Eklem Hipermobilite Sendromu

Eklem Hipermobilite Sendromu Nedir?

Eklem hipermobilitesi, eklemlerin olağan hareket sınırlarının ötesine kolayca gidebilmesidir. Halk arasında "eklemleri gevşek", "çok esnek" ya da "çift eklemli" olarak tarif edilen kişilerde görülür. Parmaklarını geriye doğru belirgin biçimde bükebilen, dirseklerini ve dizlerini geriye doğru aşırı açabilen ya da dizlerini bükmeden avuçlarını rahatça yere koyabilen kişiler bu gruba girebilir.

Eklem hipermobilitesi tek başına bir hastalık değildir. Toplumda, özellikle çocuklarda, gençlerde ve kadınlarda oldukça sık görülür ve çoğu kişide hiçbir şikayete yol açmaz. Hatta dans, jimnastik, yüzme gibi esneklik gerektiren alanlarda avantaj bile sağlayabilir.

Ancak bazı kişilerde aşırı esnekliğe eklem ağrıları, sık burkulma, eklem çıkıkları, yorgunluk gibi süregen şikayetler eşlik eder. Bu tablo geçmişte "eklem hipermobilite sendromu" olarak adlandırılıyordu. Günümüzde uzmanlar şikayete yol açan aşırı esnekliği daha çok hipermobilite spektrum bozukluğu olarak tanımlamakta ve bağ dokusunu etkileyen, kalıtsal bir hastalık olan hipermobil tip Ehlers-Danlos sendromundan ayırt etmeye çalışmaktadır. Hasta açısından önemli olan nokta şudur: esneklik tek başına sorun değildir; sorun, esnekliğe ağrı ve işlev kaybının eşlik etmesidir.

Neden Olur?

Eklemlerin ne kadar hareket edebileceğini büyük ölçüde eklemi saran bağlar, eklem kapsülü ve bu yapıları oluşturan bağ dokusu belirler. Bağ dokusunun temel yapı taşlarından biri kolajen adlı proteindir. Kolajenin yapısındaki kalıtsal farklılıklar bağların daha esnek ve gevşek olmasına neden olabilir.

• Kalıtım: Eklem hipermobilitesi çoğu zaman ailesel özellik gösterir. Anne, baba ya da kardeşlerde benzer esneklik sık görülür.
• Cinsiyet: Kadınlarda erkeklere göre daha sık görülür.
• Yaş: Çocuklar doğal olarak yetişkinlerden daha esnektir; esneklik genellikle yaşla birlikte azalır.
• Etnik köken: Esneklik oranları farklı toplumlarda farklılık gösterebilir.
• Antrenman: Düzenli esneme gerektiren sporlar ve dans eğitimi eklem hareket açıklığını artırabilir. Bu, kalıtsal hipermobiliteden farklı, sonradan kazanılmış bir esnekliktir.
• Bağ dokusu hastalıkları: Daha nadir olarak aşırı esneklik Ehlers-Danlos sendromunun farklı tipleri, Marfan sendromu gibi kalıtsal bağ dokusu hastalıklarının bir parçası olabilir. Bu hastalıklarda deri, damarlar, kalp kapakçıkları ya da gözler de etkilenebileceği için ayrı bir değerlendirme gerekir.

Eklem Hipermobilite Sendromunun Belirtileri

Belirtiler kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Bazı kişiler yalnızca hafif eklem ağrıları yaşarken, bazılarında günlük yaşamı etkileyen yaygın şikayetler görülebilir. Sık karşılaşılan belirtiler şunlardır:

• Özellikle diz, ayak bileği, omuz, kalça ve el eklemlerinde ağrı; ağrı sıklıkla egzersiz sonrasında, gün sonunda ya da akşam saatlerinde artar
• Sık ayak bileği burkulması ve kolay sakatlanma
• Omuz, diz kapağı ya da parmak eklemlerinde tam ya da yarım çıkıklar (eklemin yerinden kayıp geri girmesi)
• Eklemlerde kayma, oynama ya da "yerinden çıkacakmış gibi" hissetme
• Kaslarda ağrı ve sertlik, kolay yorulma
• Eklemlerden ses gelmesi; ağrısız olduğunda genellikle zararsızdır
• Düz taban
• Bel ve boyun ağrısı
• Yazı yazarken ya da ince el becerisi gerektiren işlerde ellerde çabuk yorulma
• Denge ve eklem pozisyon hissinde azalma, sakarlık

Eklem dışı belirtiler de görülebilir. Bunlar arasında süregen yorgunluk, ayağa kalkınca baş dönmesi ve çarpıntı, kabızlık ya da şişkinlik gibi sindirim şikayetleri sayılabilir. Bu belirtilerin hipermobiliteyle ilişkisi her kişide aynı değildir ve başka nedenlerin de araştırılması gerekir. Derinin belirgin biçimde esnek ve ince olması, kolay morarma, yaraların geç ve geniş iz bırakarak iyileşmesi ise bir bağ dokusu hastalığını düşündürebilir; bu durumda mutlaka hekime bilgi verilmelidir.

