Çocukluk Astımı

Çocukluk Astımı Nedir?

Çocukluk astımı, çocuklarda akciğerlerdeki hava yollarının uzun süreli (kronik) iltihabı ve aşırı duyarlılığı nedeniyle ortaya çıkan, tekrarlayan öksürük, hırıltılı solunum ve nefes darlığı ataklarıyla seyreden bir hastalıktır. Hava yollarının iç yüzeyi şişer, bol miktarda balgam salgılanır ve çevresindeki küçük kaslar kasılarak yolu daraltır. Bu daralma geçici ve çoğu zaman tedaviyle geri dönüşlüdür; yani atak sırasında çocuk zorlanırken atak dışında tamamen rahat görünebilir.

Astım, çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklarından biridir. Bazı çocuklarda ilk belirtiler yaşamın ilk yıllarında başlar, bazılarında okul çağında ortaya çıkar. Hastalığın şiddeti çocuktan çocuğa çok değişir: kimisinde yalnızca soğuk algınlığı sırasında hırıltı görülürken, kimisinde her gün belirti ve sık atak yaşanabilir. Doğru tanı ve düzenli izlemle çocukların büyük çoğunluğu sağlıklı yaşıtları gibi oyun oynayabilir, okula devam edebilir ve spor yapabilir.

Astım bulaşıcı değildir. Ebeveynin suçu da değildir; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birleşiminden doğan bir durumdur. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır ve çocuğunuzun muayenesinin yerini tutmaz; tanı ve tedavi kararı mutlaka çocuk sağlığı ve hastalıkları, çocuk alerjisi ya da çocuk göğüs hastalıkları uzmanı tarafından verilir.

Belirtileri

Çocuklarda astım belirtileri yetişkinlerden farklı görünebilir ve küçük çocuklar yakınmalarını tarif edemediği için ebeveynin gözlemi çok önemlidir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

• Tekrarlayan, özellikle gece ya da sabaha karşı artan kuru öksürük
• Nefes verirken duyulan ıslık veya hırıltı sesi (wheezing)
• Hızlı, yüzeysel soluma ve nefes almakta zorlanma
• Göğüste sıkışma hissi; küçük çocuklarda huzursuzluk, karnını çekerek soluma
• Koşma, gülme, ağlama veya oyun sırasında çabuk yorulma ve öksürük
• Soğuk hava, toz, duman ya da koku sonrası öksürük nöbeti
• Soğuk algınlığının sürekli göğüse inmesi ve haftalarca geçmemesi
• Uykuda sık uyanma, gündüz dikkat dağınıklığı ve okulda yorgunluk

Belirtilerin gün içinde değişmesi, gece ve erken sabah saatlerinde kötüleşmesi ve belirli tetikleyicilerle artması astım için tipik bir örüntüdür. Her hırıltının astım olduğu düşünülmemelidir; özellikle bebeklerde viral enfeksiyonlar da hırıltıya yol açabilir. Bu yüzden belirtilerin ne sıklıkta, hangi durumlarda ve ne kadar sürdüğünün not edilmesi doktora çok yardımcı olur.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Çocukluk astımının tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık, alerjik yapı ve çevresel etkenler birlikte rol oynar. Bilinen başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Ailede astım, alerjik nezle (saman nezlesi) veya atopik egzama öyküsü
• Çocuğun kendisinde egzama, besin alerjisi ya da alerjik rinit bulunması
• Gebelik sırasında ve doğumdan sonra sigara dumanına maruz kalma
• Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
• Bebeklik döneminde tekrarlayan solunum yolu virüs enfeksiyonları
• Ev tozu akarı, küf, hayvan tüyü, polen gibi solunan alerjenlere duyarlılık
• Hava kirliliği, yoğun trafik ve kapalı ortam kirleticileri
• Fazla kilo ve obezite

Belirtileri tetikleyen etkenler ise çocuktan çocuğa değişir. Sık görülen tetikleyiciler arasında viral üst solunum yolu enfeksiyonları, ev tozu akarı, polenler, hayvan tüyü, sigara dumanı, keskin kokular, temizlik ürünleri, soğuk ve kuru hava, ani hava değişimleri ve yoğun egzersiz yer alır. Bazı çocuklarda duygusal yoğunluk, yoğun gülme ya da ağlama da atağı başlatabilir.

