Diyabetik ayak

Diyabetik Ayak Nedir?

Diyabetik ayak, diyabet (şeker hastalığı) olan kişilerde, uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin ayaklardaki sinirlere ve damarlara verdiği hasar sonucu ortaya çıkan yara, enfeksiyon ve doku harabiyeti durumlarının genel adıdır. En bilinen şekli, ayakta gelişen ve geç iyileşen diyabetik ayak yarasıdır (ülser).

Diyabetik ayak, diyabetin en ciddi ve en korkulan komplikasyonlarından biridir. Diyabetli kişilerin önemli bir kısmında yaşamları boyunca ayak yarası gelişebilir. Tedavi edilmeyen veya geç fark edilen yaralar enfeksiyona, kangrene ve ayak parmağı, ayak veya bacak kesilmesine (amputasyon) kadar ilerleyebilir. Travma dışı nedenlere bağlı amputasyonların büyük kısmı diyabetik ayak nedeniyle yapılmaktadır.

İyi haber şudur ki diyabetik ayak sorunlarının büyük çoğunluğu önlenebilir. Düzenli ayak bakımı, kan şekerinin iyi kontrolü ve erken müdahale ile ciddi sonuçların önüne geçilebilir.

Diyabetik Ayak Nasıl Gelişir?

Sinir Hasarı (Diyabetik Nöropati)

Yüksek kan şekeri yıllar içinde ayaklardaki sinirlere zarar verir. Ayaklarda his kaybı gelişir; kişi ağrıyı, sıcağı, soğuğu ve basıncı hissedemez. Bu nedenle ayakkabının vurması, bir taşa basma, sıcak suyla yanma veya küçük bir kesik fark edilmeden kalabilir ve yaraya dönüşebilir. Sinir hasarı ayrıca ayak kaslarını zayıflatarak ayak şeklinin bozulmasına (pençe parmak, belirginleşen kemik çıkıntıları) ve terlemenin azalmasına bağlı cilt kuruluğu ve çatlaklara yol açar.

Dolaşım Bozukluğu (Periferik Arter Hastalığı)

Diyabet, bacak atardamarlarında daralma ve tıkanmayı hızlandırır. Ayağa giden kan akımı azaldığında dokular yeterli oksijen ve besin alamaz; küçük yaralar bile iyileşmez ve enfeksiyonla savaşmak zorlaşır.

Enfeksiyon

Yüksek kan şekeri bağışıklık sistemini zayıflatır. Açık yaralardan giren bakteriler hızla çoğalarak yumuşak dokulara ve kemiğe (osteomiyelit) yayılabilir.

Charcot Ayağı

Sinir hasarı olan bazı diyabet hastalarında ayak kemikleri ve eklemleri, fark edilmeyen küçük travmalarla zayıflayıp kırılır ve ayağın yapısı bozulur. Ayakta ağrısız veya az ağrılı şişlik, kızarıklık ve ısı artışı görülür. Erken tanı konmazsa ayakta kalıcı şekil bozukluğu ve yara gelişebilir.

Risk Faktörleri

• Uzun süredir diyabeti olmak
• Kan şekerinin uzun süre yüksek seyretmesi
• Ayaklarda his kaybı (nöropati)
• Bacak damarlarında dolaşım bozukluğu
• Daha önce ayak yarası veya amputasyon geçirmiş olmak
• Ayak şekil bozuklukları, nasırlar ve kemik çıkıntıları
• Uygun olmayan ayakkabı kullanımı, çıplak ayakla yürüme
• Sigara kullanımı
• Böbrek yetmezliği ve diyaliz
• Görme bozukluğu (ayakları kontrol etmeyi zorlaştırır)
• Yalnız yaşama ve ayak bakımında yardım alamama

Belirtileri Nelerdir?

Sinir Hasarı Belirtileri

• Ayaklarda uyuşma, karıncalanma, iğnelenme
• Özellikle geceleri artan yanma veya ağrı
• Ayaklarda his azalması; çorabın ayakta olup olmadığını hissedememe
• Cilt kuruluğu ve topuklarda çatlaklar

Dolaşım Bozukluğu Belirtileri

• Yürürken baldırda kramp ve ağrı; dinlenince geçmesi
• Soğuk, soluk veya morumsu ayaklar
• Ayak nabızlarının zayıf veya alınamaması
• Ayak ve bacaklarda kıl kaybı, parlak ve ince cilt
• Yaraların geç iyileşmesi

Yara ve Enfeksiyon Belirtileri

• Ayakta, özellikle tabanda, parmak uçlarında veya parmak aralarında yara
• Çorapta kan veya akıntı lekeleri
• Kızarıklık, şişlik, ısı artışı
• Kötü koku ve iltihaplı akıntı
• Ciltte siyahlaşma (kangren)
• Ateş, titreme ve kan şekerinde açıklanamayan yükselme

Önemli: Sinir hasarı nedeniyle diyabetik ayak yaraları çoğu zaman ağrısızdır. Ağrı olmaması, sorunun ciddi olmadığı anlamına gelmez.