Tanı Nasıl Konur?

Eklem hipermobilite sendromu için tek başına tanı koyduran bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı, ayrıntılı öykü ve fizik muayeneye dayanır.

Hekim eklemlerin esnekliğini değerlendirmek için sıklıkla Beighton skoru adı verilen basit bir muayene yöntemi kullanır. Bu yöntemde şu hareketlere bakılır:

• Serçe parmağın geriye doğru belirgin biçimde bükülebilmesi (her iki el ayrı değerlendirilir)
• Başparmağın ön kolun iç yüzüne değecek kadar bükülebilmesi (her iki taraf)
• Dirseğin geriye doğru aşırı açılabilmesi (her iki taraf)
• Dizin geriye doğru aşırı açılabilmesi (her iki taraf)
• Dizler düz durumdayken öne eğilip avuçların yere düz biçimde konulabilmesi

Bu muayeneden toplam 9 üzerinden bir puan elde edilir. Yüksek puan genel eklem esnekliğini gösterir; ancak yaşa ve cinsiyete göre yorumlanır. Beighton puanı tek başına tanı koydurmaz; esnekliğe ağrı, çıkık ve işlev kaybı gibi şikayetlerin eşlik edip etmediği birlikte değerlendirilir.

Hekim ayrıca deri esnekliğini, yara izlerini, boy-kol uzunluğu oranını, kalp sesi ve göz bulgularını değerlendirerek kalıtsal bağ dokusu hastalıklarını ayırt etmeye çalışır. Ağrının başka nedenlerini (örneğin iltihaplı romatizmal hastalıklar) dışlamak için kan tahlilleri, eklem grafileri ya da ultrasonografi istenebilir. Bağ dokusu hastalığından şüphelenilirse kalp ultrasonu (ekokardiyografi), göz muayenesi ve genetik değerlendirme gerekebilir.

Tedavi Seçenekleri

Eklem hipermobilitesini tamamen ortadan kaldıran bir tedavi yoktur ve bağların esnekliği ilaçla değiştirilemez. Ancak doğru yaklaşımla şikayetler belirgin biçimde azaltılabilir ve kişi aktif bir yaşam sürdürebilir. Tedavinin amacı eklemleri saran kasları güçlendirerek eklemlere dinamik destek sağlamak, ağrıyı kontrol etmek ve sakatlanmaları önlemektir.

Fizyoterapi ve egzersiz: Tedavinin temel taşıdır. Gevşek bağların yapamadığı desteği güçlü ve iyi koordine çalışan kaslar üstlenebilir. Fizyoterapi programı genellikle şunları içerir:

• Eklem çevresindeki kasların, özellikle gövde, kalça, diz ve omuz kaslarının kademeli olarak güçlendirilmesi
• Eklem pozisyon hissini (propriosepsiyon) ve dengeyi geliştiren egzersizler
• Eklemleri aşırı açmadan, kontrollü hareket etmeyi öğreten çalışmalar
• Kondisyonu ve dayanıklılığı artıran düşük darbeli aerobik egzersizler (yüzme, bisiklet, yürüyüş gibi)
• Doğru duruş ve günlük yaşamda eklem koruma tekniklerinin öğretilmesi

Hipermobil kişilerde ağırlıklı olarak esneme egzersizleri yapmak yarardan çok zarar getirebilir; asıl hedef esneklik değil, güç ve kontroldür. Programın başlangıçta hafif tutulması ve yavaş yavaş artırılması önemlidir. İlk dönemde egzersiz sonrası ağrının bir miktar artması olağan olabilir; ancak ağrı belirgin biçimde artıyorsa program fizyoterapist ile birlikte yeniden düzenlenmelidir.

Ağrı kontrolü: Hekimin uygun gördüğü basit ağrı kesiciler, sıcak ya da soğuk uygulama ağrılı dönemlerde rahatlama sağlayabilir. Süregen ağrıda ilaçların uzun süreli kullanımı yerine egzersiz, uyku düzeni ve gerektiğinde ağrıyla başa çıkma becerilerini geliştiren yaklaşımlar ön plana çıkar.

Destekleyici gereçler: Düz tabanı ve ayak ağrısı olanlarda tabanlık, el eklemlerinde ağrı yaşayanlarda yazma gereçleri ya da ateller, sık burkulan eklemler için spor sırasında kısa süreli destekler önerilebilir. Bu gereçler kas güçlendirmenin yerini tutmaz.

Eşlik eden sorunların tedavisi: Çıkıklar, tekrarlayan yaralanmalar, baş dönmesi-çarpıntı ya da sindirim şikayetleri varsa ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirilir. Tekrarlayan eklem çıkıklarında cerrahi seçenekler gündeme gelebilir; ancak hipermobil kişilerde dokuların iyileşme özellikleri farklı olabildiğinden bu karar dikkatle verilir.