Türleri ve Seyri

Çocuklarda astım yaşa ve tetikleyiciye göre farklı görünümlerde karşımıza çıkabilir. Alerjik astım, çocuğun alerjene maruz kalmasıyla ortaya çıkar ve çoğu zaman alerjik nezle ya da egzama ile birlikte görülür. Viral tetiklenen astımda ise belirtiler daha çok soğuk algınlığı dönemlerinde belirir ve enfeksiyon geçince yatışır. Egzersizle tetiklenen astımda koşu, bisiklet gibi yoğun aktiviteden birkaç dakika sonra öksürük ve nefes darlığı başlar.

Hastalığın seyri değişkendir. Okul öncesi dönemde hırıltısı olan bazı çocuklarda belirtiler büyüdükçe azalır ve kaybolur; bazılarında ise ergenlik ve yetişkinlik dönemine kadar sürer. Hangi çocuğun hangi gruba gireceğini baştan söylemek zordur, bu nedenle düzenli doktor kontrolü gerekir.

Tanı

Astım tanısı büyük ölçüde çocuğun öyküsüne, ailesinin anlattıklarına ve doktor muayenesine dayanır. Doktor belirtilerin ne zaman başladığını, hangi durumlarda arttığını, ailede alerji ya da astım olup olmadığını ve evdeki çevre koşullarını sorar. Muayenede akciğerler dinlenir, burun ve cilt alerji bulguları açısından değerlendirilir.

Tanıyı desteklemek için gerekli görülürse şu incelemelerden bir veya birkaçı yapılabilir:

• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Genellikle beş yaş ve üzerindeki, talimatlara uyabilen çocuklarda hava akımını ölçer; bronkodilatör ilaç sonrası düzelme astımı destekler.
• Tepe akım ölçümü: Evde de kullanılabilen basit bir ölçümle gün içindeki değişkenlik izlenir.
• Alerji testleri: Deri prik testi veya kan testleriyle hangi alerjenlere duyarlılık olduğu araştırılır.
• Akciğer grafisi: Astım tanısı koydurmaz, ancak benzer belirti veren başka hastalıkların dışlanmasına yardım eder.
• Gerekirse ek tetkikler: Reflü, burun-sinüs hastalıkları ya da yabancı cisim gibi hırıltıya yol açabilen diğer durumlar da değerlendirilir.

Küçük çocuklarda spirometri uygulanamadığı için tanı çoğunlukla belirtilerin örüntüsüne ve tedaviye verilen yanıta bakılarak konur. Bu nedenle kendi başınıza ilaç başlatmak ya da bırakmak yerine tanı sürecini hekimle birlikte yürütmek önemlidir.

Tedavi Seçenekleri

Astım tamamen ortadan kaldırılan değil, kontrol altına alınan bir hastalıktır. Tedavinin amacı çocuğun gündüz ve gece belirtisiz olması, atak geçirmemesi, okul ve spor etkinliklerine normal katılabilmesi ve ilaç yan etkilerinin en az düzeyde tutulmasıdır. Kullanılan tedaviler şunlardır:

• Kontrol edici (koruyucu) ilaçlar: Hava yollarındaki iltihabı azaltmak için düzenli kullanılır; çocuk iyi hissetse bile doktor önermedikçe bırakılmamalıdır. Çoğunlukla inhale (solunan) yolla verilir.
• Rahatlatıcı (kurtarıcı) ilaçlar: Atak sırasında hava yollarını hızla açan inhaler ilaçlardır; belirtiler başladığında doktorun tarif ettiği şekilde kullanılır.
• Ek tedaviler: Orta ve ağır olgularda doktor ek ilaçlar veya hedefe yönelik tedaviler planlayabilir.
• Alerji tedavisi: Uygun seçilmiş çocuklarda alerjen bağışıklık tedavisi (aşı tedavisi) değerlendirilebilir.

