Çocuklarda Besin Alerjisi

Çocuklarda Besin Alerjisi Nedir?

Besin alerjisi, bağışıklık sistemin belirli bir besine karşı normalde zararsız olan bir proteini tehlikeli sanarak aşırı tepki vermesi durumudur. Tepki, besin yendikten dakikalar ile birkaç saat sonrasında ortaya çıkabilir ve cilt, sindirim sistemi, solunum yolları ya da dolaşım sistemini etkileyebilir. Çocukluk çağında en sık görülen alerjik hastalıklardan biridir ve özellikle bebeklik ile erken çocukluk döneminde daha yaygındır.

Besin alerjisi ile besin intoleransı aynı şey değildir. Laktoz intoleransında olduğu gibi, intoleransta bağışıklık sistemi değil sindirim sistemi sorumludur (örneğin laktozu sindiren enzimin yetersizliği). Alerjide ise bağışıklık sistemi devreye girer ve çok küçük miktarda besin bile ciddi tepkiye neden olabilir. İki durumun tedavisi ve takibi farklı olduğundan, çocuğun yakınmalarının doğru değerlendirilmesi önemlidir.

Çocuklarda en sık besin alerjisi yapan besinler inek sütü, yumurta, fıstık, ağaç yemişleri (fındık, ceviz, badem vb.), buğday, soya, balık ve kabuklu deniz ürünleridir. Süt ve yumurta alerjisi çoğunlukla çocuk büyüdükçe kendiliğinden geçerken; fıstık, ağaç yemişi, balık ve kabuklu deniz ürünleri alerjisi daha sıklıkla ömür boyu sürer.

Belirtileri

Belirtiler besinin yendiği andan itibaren dakikalar içinde başlayabilir, bazı türlerde ise saatler sonra ortaya çıkar. Belirtiler hafif olabileceği gibi yaşamı tehdit edecek şiddete de ulaşabilir.

Cilt belirtileri:

• Kurdeşen (kabarık, kaşıntılı kızarıklıklar)
• Yüzde, dudakta, göz çevresinde şişlik (anjioödem)
• Kaşıntı, kızarıklık, egzamanın alevlenmesi

Sindirim sistemi belirtileri:

• Bulantı, kusma, karın ağrısı
• İshal; bebeklerde mukuslu veya kanlı dışkı
• Reflü benzeri huzursuzluk, beslenmeyi reddetme, kilo alımında yavaşlama

Solunum sistemi belirtileri:

• Burun akıntısı, hapşırık, burun tıkanıklığı
• Öksürük, hırıltılı solunum, nefes darlığı
• Ses kısıklığı, boğazda daralma hissi

Anafilaksi (ciddi alerjik reaksiyon): Birden fazla organı etkileyen, hızla ilerleyebilen acil bir durumdur. Yaygın kurdeşen ile birlikte nefes darlığı, hırıltı, dilde ve boğazda şişme, tekrarlayan kusma, solgunluk, halsizlik, bilinç bulanıklığı ya da bayılma görülebilir. Bu belirtiler varsa beklemeden 112 acil çağrı hattı aranmalı ve çocuk en yakın acil servise götürülmelidir. Çocuğa daha önce hekim tarafından adrenalin otoenjektörü reçete edilmişse, belirtiler başladığında hemen kullanılmalıdır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Besin alerjisinin tam nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür. Aşağıdaki durumlar riski artırabilir:

• Ailede alerji öyküsü: Anne, baba veya kardeşte astım, egzama, saman nezlesi ya da besin alerjisi bulunması riski yükseltir.
• Atopik dermatit (egzama): Özellikle erken başlayan, şiddetli ve kontrol edilemeyen egzaması olan bebeklerde besin alerjisi daha sık görülür. Hasarlı deri bariyerinden besin proteinlerinin vücuda girmesinin duyarlılığı artırabileceği düşünülmektedir.
• Diğer alerjik hastalıklar: Astım veya alerjik rinit gibi hastalıkları olan çocuklarda risk daha yüksektir.
• Bir besine alerjisi olması: Bir besine alerjisi olan çocukta başka besinlere de alerji gelişme olasılığı artabilir.
• Ek gıdaya geçiş zamanı: Güncel öneriler, riskli besinlerin gereksiz yere geciktirilmemesi yönündedir. Ek gıdaya geçiş sırasında besinlerin ne zaman ve nasıl verileceği, özellikle egzaması olan veya ailede alerji öyküsü bulunan bebeklerde çocuk hekimi ya da çocuk alerji uzmanıyla birlikte planlanmalıdır.