Psikolojik destek: Süregen ağrı ve yorgunluk zamanla uyku sorunlarına, kaygıya ve ruh hali değişikliklerine yol açabilir. Gerektiğinde psikolojik destek almak tedavinin önemli bir parçası olabilir.

Çocuklarda Eklem Hipermobilitesi

Çocuklar doğal olarak esnektir ve okul çağındaki çocukların önemli bir kısmında eklem hipermobilitesi saptanabilir. Bu çocukların çoğunda hiçbir şikayet yoktur ve esneklik büyüdükçe azalır. Bazı çocuklarda ise özellikle akşamları ya da aktif bir günün ardından bacak ağrıları, sık düşme, kolay yorulma ve uzun süre yazı yazmakta zorlanma görülebilir.

Çocuğunuzda eklem ağrısıyla birlikte eklemde şişlik, kızarıklık, ısı artışı, sabahları belirgin tutukluk, ateş, kilo kaybı ya da topallama varsa bunlar hipermobiliteyle açıklanamaz; başka bir hastalığın işareti olabilir ve çocuk hekimine başvurulmalıdır. Hipermobil çocukların spordan uzak tutulması önerilmez; aksine, kas gücünü ve koordinasyonu geliştiren düzenli fiziksel aktivite yararlıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Esnek olmak tek başına doktora gitmeyi gerektirmez. Ancak şu durumlarda fiziksel tıp ve rehabilitasyon ya da romatoloji uzmanına başvurmanız önerilir:

• Eklem ağrılarınız sürekli hale geldiyse ve günlük işlerinizi, işinizi ya da uykunuzu etkiliyorsa
• Sık burkulma, eklem çıkığı ya da eklem kayması yaşıyorsanız
• Esnekliğinize süregen yorgunluk, ayağa kalkınca baş dönmesi ya da çarpıntı eşlik ediyorsa
• Deriniz çok esnek ve inceyse, kolay morarıyorsanız ya da yaralarınız geniş iz bırakarak iyileşiyorsa
• Ailenizde bağ dokusu hastalığı, genç yaşta ani kalp-damar sorunları ya da damar yırtılması öyküsü varsa
• Eklemde şişlik, kızarıklık ve ısı artışı gibi iltihap bulguları varsa

Bir eklem çıkıp yerine girmiyorsa, eklemde belirgin şekil bozukluğu, şiddetli ağrı ya da kol veya bacakta uyuşma, soğukluk, renk değişikliği gelişirse eklemi zorla yerine oturtmaya çalışmadan acil servise başvurun. Ani başlayan şiddetli göğüs ya da sırt ağrısı, bayılma gibi belirtiler de acil değerlendirme gerektirir.

Günlük Yaşam ve Korunma

Eklem hipermobilitesinin kendisini önlemek mümkün değildir; ancak şikayetlerin ve sakatlanmaların önüne geçmek için günlük yaşamda yapılabilecek çok şey vardır:

• Aktif kalın: Hareketsizlik kasları zayıflatır ve eklemleri daha savunmasız bırakır. Düzenli, düşük darbeli egzersiz uzun vadede en etkili korumadır.
• Güçlendirmeyi süreklilik haline getirin: Fizyoterapistinizin önerdiği egzersizleri şikayetleriniz azaldıktan sonra da sürdürün.
• Eklemlerinizi aşırı açmayın: Ayakta dururken dizlerinizi geriye kilitlemekten, parmak ve dirsek eklemlerinizi "gösteri" amaçlı bükmekten kaçının.
• Kademeli ilerleyin: Yeni bir spora ya da egzersiz programına başlarken yükü yavaş yavaş artırın, ısınmayı ihmal etmeyin.
• Uygun ayakkabı giyin: Ayağı iyi kavrayan, destekleyici ayakkabılar ayak bileği burkulmalarını azaltabilir.
• Aynı pozisyonda uzun süre kalmayın: Uzun süre oturma, ayakta durma ya da bilgisayar başında çalışma sırasında sık sık pozisyon değiştirin.
• Uykunuza ve enerjinize dikkat edin: Düzenli uyku, gün içinde aktiviteleri dinlenme aralarıyla dengelemek ve aşırı yüklenmeden kaçınmak yorgunlukla başa çıkmayı kolaylaştırır.
• Sağlıklı kiloyu koruyun: Fazla kilo özellikle diz ve ayak bileği eklemlerine binen yükü artırır.

Eklem hipermobilitesi yaşam boyu süren bir özellik olsa da, şikayetleri olan kişilerin büyük çoğunluğu düzenli egzersiz ve doğru alışkanlıklarla aktif ve üretken bir yaşam sürdürebilir. Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; size özel değerlendirme ve tedavi planı için bir hekime başvurmanız gerekir.