İnhaler ilaçlar doğru teknikle kullanıldığında etkilidir. Küçük çocuklarda ilaç genellikle haznesi (spacer) ve gerekirse maske ile verilir. Doktorunuzdan ya da hemşireden tekniği göstermesini isteyin ve zaman zaman yeniden kontrol ettirin. Birçok ebeveyn inhale steroidlerden çekinir; oysa solunum yoluyla verilen düşük dozlar, doktor kontrolünde kullanıldığında kontrolsüz astımın yaratacağı riskten çok daha güvenli kabul edilir. Endişelerinizi doktorunuzla açıkça konuşun, ilacı kendiniz bırakmayın.

Her çocuk için hekimle birlikte yazılı bir astım eylem planı hazırlanması önerilir. Bu plan, çocuğun iyi olduğu günlerde hangi ilacı kullanacağını, belirtiler başladığında ne yapılacağını ve hangi durumda acile gidileceğini adım adım gösterir.

Evde ve Günlük Yaşamda Neler Yapılabilir?

İlaç tedavisi kadar çevre düzenlemesi de hastalığın kontrolünde belirleyicidir. Aşağıdaki önlemler atak sıklığını azaltmaya yardımcı olabilir:

• Çocuğun yanında ve bulunduğu kapalı alanlarda kesinlikle sigara içilmemeli; araç içi dahil duman maruziyeti tamamen önlenmeli.
• Ev tozu akarına duyarlı çocuklarda yatak çarşaflarını sık sık sıcak suda yıkamak, akar geçirmez yatak kılıfları kullanmak ve peluş oyuncakları azaltmak yararlı olur.
• Nemli bölgelerde küf oluşumunu önlemek için havalandırma sağlanmalı, banyo ve mutfak kuru tutulmalıdır.
• Hayvan tüyüne duyarlılık varsa evcil hayvanın çocuğun odasına alınmaması düşünülmelidir.
• Keskin kokulu temizlik ürünleri, parfüm ve spreyler yerine hafif içerikli ürünler seçilmelidir.
• Polen mevsiminde pencereleri özellikle öğle saatlerinde açık bırakmaktan kaçınılmalı, dışarıdan gelince çocuğun kıyafetleri değiştirilmelidir.
• Soğuk havada burun ve ağzı örten bir atkı kullanmak belirtileri azaltabilir.
• Mevsimsel grip aşısı ve doktorun önerdiği diğer aşılar, enfeksiyonla tetiklenen atakları azaltmaya yardımcı olur.
• Sağlıklı kiloyu korumak, dengeli beslenmek ve düzenli uyumak genel solunum sağlığını destekler.

Astım, çocuğun spor yapmasına engel değildir. Yüzme gibi aktiviteler çoğu çocuk için iyi tolere edilir. Doktor gerekli görürse egzersizden önce kullanılacak bir ilaç önerebilir. Çocuğun öğretmenine ve bakıcısına astım durumu, tetikleyicileri ve atakta yapılacaklar hakkında bilgi verilmesi güvenliği artırır.

Çocuklarda Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bebek ve küçük çocuklarda astımı diğer hırıltı nedenlerinden ayırmak her zaman kolay değildir. Soğuk algınlığıyla birlikte tekrar tekrar hırıltı gelen, ailesinde alerji bulunan ve egzaması olan bebekler astım açısından yakından izlenir. Bebeklerde iştahsızlık, emmede zorlanma, soluk alırken burun kanatlarının oynaması ve kaburgaların çekilmesi solunum sıkıntısının işaretleri olabilir ve hekim değerlendirmesi gerektirir.

