sürebilir. Doğru tanı ve tetikleyici besinden korunma, güvenli yaşam için temeldir.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle besin alındıktan dakikalar ile birkaç saat içinde ortaya çıkar. En sık görülenler ciltte kaşıntı, kızarıklık, kurdeşen (ürtiker) ve dudak-göz çevresinde şişmedir. Sindirim sistemiyle ilgili bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishal görülebilir. Burun akıntısı, hapşırık, öksürük ya da hırıltı gibi solunum belirtileri de eşlik edebilir. Bebeklerde huzursuzluk, kusma, kanlı-mukuslu dışkı ve kilo alamama belirti olabilir. En ciddi tablo ise ANAFİLAKSİdir: aynı anda birden fazla sistemi tutan, hızlı gelişen, hayatı tehdit eden bir reaksiyondur; nefes darlığı, boğazda-dilde şişme, ses kısılması, yaygın döküntü, tansiyon düşmesi, baş dönmesi ve bilinç kaybıyla seyredebilir. Anafilaksi ACİL bir durumdur ve gecikmeden müdahale gerektirir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Besin alerjisi, bağışıklık sisteminin belirli gıda proteinlerine karşı duyarlılaşmasıyla gelişir. Her besin alerji yapabilir; ancak reaksiyonların büyük kısmından sınırlı sayıda besin sorumludur: inek sütü, yumurta, yer fıstığı ve ağaç fındıkları (fındık, ceviz, badem), buğday, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleri en sık suçlananlardır. Ailede alerji, astım, alerjik nezle veya egzama öyküsü olması (atopik yapı) riski artırır; egzaması olan bebeklerde besin alerjisi daha sık görülür. Genetik yatkınlık önemli rol oynar. Besin alerjisi bulaşıcı değildir ve ailenin bir hatası sonucu oluşmaz. Bazı çocuklukta başlayan alerjiler (süt, yumurta) zamanla gerileyebilirken, fıstık ve deniz ürünü alerjileri sıklıkla kalıcıdır.

Tanı Nasıl Konur?

Tanının en önemli adımı ayrıntılı öyküdür: hangi besinden sonra, ne kadar sürede, hangi belirtilerin ortaya çıktığı ve tekrarlayıp tekrarlamadığı dikkatle sorgulanır. Şüpheli besinleri belirlemek için alerji deri testi (prick test) ve kanda özgül IgE antikoru bakılması kullanılır; bu testler duyarlılığı gösterir ama tek başına kesin tanı koymaz, mutlaka öyküyle birlikte yorumlanır. Kesin tanının altın standardı, hekim gözetiminde ve gerekli önlemler alınarak yapılan "besin yükleme (provokasyon) testi"dir. Şüpheli besinin bir süre diyetten çıkarılıp belirtilerin gerilemesi de yol gösterici olabilir. Testlerin ve eleme diyetinin mutlaka bir çocuk alerji uzmanı (ya da alerji-immünoloji uzmanı) yönetiminde yapılması önemlidir; gereksiz ve kontrolsüz besin kısıtlamaları özellikle çocuklarda beslenme sorunlarına yol açar.

Tedavi Yöntemleri

Besin alerjisinin temel tedavisi, tetikleyici besinden ve onu içeren ürünlerden KORUNMAKtır. Bunun için ürün etiketlerini dikkatle okumak, dışarıda yemekte içindekileri sormak ve çapraz bulaşmaya (aynı tezgâh/kızartma yağı) dikkat etmek gerekir. Hafif reaksiyonlarda hekim önerisiyle antihistaminik ilaçlar belirtileri hafifletebilir. Anafilaksi riski olan kişiler için en hayati önlem, adrenalin (epinefrin) oto-enjektörüdür; kişi ve yakınları bunu her zaman yanında taşımalı ve doğru kullanmayı öğrenmelidir; şüphede bile gecikmeden uygulanmalı ve hemen acile başvurulmalıdır. Süt-yumurta gibi bazı çocukluk alerjileri yaşla gerileyebilir; bu nedenle çocuklar düzenli aralıklarla yeniden değerlendirilir. Seçilmiş hastalarda uzman gözetiminde "oral immünoterapi" gibi tedaviler gündeme gelebilir. Aileye yazılı bir "alerji-anafilaksi eylem planı" hazırlanması, okul ve çevrenin bilgilendirilmesi güvenliği artırır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Belirli bir besini yedikten sonra tekrarlayan kaşıntı, kurdeşen, şişme, kusma, karın ağrısı ya da solunum şikâyetleri yaşıyorsanız veya çocuğunuzda gözlemliyorsanız bir çocuk alerji (ya da alerji-immünoloji) uzmanına başvurmanız önerilir. Doğru tanı, gereksiz kısıtlamaları önler ve güvenli bir beslenme planı sağlar. Şu durum ACİLdir ve vakit kaybetmeden 112 aranmalı / en yakın acile gidilmelidir: nefes darlığı, boğaz-dil-dudakta şişme, ses kısılması, yaygın döküntüyle birlikte baş dönmesi/bayılma, tansiyon düşmesi — bunlar anafilaksi belirtileridir. Adrenalin oto-enjektörünüz varsa şüphede bile gecikmeden uygulayın ve ardından mutlaka hastaneye gidin. Daha önce ciddi reaksiyon geçirmiş kişilerin düzenli takibi ve eylem planının güncel tutulması hayat kurtarıcıdır.