Tanı

Besin alerjisi tanısı, çocuk alerjisi uzmanı veya bu konuda deneyimli bir hekim tarafından, öykü ve muayene ile birlikte uygun testler kullanılarak konur. Yalnızca test sonucuna bakmak yeterli değildir; testlerin sonuçları çocuğun yakınmalarıyla birlikte yorumlanmalıdır.

• Ayrıntılı öykü: Hangi besinden sonra, ne kadar süre içinde, hangi belirtilerin olduğu, tepkinin tekrarlayıp tekrarlamadığı ve besinin pişmiş ya da çiğ olup olmadığı sorgulanır. Besin ve belirti günlüğü tutmak çok yararlıdır.
• Deri prik testi: Şüpheli besin özütünün küçük bir damlası ön koldaki ya da sırttaki deriye uygulanır ve oluşan kabarıklık ölçülür.
• Kanda spesifik IgE: Şüpheli besine özgü antikor düzeyi ölçülür. Pozitif sonuç her zaman klinik alerji anlamına gelmez; duyarlanma ile gerçek alerji ayrımı için hekim yorumu şarttır.
• Eliminasyon (çıkarma) diyeti: Şüpheli besin belirli bir süre diyetten çıkarılır ve belirtilerin düzelip düzelmediği gözlenir.
• Oral besin yükleme testi: Tanıda en güvenilir yöntemdir. Besin, çocuk hekim gözetiminde, acil müdahale imkânı olan bir ortamda kademeli olarak verilir. Evde denenmemelidir.

İnternette veya bazı merkezlerde yapılan, bilimsel geçerliliği kanıtlanmamış "gıda intolerans paneli", saç analizi gibi testler besin alerjisi tanısında kullanılmaz ve gereksiz besin kısıtlamalarına yol açabilir. Çocuğun büyüme ve gelişmesi için gereksiz diyet kısıtlamalarından kaçınılmalıdır.

Tedavi ve Yönetim

Besin alerjisinin temel yönetimi, tanısı kesinleşmiş besinden kaçınmak ve kazara maruziyet olduğunda ne yapılacağını bilmektir. Tedavi planı her çocuğa göre kişiselleştirilir.

Besinden kaçınma: Alerjiye neden olan besin ve içeren ürünler diyetten çıkarılır. Paketli gıdaların içerik etiketleri her seferinde okunmalıdır; "eser miktarda içerebilir" gibi uyarılara dikkat edilmelidir. Okul, kreş, restoran ve davet ortamlarında çocuğu bakan kişiler bilgilendirilmelidir. Gıdalar arasındaki bulaşma (çapraz kontaminasyon) küçük miktarda bile reaksiyona yol açabilir.

Beslenmenin yeterliliği: Önemli bir besin çıkarıldığında çocuğun büyüme ve gelişimi için gereken enerji, protein, kalsiyum ve vitaminlerin başka kaynaklarla karşılanması gerekir. Bu amaçla çocuk hekimi ya da diyetisyen desteği alınmalıdır.

Acil eylem planı: Ciddi reaksiyon riski olan çocuklar için hekim yazılı bir acil durum planı hazırlar. Gerekli görülen çocuklarda adrenalin otoenjektörü reçete edilir; ebeveynler, okul çalışanları ve bakıcılar kullanımını öğrenmelidir. Antihistaminik ilaçlar hafif belirtileri azaltabilir, ancak anafilakside adrenalinin yerini tutmaz.

İnek sütü alerjisi olan bebekler: Anne sütü alan bebeklerde anne diyetinden süt ve süt ürünlerinin çıkarılması gerekebilir. Mamayla beslenen bebeklerde hekimin önerdiği özel formüller (yoğun hidrolize veya amino asit bazlı mamalar) kullanılır. Bitkisel içecekler genellikle bebek maması yerine geçmez; ne kullanılacağına hekim karar verir.