Okul çağındaki çocuklarda astım gizli kalabilir; çocuk koşmaktan kaçınıyor, çabuk yoruluyor ya da gece öksürüğü nedeniyle derste uyukluyor olabilir. Ergenlik döneminde ilaçları bırakma eğilimi sık görülür. Bu dönemde çocuğun hastalığı kendi sorumluluğu olarak benimsemesi için doktor ve aile iş birliği önemlidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda çocuğunuzu en kısa sürede bir hekime göstermeniz gerekir:

• Öksürük veya hırıltı iki-üç haftadan uzun sürüyorsa ya da sık tekrarlıyorsa
• Gece öksürüğü nedeniyle çocuk sık uyanıyorsa
• Egzersiz, oyun veya gülme sırasında öksürük ve nefes darlığı oluyorsa
• Mevcut astım tedavisine rağmen belirtiler haftada birden fazla görülüyorsa
• Kurtarıcı ilaca sık ihtiyaç duyuluyorsa
• Okul veya uyku düzeni astım nedeniyle bozuluyorsa

Aşağıdaki durumlar acil müdahale gerektirebilir; derhal 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun:

• Çocuk konuşamayacak ya da cümleyi tamamlayamayacak kadar nefes darlığı yaşıyorsa
• Dudaklarda ve tırnaklarda morarma varsa
• Kurtarıcı ilaca rağmen 15-20 dakika içinde belirgin düzelme olmuyorsa
• Kaburgalar arası ve boyun çukuru soluk alırken içeri çekiliyorsa
• Çocuk aşırı halsiz, uykulu ya da bilinci bulanık görünüyorsa

Sık Sorulan Sorular

Astım çocuk büyüyünce geçer mi? Bazı çocuklarda belirtiler büyüdükçe azalır, bazılarında ergenlik ve yetişkinliğe kadar sürer. Bunu önceden kesin olarak söylemek mümkün değildir; düzenli hekim kontrolü gerekir.

Astımlı çocuk spor yapabilir mi? Evet. Kontrol altındaki astımda çoğu çocuk spor yapabilir. Egzersiz öncesi önlemler için doktora danışılmalıdır.

İnhaler ilaçlar bağımlılık yapar mı? Hayır. Doğru kullanıldığında inhaler ilaçlar bağımlılık yapmaz; kontrol edici ilaçlar iltihabı bastırarak ataklardan korur.

Çocuğum iyileşince ilacı bırakabilir miyim? İlaç kararını yalnızca doktor verir. Belirtilerin olmaması ilacın işe yaradığını gösterebilir; kendi başına bırakmak atakları geri getirebilir.

Çocuğun astım olduğunu nasıl anlarım? Tekrarlayan öksürük, hırıltı, gece belirtileri ve egzersizle artan nefes darlığı astımı düşündürür; kesin tanıyı çocuk hekimi, çocuk alerji ya da göğüs hastalıkları uzmanı koyar.

Korunma ve Uzun Vadeli Takip

Astımın tamamen önlenmesi mümkün olmasa da atakların önlenmesi büyük ölçüde mümkündür. Bunun için tetikleyicilerden uzak durmak, ilaçları önerildiği şekilde kullanmak, düzenli kontrollere gitmek ve belirtileri erken fark etmek temel adımlardır. Gebelik döneminde ve sonrasında sigaradan uzak durmak, çocuğun yaşadığı ortamda temiz hava sağlamak ve mümkün olduğunca emzirmek genel solunum sağlığına katkıda bulunur.

Kontrol muayeneleri sırasında doktor çocuğun büyüme ve gelişimini, ilaç dozunu ve inhaler tekniğini gözden geçirir. Belirtiler uzun süre yoksa tedavi basamak basamak azaltılabilir; bu karar yalnızca hekim tarafından verilir. Çocuğunuzun belirtilerini ve kullandığı ilaçları bir günlükte kaydetmesi sonraki muayenelerde değerli bilgi sağlar.

Unutmayın: Astım doğru yönetildiğinde çocuğun yaşam kalitesini sınırlamaz. Endişeleriniz, ilaç yan etkileri ya da belirtilerdeki değişiklik için uzmanınıza danışmaktan çekinmeyin.