Tanı ve Değerlendirme

• Ayak muayenesi: Cilt, tırnaklar, ayak şekli, nasırlar ve yaralar incelenir.
• His testleri: İnce bir naylon tel (monofilament) ve diyapazon ile ayaktaki koruyucu his değerlendirilir.
• Dolaşım değerlendirmesi: Ayak nabızları kontrol edilir; ayak bileği-kol basınç indeksi ölçülür. Gerekirse Doppler ultrason, BT veya MR anjiyografi ve kateter anjiyografi yapılır.
• Yaranın değerlendirilmesi: Yaranın derinliği, boyutu, enfeksiyon varlığı ve kemiğe ulaşıp ulaşmadığı incelenir. Enfeksiyon varsa derin dokudan kültür alınır.
• Görüntüleme: Kemik enfeksiyonu (osteomiyelit) ve Charcot ayağı şüphesinde röntgen ve MR.
• Kan testleri: Kan şekeri, HbA1c, enfeksiyon belirteçleri ve böbrek fonksiyonları.

Tedavi Seçenekleri

Diyabetik ayak tedavisi, farklı uzmanlıkların birlikte çalıştığı ekip yaklaşımıyla en iyi sonucu verir.

• Basıncın kaldırılması (yükten kurtarma): Yaralı bölgeye basılmaması iyileşmenin temel şartıdır. Özel yük azaltıcı botlar, alçılar (total kontakt alçı), koltuk değnekleri veya tekerlekli sandalye kullanılır.
• Yara bakımı: Ölü dokuların düzenli olarak temizlenmesi (debridman) ve uygun pansuman malzemeleriyle yaranın nemli ve temiz tutulması. Seçilmiş yaralarda vakum yardımlı kapama, hiperbarik oksijen ve diğer ileri yara bakım yöntemleri kullanılabilir.
• Enfeksiyon tedavisi: Kültür sonucuna göre ağızdan veya damar yoluyla antibiyotikler. Derin enfeksiyonlarda ve apselerde cerrahi temizlik gerekir. Kemik enfeksiyonu daha uzun süreli tedavi gerektirir.
• Dolaşımın iyileştirilmesi: Damar darlığı varsa balon, stent veya bypass ameliyatlarıyla ayağa kan akışı artırılır; bu, yara iyileşmesi için çoğu zaman şarttır.
• Kan şekeri kontrolü: İyi kan şekeri kontrolü yara iyileşmesini hızlandırır ve enfeksiyonla savaşmayı kolaylaştırır.
• Charcot ayağında: Ayağın uzun süre alçı veya özel botla korunması; gerekirse cerrahi düzeltme.
• Amputasyon: Kangren gelişmiş veya kontrol edilemeyen enfeksiyonlarda, hayatı korumak için son çare olarak etkilenen bölge kesilir. Erken tedavi, amputasyon riskini büyük ölçüde azaltır.

Günlük Ayak Bakımı ve Korunma

• Ayaklarınızı her gün kontrol edin: Tabanlarınızı ve parmak aralarınızı ayna yardımıyla veya bir yakınınızdan yardım alarak inceleyin; yara, kabarcık, kızarıklık, şişlik, nasır ve çatlak olup olmadığına bakın.
• Ayaklarınızı her gün ılık suyla yıkayın: Suyun sıcaklığını elinizle veya termometreyle kontrol edin; ayaklarınızı uzun süre suda bekletmeyin.
• İyice kurulayın: Özellikle parmak aralarını nazikçe kurulayın.
• Nemlendirin: Kuru cilde nemlendirici sürün; parmak aralarına sürmeyin.
• Tırnaklarınızı düz kesin: Köşeleri derin kesmeyin. Görme sorununuz varsa veya tırnaklarınız kalınsa bu işi bir sağlık profesyoneline yaptırın.
• Nasır ve sertlikleri kendiniz kesmeyin; nasır ilacı ve nasır bandı kullanmayın.
• Asla çıplak ayakla yürümeyin; evde de terlik veya ev ayakkabısı giyin.
• Uygun ayakkabı seçin: Geniş burunlu, yumuşak, ayağı sıkmayan, iç dikişi olmayan ayakkabılar tercih edin. Ayakkabıyı giymeden önce içini elinizle kontrol edin. Yeni ayakkabıları kısa sürelerle giyerek alıştırın. Gerekirse size özel tabanlık ve ayakkabı kullanın.
• Dikişsiz, pamuklu ve beyaz çoraplar giyin; beyaz çorap kan veya akıntı lekesini fark etmeyi kolaylaştırır.
• Ayaklarınızı soba, kalorifer, termofor ve sıcak suya yaklaştırmayın.
• Sigarayı bırakın.
• Kan şekeri, tansiyon ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun.
• Her kontrolünüzde hekiminizden ayaklarınızı muayene etmesini isteyin; yılda en az bir kez kapsamlı ayak muayenesi yaptırın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Ayağınızda yeni bir yara, kabarcık, çatlak veya renk değişikliği fark ettiyseniz
• Ayaklarınızda uyuşma, yanma veya his kaybı varsa
• Yürürken baldırınızda ağrı oluyorsa
• Bir yara birkaç gün içinde iyileşmeye başlamadıysa
• Ayağınızda açıklanamayan şişlik, kızarıklık veya ısı artışı varsa

Acil durum: Ayakta yayılan kızarıklık, şişlik, kötü kokulu akıntı, ciltte siyahlaşma, ateş ve titreme ya da kan şekerinin kontrol edilemeyecek şekilde yükselmesi durumunda beklemeden acil servise başvurun. Diyabetik ayak enfeksiyonları saatler içinde ilerleyebilir.

Diyabetik ayak endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları, kalp ve damar cerrahisi, ortopedi ve travmatoloji, plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi, genel cerrahi ve enfeksiyon hastalıkları uzmanlarından oluşan ekipler tarafından tedavi edilir; birçok hastanede diyabetik ayak merkezleri ve yara bakım birimleri bulunmaktadır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.