Oral immünoterapi ve diğer yaklaşımlar: Bazı besin alerjilerinde (örneğin süt, yumurta, fıstık) uzman merkezlerde, kontrollü ve kademeli olarak artan miktarlarda besin verilerek tolerans kazandırmayı amaçlayan tedaviler uygulanabilmektedir. Bu tedavilerin riskleri vardır ve yalnızca deneyimli ekiplerce, uygun hastalarda yapılmalıdır. Evde kendi başınıza denememelisiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuğunuzu bir hekime göstermelisiniz:

• Bir besinden sonra tekrarlayan kurdeşen, kusma, ishal ya da egzama alevlenmesi oluyorsa
• Bebeğinizin dışkısında kan veya mukus görülüyor, kilo alımı yetersizse
• Yeni bir besine geçmeden önce ailede ciddi alerji öyküsü varsa ve nasıl ilerleyeceğinizi bilmiyorsanız
• Daha önce alerji tanısı konmuş ve hâlâ kısıtlama uygulanıyorsa; zaman zaman yeniden değerlendirme gerekir, çünkü birçok çocuk zamanla tolerans kazanır

Besin yedikten sonra yüzde-dilde şişme, nefes almada güçlük, hırıltı, bayılma, rengin solması ya da bilinç değişikliği olursa vakit kaybetmeden 112 acil çağrı hattını arayın.

Okul ve Sosyal Yaşamda Dikkat Edilecekler

Besin alerjisi olan çocukların okula ve sosyal ortamlara güvenle uyum sağlaması için ailenin, öğretmenlerin ve okul sağlık personelinin bilgilendirilmesi gerekir. Çocuğun hangi besine alerjisi olduğu, belirtilerin neler olduğu ve acil durumda ne yapılacağı yazılı olarak okula iletilmelidir. Beslenme çantasındaki ürünlerin içerikleri kontrol edilmeli, arkadaşlarla yiyecek paylaşımı konusunda çocuğa yaşına uygun bilgi verilmelidir. Büyük çocuklara ve ergenlere besin etiketi okumayı, restoranda alerjisini belirtmeyi ve acil durum ilaçlarını yanında taşımayı öğretmek önemlidir. Ergenlik döneminde riskli davranışlara bağlı kazara maruziyetler görülebildiği için süreklilik gösteren bilgilendirme gerekir.

Seyir ve Prognoz

İnek sütü ve yumurta alerjisi olan çocukların büyük bölümü okul çağına kadar tolerans kazanır. Fıstık, ağaç yemişleri, balık ve kabuklu deniz ürünleri alerjisinde ise tolerans kazanma oranı daha düşüktür. Bu nedenle tolerans gelişip gelişmediğini belirlemek için hekim kontrolünde belirli aralıklarla yeniden değerlendirme yapılır. Kontrol testi ve besin yükleme sonuçları gelmeden, ailenin besini kendi başına yeniden vermesi önerilmez.

Sık Karşılaşılan Yanlış Bilgiler

• "Test pozitifse alerjidir." Yanlış: Duyarlanma, besini yedikten sonra belirti olmadan da görülebilir. Tanı için klinik öykü ve gerekirse besin yükleme testi gerekir.
• "Alerjik besini hiç vermezsek sorun çıkmaz, daha güvenli." Gereksiz çıkarılan besinler çocuğun beslenmesini bozabilir ve ileride gerçek bir alerji gelişme riskini etkileyebilir. Kısıtlama yalnızca tanı doğrulandığında uygulanmalıdır.
• "Anne sütü alan bebekte alerji olmaz." Anne sütü koruyucu olsa da, anne diyetindeki besin proteinleri sütle geçerek bazı bebeklerde belirtiye neden olabilir.
• "Pişirince alerji geçer." Isıya dayanıklı proteinler vardır; bazı çocuklar pişmiş yumurta veya sütü tolere edebilirken bazıları edemez. Bu durum hekim tarafından belirlenmelidir.

Önleme

Besin alerjisini kesin olarak önlemenin bir yolu yoktur. Bununla birlikte ilk altı ay yalnızca anne sütü verilmesi, uygun zamanda ve dengeli ek gıdaya geçilmesi, egzamanın erken ve iyi kontrol edilmesi önerilir. Risk altındaki bebeklerde riskli besinlerin ne zaman verileceği konusunda çocuk hekiminize danışın. Kendi başınıza besin kısıtlaması yapmamak, tanı almış olsanız bile düzenli kontrole gitmek ve acil durum planını güncel tutmak alerjiyle yaşamı güvenli hâle getirir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve tedavi önerisi niteliği taşımaz. Çocuğunuza ilişkin kararlar için mutlaka çocuk hekimi veya çocuk alerjisi uzmanıyla görüşün.